Opuscules et fragments inédits de Leibniz (1903)
Louis Couturat, Opuscules et fragments inédits de Leibniz, extraits des manuscrits de la Bibliothèque royale de Hanovre, Paris, Félix Alcan, 1903.
Avertissement sur l’état du texte (texte brut non corrigé)
Ce document est issu d'une reconnaissance optique de caractères (OCR) automatique en attente de relecture éditoriale. Il comporte encore des coquilles, des artefacts typographiques et des balises manquantes (italiques, notes, coupures de mots). Merci de vous reporter à l'édition imprimée originale avant toute citation.
Source : Gallica / Bibliothèque nationale de France.
[p. I]
Préface
Notre ouvrage sur La Logique de Leibniz était presque terminé (nous le croyions du moins) lorsque nous eûmes le plaisir, au Congrès international de Philosophie (août 1900), de faire la connaissance de M. Giovanni Vacca, alors assistant de mathématiques à l'Université de Turin ', qui avait compulsé, un an auparavant, les manuscrits de Leibniz conservés à Hanovre, et en avait extrait quelques formules de Logique insérées dans le Formulaire de Mathématiques de M. PEANo 2. C'est lui qui nous révéla l'importance des œuvres inédites de Leibniz, et nous inspira le désir de les consulter à notre tour 3. La lecture du catalogue si détaillé et si complet qu'en a dressé M. le conseiller BodemanN, bibliothécaire en chef de la Bibliothèque royale de Hanovre *, acheva de nous décider. Ce catalogue, avec le classement des manuscrits dont il est le résumé, a considérablement facilité, abrégé et guidé nos recherches ;
disons mieux, il les a rendues possibles. C'est, selon une métaphore chère à Leibniz, l'indispensable fil d'Ariane sans lequel nous n'aurions jamais pu nous aventurer dans le labyrinthe de ses manuscrits. M. Bodemann
I. A présent conseiller municipal de la ville de Gênes.21
[p. II]
Préface
II
nous a libéralement ouvert le trésor dont il a la garde, et il nous a aidé dans nos recherches et dans un déchiffrement souvent pénible. Enfin M. LIARD, directeur de l'Enseignement supérieur, a bien voulu nous charger, en vue de ce travail, d'une mission du Ministère de l'Instrucnotre ouvrage doit le jour ; nous nous faisons un plaisir et un devoir de le déclarer, et d'exprimer à MM. LIARD, BoDeMaNN et Vacca toute notre reconnaissance.
Nous avons dit ailleurs combien notre livre sur La Logique de Leibniz a profité des nouveaux documents que nous avons rapportés de Hanovre ;
et si nous le rappelons ici, c'est pour bien marquer le caractère de cette publication. Le présent volume n'est, en principe, que la collection des textes inédits qui nous ont servi à compléter notre travail historique. Le choix que nous en avons fait a donc été avant tout déterminé par le sujet qui nous occupait : c'est en général dans la mesure où ils se rapportaient à la Logique que nous en avons pris, soit une copie intégrale, soit des extraits seulement. Mais, comme la Logique de Leibniz est le centre de son système, nous avons été naturellement conduit à « rayonner » dans diverses provinces de son œuvre : c'est ainsi que nous avons trouvé certains opuscules métaphysiques du plus haut intérêt, comme le « Primæ veritates », qui résume toute la philosophie leibnizienne dans son ordre génétique et dans sa vraie perspective 1 ; et certaines œuvres mathématiques qui nous ont paru intéressantes, ne fût-ce que pour l'histoire de la pensée de Leibniz, comme La Méthode de l'Universalité et le Pacidius Philalethi °, dont GERHARDT n'a daigné donner au public que quelques extraits, sous prétexte que c'était une « Vorstudie »". De même, nous avons copié en passant quelques notes ou quelques coupons qui peuvent être précieux par la date qu'ils portent ", comme ce fragment du 2 décembre 1676, qui suffit à ruiner l'hypothèse du spinozisme, même passager, de Leibniz ®.876543 En un mot, nous nous sommes efforcé, toutes les fois que nous en avons eu l'occasion, de combler les lacunes des éditions
[p. III]
Préface
III
existantes. Par exemple, nous publions la fin du Specimen Calculi universalis', que GErHARDT avait laissée de côté parce qu'elle avait le caractère d'une « Studie » ; comme si le commencement de cet opuscule, et tant d'autres fragments publiés par Gerhardt, n'avaient pas le même caractère ! Nous avons eu la bonne fortune de trouver, inédits et inconnus, des opuscules très importants, que leur étendue et parfois leur date auraient dû suffire à recommander à l'attention des éditeurs : comme les Generales Inquisitiones de Analysi Notionum et Veritatum de 1686 2, qui portent cette note de la main de Leibniz : « Hic egregie progressus sum » ; ou comme la Mathesis rationis 3, où Leibniz a inscrit cette mention : « Proba sunt quæ hac plagula, et sic satis haberi possunt pro absolutis ». Il faut avouer que les éditeurs ont été bien difficiles, et bien outrecuidants, de dédaigner des œuvres dont Leibniz lui-même se déclarait satisfait, et qui étaient l'expression mûrie de sa pensée. On ne peut même pas alléguer, pour leur défense, qu'ils ne les ont pas connues : on trouve encore sur certains opuscules les titres que Raspe leur a donnés, avec des notes dédaigneuses comme celle-ci : « non nisi vulgaria continent, quæ impressionem non merentur * », ou bien : « Quales hic sunt, typis vix possunt committi, nam sine capite et calce apparent " » ; sans parler du scrupule qui a empêché Raspe de publier le De vera methodo ohilosophiæ et theologiæ ° : « Quod liberius de theologicis quibusdam oquatur, typis non commisi » '.
Mais, si incomplètes que soient les éditions existantes, nous n'avons pas eu la prétention d'en combler toutes les lacunes, même en ce qui concerne spécialement la logique. Nous n'avons pu copier que les prinpeuvent être au moins aussi intéressants à d'autres égards. Notre ouvrage n'est donc nullement une édition, même partielle ou complémentaire :
c'est un recueil de morceaux choisis, qui parfois se réduit presque à un catalogue, destiné à compléter sur quelques points le catalogue Bodemann®.11109 Il a avant tout pour but de mettre à la disposition du public les documents que nous avons employés dans l'élaboration de La Logique
[p. IV]
Préface
IV
de Leibniz, et qui pourront servir à la contrôler, à la compléter, ou même fournir matière à d'autres études. Si fragmentaire que soit cette publication, on ne saurait nous reprocher de n'avoir pas gardé pour nous les copies et les notes dont nous nous sommes servi, et de ne pas nous être borné aux citations forcément écourtées que nous avons faites dans les notes de notre ouvrage historique. En publiant le contexte des ›assages cités, nous mettons le lecteur à même de vérifier et, s'1l y :
lieu, de rectifier notre interprétation. Est-il besoin d'ajouter que notr choix n'a été guidé par aucun parti pris dogmatique, et que nous avons recueilli avec le même soin et le même empressement tout ce qui peut contribuer à élucider la doctrine de Leibniz ? En fait, du reste, les textes inédits que nous avons déjà publiés ont fourni à certains des raisons d'approuver notre interprétation et de s'y rallier, à d'autres des arguments pour la combattre : et nous nous sommes également réjoui de ces deux résultats contraires, qui témoignent à la fois de l'utilité de cette publication et de son impartialité.
Pour conserver à notre travail son caractère d'objectivité, nous nous y sommes abstenu de tout commentaire philosophique ; nous nous sommes borné à quelques notes critiques sur l'établissement du texte, et à quelques remarques ou références destinées à avertir et à guider le lecteur.
Le commentaire doctrinal de la plupart de ces fragments se trouve naturellement dans La Logique de Leibniz, et nous ne pouvions qu'y renvoyer le lecteur. C'est ce qui explique (et excuse au besoin) les nombreux renvois à notre ouvrage : il était naturel et nécessaire de relier autant que possible les textes de Leibniz aux passages de notre livre où ils se trouvent expliqués, commentés ou cités, et qu'ils servent inversement à justifier ou à illustrer.
ment possible le texte avec sa physionomie : non seulement nous avons respecté l'orthographe dans toutes ses bizarreries 1, mais nous avons noté la pagination, et marqué par des signes spéciaux les passages ajoutés et les passages effacés ? . Cette dernière précaution nous paraît très importante : elle a été constamment négligée par les éditeurs antérieurs, aussi nous permettons-nous de la recommander aux éditeurs futurs. Pour en comprendre l'utilité, il faut savoir comment travaillait Leibniz. Il écrivait le plus souvent sur des pages in-folio (à peu près du format « ministre ») pliées en deux dans la largeur. Le brouillon occupait une
pour en agire bon, opte a a le d router du di, en so procures.1312
[p. V]
Préface
des deux colonnes ainsi marquées ; il s'augmentait successivement d'additions et de notes marginales inscrites dans l'autre colonne ; et il n'est pas rare que celle-ci soit aussi pleine que celle-là. Parfois, c'est dans le blanc réservé en tête, autour du titre, que l'on trouve des notes marginales d'une certaine étendue, comme celle qui figure au début du Tentamen Anagogicum 1. On conçoit aisément que ces additions, souvent surchargées elles-mêmes d'additions ultérieures, compliquent et dénaturent le texte primitif et donnent lieu à des périodes d'une longueur insolite, qu'on ne s'explique pas quand on n'en connaît pas la formation progressive. Comme le disait un de nos maîtres, la phrase de Leibniz se développe par intussusception, ou plutôt à la façon d'une monade qui déroule ses replis. Il est extrêmement intéressant d'assister à ce développement de la pensée du philosophe, et c'est ce que nos signes critiques permettront au lecteur de faire comme s'il avait le manuscrit sous les yeux. Les ratures de Leibniz ne sont pas moins instructives : car elles trahissent souvent sa pensée intime, elles répondent au premier mouvement de son esprit, qu'il corrige ensuite pour des raisons de prudence, de politique ou de diplomatie ? . Nous n'avons reproduit, parmi les innombrables ratures des manuscrits, que celles qui offraient quelque intérêt théorique, en montrant les tâtonnements de la pensée de l'auteur.
Comme presque tous ces manuscrits ne
sont que des brouillons, on assiste à l'éclosion de cette pensée, on suit pas à pas ses recherches, ses tentatives, ses insuccès, ses retours, et ce spectacle passionnant, parfois presque dramatique, est autrement intéressant que la lecture d'un texte définitif et fixé 3. On pénètre ainsi dans l'intimité de ce grand esprit ; on s'initie non seulement à sa méthode de travail, mais à ses plus secrètes pensées, à ses habitudes inconscientes et à ses tendances fondamentales.
C'est de cet avantage que nous avons tâché de faire profiter autant que possible le lecteur.14
Nous n'avons pas cru pouvoir classer ces textes inédits dans un ordre systématique qui en fit ressortir les relations : d'abord, parce que, comme nous l'avons dit, nous ne prétendons pas en donner une édition défini-
[p. VI]
Préface
VI
tive ; ensuite, parce que le seul classement légitime et objectif est selon nous le classement chronologique ; enfin, parce qu'un tel classement ne sera possible que dans une édition complète des œuvres de Leibniz. En effet, les morceaux datés sont en minorité (bien qu'il y en ait beaucoup
pondance 1. Tant que tous les manuscrits de Leibniz ne seront pas intégralement publiés, on devra se contenter du classement, imparfait sans doute, mais approximatif et relativement commode, auquel ils se trouvent à présent soumis, et qui, consigné dans le catalogue Bodemann, permet de désigner exactement et de
retrouver aisément le moindre bout de papier. C'est pourquoi nous avons suivi rigoureusement cet ordre, en indiquant en marge la cote et la pagination de chaque fragment. Seulement, pour suppléer en quelque mesure à l'absence de classement logique et guider au besoin le lecteur, nous avons dressé, d'une part, une Classification systématique, et, d'autre part, une Liste des fragments datés que l'on trouvera à la fin du volume. L'une et l'autre fourniront des rapprochements assez instructifs. Enfin l'Index nominum et rerum permettra au lecteur de trouver tous les passages où il est question d'un personnage, d'une idée ou d'une théorie, et de retrouver aisément un passage déjà vu.
Nous espérons ainsi faciliter l'étude de ces textes et les rendre plus accessibles et plus maniables au lecteur, en attendant l'édition complète et définitive des œuvres de Leibniz, qui va bientôt être entreprise.
Nous croyons utile de donner ici quelques renseignements sur l'initiative de cette édition, à laquelle nous avons eu l'honneur d'être associé. A l'occasion de la première session de l'Association internationale des Académies, qui s'est tenue à Paris en avril 1g01, M. Jules LacHELIer, membre de l'Académie des sciences morales et politiques, fit adopter par cette Académie un vœu tendant à proposer à l'Association internationale l'élaboration d'une édition complète des œuvres de Leibniz ; et il voulut bien joindre à son rapport quelques notes qu'il nous avait demandées sur l'état des manuscrits et des éditions de Leibniz. La proposition fut éloquemment soutenue par M. BrocHarD, au nom de l'Académie des
par le temps ; ensuite et surtout, parce que les lettres de Leibniz ne contiennent en général que des allusions rapides et vagues à ses travaux, ou tout au plus des résumés de ceux-ci (comparer par exemple l'Appendice de la Lettre à Huygens du 8 septembre 1679 [Math., II, 17], à la Characteristica geometrica du 10 août 1679 [Math., V, 141]). C'est donc dans les manuscrits qu'il faut chercher l'explication et le développement des vues théoriques sommairement indiquées dans les lettres.
[p. VII]
Préface
VII
sciences morales, dans la séance générale de l'Association ; elle fut approuvée et adoptée à l'unanimité. Trois Académies (l'Académie des sciences de Berlin, l'Académie des sciences morales et l'Académie des sciences de Paris) ont été chargées de préparer l'édition projetée. Peut-être nous sera-t-il permis de donner notre opinion à ce sujet, sans autre titr que celui d'avoir vu et manié les manuscrits de Leibniz, et sans autre prétention que de servir une entreprise à laquelle nous regrettons de ne pouvoir collaborer autrement.
Avant tout, il faut dire que ce qui fait la difficulté de la tâche, c'est son énormité : la totalité des manuscrits laissés par Leibniz à sa mort et conservés à la Bibliothèque Royale de Hanovre remplirait de 8o à 1oo volumes in-8º ; et il y faudrait ajouter les lettres et les papiers qui se trouvent dispersés en Europe. Aussi tous ceux qui ont entrepris une édition complète de l'œuvre de Leibniz, ou même d'une partie spéciale de cette œuvre, ont-ils succombé à la tâche ', ou n'ont laissé que des éditions absolument incomplètes, même pour la partie qu'ils
prétendaient épuiser ? .
C'est justement pour cela que l'on a fait appel à l'Association internationale des Académies, et c'est pour de telles entreprises qu'elle a été expressément créée, à savoir pour des entreprises qui dépassent les forces et les ressources d'un seul homme ou même d'une association privée, et qui demandent le concours et l'appui d'institutions publiques et permanentes.
Aussi ne peut-on s'élever trop énergiquement contre un avis qui aurait été émis au sein de l'Association, et qui tendrait à « faire un choix » entre les manuscrits. Faire un choix ! Mais c'est ce qu'ont fait déjà tous les éditeurs précédents ; et le résultat en est que nous n'avons de documentation complète sur aucune des parties de l'œuvre de Leibniz, sur aucune des faces de son génie encyclopédique et de son activité universelle. Si l'édition projetée ne doit pas être absolument complète, ce n'est pas la peine de l'entreprendre, et de mettre en branle trois Académies pour faire un recueil qui soit à l'édition Gerhardt ce que celle-ci est à l'édition
importance à celui-là. Et puis, qui peut prétendre juger si tel fragment offre ou n'offre pas d'intérêt ?15 Faut-il donc rappeler à des érudits que rien de ce qui émane d'un grand esprit comme Leibniz n'est insignifiant et indifférent, surtout lorsque cet esprit n'a presque rien publié de
[p. VIII]
Préface
VIII
ses id brouillon larguis in mes on souie forma de noies desachées
ches de Victor Hugo, et même d'auteurs de bien moindre valeur ; et l'on dédaignerait les « petits papiers » de Leibniz, et on lui marchanderait le nombre des volumes ? Ce n'est pas possible, ce serait indigne de notre temps, si curieux d'histoire, et si respectueux du passé, parfois jusqu'à la superstition.
demi surplus pas on demandra As plation internationale de acade l'œuvre de Leibniz, une édition de « morceaux choisis » soigneusement triés ad usum scholarum : ce qu'on attend d'elle, c'est qu'elle tire de la poussière et de l'oubli cette masse énorme de documents, c'est qu'elle préserve de la destruction le fruit d'un demi-siècle de pensée et l'activité ; en un mot, c'est la publication intégrale et scrupuleusement objective des « reliques » de Leibniz. Ce sera ensuite l'affaire des érudits d'y chercher les documents dont ils auront besoin pour leurs études, ou avant tout, il importe de mettre au jour (après tantôt deux siècles qu'il est enseveli ! ) Leibniz tout entier, et de le mettre à la portée de tout le monde savant.
outetois, on peut se demander s'il est bien utile de publier tous ci rouillons, souvent incomplets et presque informes, qui se répètent o se ressemblent. Ici il convient de préciser. Lorsque l'on a à la fois le brouillon d'un opuscule et la copie (en général revue et corrigée par Leibniz), on peut évidemment se contenter de publier la copie, en notant les additions, les corrections et les variantes '. Mais ce n'est là qu'un cas très rare : et cela s'explique par la méthode de travail de Leibniz. Comme il « pensait toujours », il jetait sur le papier, n'importe où il fût, même en voyage ? , les idées qui lui venaient incessamment à l'esprit ; puis il mettait de côté ces brouillons, et ne les relisait jamais : en effet, leur accumulation même l'empêchait de retrouver celui dont il eût eu besoin, et il avait plus tôt fait de l'écrire à nouveau. On comprend dès lors que ces ébauches successives d'un même opuscule ne soient jamais semblables :
lors même que le fond des idées est le même, le développement ou parfois même le plan est différent ; et si, en général, on peut constater un progrès de l'une à l'autre, les premières contiennent néanmoins souvent des détails ou des vues qui manquent aux dernières. Dans tous les cas, toutes sont intéressantes au même degré, à titre de manifestations de l'état d'esprit de Leibniz à un moment donné : tous ces « instantanés » de sa
sur une no io die a dit to pla d'in nouveau Do A re combinatoria
[p. IX]
Préface
IX
pensée sont également précieux pour en reconstituer l'histoire et la vie intime. Il est donc nécessaire de les publier tous, car entre tous les brouillons d'une même série il n'en existe jamais un qui puisse remplacer tous les autres ; et d'ailleurs on n'a pas le droit de choisir le meilleur et le plus complet, et de le considérer plus que les autres comme l'expression définitive de la pensée de Leibniz '.
Proposera-t-on enfin, pour faire l'économie de quelques volumes, de sacrifier les morceaux les plus courts, sous prétexte qu'ils sont écrits sur des feuilles volantes ou sur ces bouts de papier que nous appelons coupons ? , et qui, découpés le plus souvent dans les marges d'un autre manuscrit, ne sont quelquefois guère plus grands qu'un timbre-poste ?
Mais de quel droit dédaignerait-on une pensée que Leibniz n'a pas dédaigné, lui, de noter par écrit ? D'abord, un certain nombre de ces fragments sont datés, et cela suffit pour leur donner du prix : car, quand ils ne feraient que répéter une idée exprimée ailleurs, ils nous apprennent que tel jour, telle année, elle était présente à l'esprit de l'auteur ; et cela peut permettre de conjecturer la date de telle œuvre beaucoup plus importante 3. Quant aux autres, ils ne sont pas moins intéressants par leur contenu : on peut en juger par ceux que M. BoDEMANN
a publiés dans son catalogue, et par ceux que nous publions nous-même. La pensée de Leibniz procédait par « fulgurations », et son expression est en général d'autant plus nette et plus vive qu'elle est plus courte : certains résumés de quatre pages sont plus riches et plus instructifs que les grands ouvrages où cette pensée se dilue et se noie. Il n'est donc pas étonnant que quelques idées de Leibniz aient trouvé parfois leur expression adéquate dans certaines formules lapidaires, qu'il a pour cela même jetées sur le premier bout de papier venu '. Ailleurs, ce sont des remarques fines ou profondes qu'il note à propos d'une lecture : tout cela contribue à la connaissance de sa pensée, ou sert tout au moins à compléter sa physionomie intellectuelle et morale. Encore une fois, qui donc aurait l'audace de « faire un choix » entre tous ces morceaux, de déclarer celui-ci intéressant et celui-là inutile ?181716 Sait-on jamais si tel chiffon de papier, en apparence insignifiant, n'apportera pas à une étude future un complément
[p. X]
Préface
x
précieux, une confirmation inattendue, ou ne sera pas pour quelque cherfique et loyale, la seule respectueuse du génie qu'il s'agit d'honorer et presque de ressusciter.
Une autre question se pose, qui n'est guère moins importante que la précédente : c'est celle de la classification des manuscrits. On a déjà proposé de les répartir en séries, d'après la nature des sujets traités (c'est d'ailleurs suivant ce principe qu'ils sont classés à présent, et cela facilite assurément les recherches). Mais ce
serait encore retomber dans les erreurs des éditeurs précédents. Faut-il donc rappeler que, chez un philosophe comme Leibniz, tout est dans tout, et tout tient à tout ? Séparer les diverses productions de cet esprit vraiment universel, c'est mutiler sa pensée. Ne suffit-il pas du spectacle des éditions existantes pour prouver à quel désordre on aboutit ainsi sous prétexte de classement logique ?
Dans les Philosophische Schriften se trouvent des écrits d'un contenu mathématique, et dans les Mathematische Schriften des lettres d'un grand intérêt philosophique ? . Bien plus : des documents très précieux pour la philosophie se trouvent égarés dans les œuvres « historico-politiques » publiées par KLopp. Un tel classement n'est donc qu'un trompel'œil, qui entretient chez le lecteur l'illusion dangereuse de posséder et de connaître tous les écrits philosophiques ou tous les écrits mathématiques, et ainsi de suite. Et cela ne tient pas tant à la maladresse des édilection complète des œuvres
philosophiques : il sera impossible d'en séparer, d'une part, les œuvres mathématiques, car toutes les théories logiques de Leibniz sont inspirées par ses études et ses découvertes mathématiques ; et, d'autre part, les œuvres théologiques, car sa métaphysique est inséparable de ses travaux théologiques : la Théodicée est une œuvre de théologie au moins autant que de philosophie ? .212019 Aux œuvres mathématiques on devra naturellement joindre les écrits relatifs à la mécanique, à la physique, à la chimie, à la minéralogie, à la géo-
[p. XI]
Préface
XI
logie ; d'autant plus que, pour Leibniz et son temps, la philosophie comprenait encore toutes les sciences de la nature '. Ainsi le moins qu'on puisse faire est de réunir dans une série unique toutes les œuvres philosophiques, scientifiques et théologiques. On pourrait former, pour des raisons analogues, deux autres séries au plus : une série historique, politique et juridique, et une série littéraire et philologique. Mais que de liens encore romprait cette tripartition ! Les œuvres théologiques de Leibniz se rattachent étroitement à son activité de politique et de diplomate : on sait à quelle méprise a donné lieu son Systema theologicum, qu'on a pris pour une profession de foi personnelle, alors qu'il n'est qu'un projet diplomatique d'entente et de conciliation entre catholiques
études scientifiques sont intimement et protestants ? . De même, ses unies à ses recherches historiques : on sait que sa Protogœa était dans sa pensée la préface naturelle de sa grande œuvre historique. Enfin, comment séparer ses théories de politique et de droit naturel de sa morale qui en contient les principes ; ou ses travaux de philologie comparée de ses œuvres historiques, alors qu'il considérait l'étude des langues comme une méthode pour découvrir les origines des peuples ; ou ses méditations de grammaire rationnelle de son projet de langue universelle, qui dépend entièrement de sa logique et de sa caractéristique ? On le voit : partout où l'on essaiera de pratiquer une section dans cette œuvre encyclopédique, on tranchera dans le vif d'une pensée toujours une et continue sous la variété de ses objets. C'est que, si la philosophie est essentiellement un
ramener tout à l'unité et pour penser systématiquement,
au même degré que Leibniz.
philosophe ne réalisa cet idéal Démembrer son œuvre, c'est dénaturer sa pensée.
Il y a en tout cas une partie de cette œuvre qu'on ne peut raisonnablement songer à classer ainsi : c'est sa volumineuse correspondance 3. En effet, il arrive souvent que dans une même lettre il traite dix ou douze sujets différents et même hétérogènes. Aussi est-il ridicule de classer telle lettre dans les œuvres philosophiques et telle autre dans les œuvres mathématiques, en général, uniquement en raison de la profession du correspondant'. Pour la correspondance tout au moins, il n'y a qu'un classement admissible : c'est l'ordre chronologique ".25242322
Dira-t-on que, du moins, on pourrait séparer ses œuvres de sa corres-
[p. XII]
Préface
XII
pondance, et publier celle-ci à part 1 ? Mais ce serait oublier que la correspondance de Leibniz fait partie intégrante de son œuvre de philosophe, de savant, de théologien, de juriste, d'historien, de politique, et qu'elle est indissolublement unie aux écrits qu'il gardait pour lui : car souvent il n'y a pas de différence entre une lettre et tel mémoire conservé dans ses papiers ; c'était parfois de véritables mémoires philosophiques, scientifiques, etc., qu'il envoyait à ses correspondants, et c'est sous cette forme qu'il publia de son vivant une grande partie de ses idées. D'ailleurs, certaines de ses lettres ont une connexion formelle avec ses écrits : comment séparer la Lettre à Hurgens du 8 septembre 1679 de son Appendice, ou celui-ci de la Characteristica geometrica dont il est le résumé ? Comment séparer la correspondance avec Arnauld et le Landgrave du Discours de Métaphysique qui sert de base à leur discussion ? On pourrait multiplier ces exemples, pour prouver que les lettres de Leibniz sont inséparables de ses œuvres, parce que les unes et les autres s'éclairent et se complètent mutuellement.
Quel mode de classement devra-t-on donc adopter ? Il n'y en a qu'un qui soit vraiment scientifique et objectif, car seul il respecte les connexions naturelles et génétiques qui existent entre les diverses productions de Leibniz : c'est le classement par ordre chronologique de tous les écrits sans distinction aucune ? . Il présente, il est vrai, une grande difficulté, attendu que les morceaux datés sont en minorité. Néanmoins, il semble que, joints aux lettres, qui sont presque toutes datées ? , ils permettent de déterminer approximativement la date de la plupart des autres écrits. Voici, croyons-nous, comment il faudrait procéder pour y parvenir. Une fois qu'on aurait fait le recensement complet des papiers de Leibniz, on dresserait la liste chronologique de tous les écrits datés (lettres ou opuscules). Au moyen de cette collection de documents (et des documents extrinsèques), on pourrait établir une biographie de Leibniz, non pas une biographie psychologique et philosophique ', mais une biographie pragmatique et rigoureusement chronologique, accompagnée d'un Index très complet, qui permettrait de savoir ce que Leibniz faisait
mêmes idées, sous une forme plus ou moins différente, à plusieurs correspondants ;
et rien n'est plus instructif, pour l'histoire de sa pensée, que le rapprochement chro hologique de ces lettres adressées à divers destinataires I. Comme MM. ADam et TaNnerY le font pour Descartes.282726
[p. XIII]
Préface
XIII
et pensait telle année, tel mois, tel jour, et, inversement, à quelles dates il s'est occupé de telle théorie ou de tel problème 1. Cela fait, on aurait une base solide pour le classement chronologique de l'ensemble des œuvres. On grouperait autour de chaque opuscule daté, d'abord les brouilIons et les notes qui s'y rapportent, puis les opuscules analogues par leur
bien entendu, tous les opuscules traitant le même contenu ; non pas, sujet (comme faisait Gerhardt, qui rapprochait ainsi des ouvrages de dates très éloignées), mais les opuscules de la même veine et de la même inspiration ? . Pour les autres, les allusions que Leibniz fait à ses travaux dans ses lettres permettraient de conjecturer leur date avec une très grande probabilité. Sans doute, il y aurait là place pour l'appréciation subjective et pour l'arbitraire, mais dans une faible mesure : car de telles conjectures, fondées sur la totalité des données chronologiques que nous possédons et sur l'ensemble des œuvres, atteindraient le maximum de probabilité que comporte l'état du problème.
Bien entendu, une fois déterminé aussi rigoureusement que possible l'ordre chronologique de tous les écrits de Leibniz, on pourrait « tricher »
d'une ou deux années pour réunir les écrits se rapportant à un même ordre de questions, de manière à composer des volumes à peu près homogènes (d'étendue inégale) que l'on pourrait se procurer séparément. Par exemple, on pourrait grouper vers 1678 tous les brouillons relatifs à la langue universelle, qui à eux seuls suffisent à remplir un volume, car
pratiques. Il y aurait ainsi des volumes mêlés d'œuvres et de correspondance, d'autres où il n'y aurait pas de correspondance, et peut-être d'autres où il n'y aurait que des lettres. De même, il y aurait des volumes entiers de philosophie, d'autres de mathématiques, d'histoire, de droit, de politique, de théologie, d'autres enfin d'un contenu varié. Ainsi toutes les matières seraient alternées ou mêlées exactement comme elles alternaient et se mêlaient dans l'esprit de Leibniz et sous sa plume, et l'on aurait par là le portrait exact et vivant de son activité intellectuelle : ou plutôt, puisque cet esprit fécond et infatigable était toujours en mouvement, et que nous avons comparé ses productions fugitives à des instantanés, on en aurait vraiment la cinématographie.
I. C'est à peu près (toutes proportions gardées) ce que nous avons fait pour ses travaux de Logique : la correspondance nous avait appris qu'à telles dates il s'occupait de Calcul logique, et nous avons en effet trouvé des brouillons de ces dates.
Notre Liste chronologique des fragments datés peut faire pressentir combien la chro.
nologie complète de l'œuvre serait instructive.
• C'est ce que nous avons essayé de faire (avec des données insuffisantes et bie loins complétes) dans chacune des rubriques de notre Classification srstématiqu (notamment pour le Calcul logique).
[p. XIV]
Préface
XIV
Telle est, à notre avis, la méthode suivant laquelle il conviendrait d'élaborer l'édition complète que l'Association internationale des Académies a entreprise, et qu'elle seule peut mener à bien. Nous espérons que la présente publication, si fragmentaire qu'elle soit forcément, prouvera la nécessité et l'urgence de cette entreprise. Cette édition sera le meilleur moyen « d'honorer la mémoire du grand penseur qui n'appartient pas seulement à l'Allemagne, mais à l'humanité tout entière » 1, puisque le but suprême de son activité était « le bonheur du genre humain " » ; ce sera aussi un hommage bien dû au premier des encyclo.
pédistes, à cet infatigable fondateur d'Académies 3 ; ce sera surtout une réparation tardive envers le philosophe dont l'œuvre a été trop longtemps négligée et oubliée, et dont les idées n'ont pas seulement un intérêt historique, puisque nous en voyons quelques-unes renaître de nos jours et refleurir sous nos yeux *. Ce sera enfin la résurrection d'un génie vaste et divers comme la nature même qu'il embrassait et pénétrait, du plus grand esprit des temps modernes, et peut-être de tous les temps. Ou piutôt ce sera sa première apparition et sa véritable révélation, puisque sa pensée, ensevelie dans une masse de manuscrits inédits, n'est pas encore complètement connue, qu'elle nous réserve encore des découvertes et des surprises, et qu'elle n'a pas encore produit tous ses fruits. Toute notre ambition est d'apporter notre pierre au monument qui se prépare, et nous n'aurions pas perdu nos peines, si nous pouvions contribuer ainsi à en hâter l'édification.
• Paroles de M. BRocHARD à l'Association internationale des Académie :
. Sur le patriotisme et le cosmopolitisme de Leibniz, v. La Logique de Leibniz 3. V. La Logique de Leibniz, chap. V : L'Encyclopédie ; et Appendice IV : Sur Leibniz fondateur d'Académies
L'idée de la Langue universelle, et l'idée de la Caractéristique, avec celles d alcul logique et du Calcul géométrique, qui en dériven
[p. XV] ABREVIATIONS BIBLIOGRAPHIQUES
Manuscrits de Leibniz, THEOL.
THÉOLOGIE (I).
conservés à la Bibliothèque PHIL.
) PHILOSOPHIE (IV).
royale de Hanovre, et classés PHILOLOGIE
| PHILOLOGIE (V).
dans le catalogue Bodemann MATHÉMATIQUE (XXXV).
MATH.
sous les rubriques respectives :
Bodemann = Die Leibniz-Handschriften der kön. öff. Bibliothek zu Hannover, beschrieben von Dr. Eduard Bodemann, Oberbibliothekar (Hannover, Hahn, 1895) 1.
Foucher de Careil, A = Lettres et Opuscules inédits de Leibniz, par Foucher de Careil (Paris, 1854).
Foucher de Careil, B = Nouvelles Lettres et Opuscules inédits de Leibniz, par Foucher de Careil (Paris, 1857).
Foucher de Careil, I-VII = Œuvres de Leibniz publiées pour la première fois d'après les manuscrits originaux, par Foucher de Careil, 7 vol. (Paris, 185g-1875).
Klopp = Die Werke von Leibniz, erste Reihe : historisch-politische und staatswissenschaftliche Schriften, éd. Onno Klopp, 11 vol. (Hannover,
Math. = Leibnizens mathematische Schriften, éd. Gerhardt, 7 vol.
(Berlin-Halle, 1849-1863).
Phil. = Die philosophischen Schriften von G. W. Leibniz, éd. Gerhardt, 7 vol. in-4 (Berlin, 1875-1890).
GUHRAVER = G. W. Freiherr von Leibnitz, eine Biographie, par GuHRaUer, 2 vol. in-12 (Breslau, 1846).
TRENDELENBUrG = Historische Beiträge zur Philosophie, par TRENDELENBURG, 3 vol. in-8 (Berlin, 1867) 2.3029
[p. XVI] EXPLICATION DES SIGNES
Marque la séparation de deux pages consécutives du manuscrit.
... ! Ces crochets enferment les mots ou phrases que Leibniz a sup<...> Ces crochets enferment les mots ou phrases ajoutés par Leibniz.
{...} Les accolades enferment les notes ou additions marginales.
Il arrive que ces divers signes soient encadrés les uns dans les
autres : ainsi [... < ... > ...] désigne une addition dans un passage supprimé ; < ...[.]... > désigne une suppression dans
un passage ajouté ; < ... < ... > ... > désigne une addition qui
contient une addition ultérieure ; [... [...]...] désigne une rature
qui contient une rature antérieure. Enfin [A] < B > indique la
Les points serrés sont ceux du manuscrit.
....
... Les points espacés marquent les lacunes de notre copie.
Un astérisque suit un mot douteux.
Plusieurs astérisques tiennent la place d'un mot illisible.
Enfin, le texte des manuscrits est imprimé dans un caractère (*)
différent du caractère employé pour notre texte et pour la
Préface (IX).31
[p. 1] OPUSCULES
ET FRAGMENTS INÉDITS DE LEIBNIZ
THeOL., VI, 2, f. r1 (2 p. in-4°.)
THEOL., VI,2,f. 11. Origo veritatum contingentium ex processu in infinitum ad exemplum
Proportionum inter quantitates incommensurabiles !
VERITAS
PROPORTIO
est, inesse
| quantitatem minorem majori vel prædicatum subjecto
zequalem æquali
ostenditur reddendo rationem
I explicando habitudinem
per analysin terminorum in communes utrique
I quantitates notiones
Hæc Analysis vel finita est, vel infinita.
Si finita sit, dicitur
| Inventio communis mensurz seu Demonstratio
commensuratio Et veritas est necessaria
| Et proportio est effabilis
Reducitur enim ad
congruentiam cum mensura cadem veritates identicas
repetita
seu ad principium primum contradictionis sive identitatis
| æqualitatis eorum quæ congruunt.32
[p. 2] ORIGO VERITATUM CONTINGENTIUM 2
Sin Analysis procedat in infinitum THEOL., VI,2,f. 11.
nec unquam perveniatur ad exhaustionem leritas est contingens qua infinitas | proportio est ineffabilis quæ infini
involvit rationes
tos habet quotientes
Ita tamen ut semper aliquod sit residuum Cujus iterum reddenda sit ratio | novum præbens quotientem
Continuata autem analysi prodit series infinita qua tamen à DEO perfectè cogno- | Circa quam Geometra multa cognoscitur
scit
Et hac est
doctrina de numeris surdis < qualis scientia visionis
est Decimo Elementorum contenta >
distincta à scientia simplicis intelligentiæ | ab Arithmetica communi
Utraque tamen non experimentalis
sed à priori habens infallibilitatem
et secundum quidem genus per rationes certas uni DEO infi- | per demonstrationes necessarias
Geometra cognitas, numeris tanitum comprehendenti perspectas, non necessarias tamen
men effabilibus non comprehendendas
nam demonstrationes veritatum contin- | proportiones surdas arithmeticè
gentium dari
cognosci seu per mensuræ repetionem' explicari
impossibile est.
Verso : Sur les vérités contingentes :
Si omne quod fit, necessarium esset, sequeretur sola qua aliquando existunt esse possibilia (ut volunt Hobbes et Spinosa) et materiam omnes formas possibiles suscipere (quod volebat Cartesius) ? . .33
[p. 3] 3
ORDO CARITATIS PACIDIANORUM
F. 12.
THEOL.., VI, 2,f. 12.
PROPORTIO
VERITAS Suivent 22 paragraphes parallèles, reproduisant presque textuellement la f. II, sauf les derniers, que voici :
(21) neque inter has media datur ; | (21) neque inter has media datur.
quam verò vocant Scientiam Mediam ' est scientia < visionis > contingentium possibilium.
(22) Ex his apparet radicem contin| (22) Ex his apparet radicem incommensurabilitatis esse infinitum gentiæ esse infinitum in rationiin materiæ partibus.
THEOL.., VI,2, f. 13. F. 13, recto : Même tableau que f. II, recto.
verso : Sur les vérités contingentes.
THEOL., XX, 99. THEOL., XX, 99 (2 p. in-folio.)
INSTITUATUR Societas sive ordo Caritatis < Pacidianorum > 3. Compositus sit ex contemplativis et activis. Contemplativi omne studium collocent in canendis DEO hymnis pulcherrimis, in quærenda ubique materia laudis Divinæ, in naturæ artiumque ac scientiarum arcanis ad DEl
Formabunt Linguam illam admirabilem apram Missionariis ad populo : onvertendos, veritatemque ad modum calculi in omnibus rebus quoa ex datis licet per solam vocabulorum considerationem consequendam.
Hortos colent, Animalia alent, pharmaca component.
Activi inter homines exercendæ Caritatis causa versabuntur ; et professio corum erit succurrere miseris quâ licet. Itaque si quis inopia laboret, si animi agritudine, si morbo, illi societas hæc perfugio erit, illi non auxilium tantüm, sed et silentium præstabit. Ante omnia agris succurrent : nam plerique pereunt neglectu aut ignoratione, plerumque enim unusquisque æger accurata diligentia indigeret, et totum hominem r. Cf. PHIL., IV, 3, c, 15 : Scientia media . Cf. PHIL., VIII, 8o : « Contingentiæ radix est infinitum. » (Bodemann, p. 121.34)
[p. 4] ORDO CARITATIS PACIDIANORUM 4
requireret ; hoc autem ut nunc res sunt à Medicis præstari impossibile est, THEOL., XX, 99.
nam et pauci sunt Medici boni, et unus ægrotus nec sibi Medicum soli alere potest, et si posset interea cæteris injuria fieret. Itaque plerumque Medici festinabundi, et ex levibus indiciis judicantes præscribunt Medicamenta, cum tamen æger cura et diæta indigeat sæpe potius quàm pharmaco. Itaque fratres Caritatis aderunt grotis, quandocunque norbi contagiosi non sunt, et aderunt gratis. Ante omnia respicient a solatia agrotum, ut ne illi morositate et rigore adstantium male trac tentur ; deinde diligentissimè omnia observent, etiam scripto comprehendant < (ut habeamus paulatim historiam morborum : ) > non ipsi tamen pharmaca præsentent, sed hoc negotium Medico relinquent.
Missionarii hujus societatis mittentur ad infideles et hæreticos, nunquam illi disputabunt, sed leniter admonebunt, virtute magis et exemplis, quàm rationibus homines convincent. Non infideli minus aut hæretico, quàm catholico opem ferent. Nunquam se gubernationi et politicis rebus miscebunt. Societas appellari poterit Pacidiana, scilicet pacem DEI ferens. Nullas colligent opes, sed omnia impendent partim in miseros, partim in experimenta. Non [alia] possidebunt prædia, nisi experimen torum causa. Nihil video compendiosius, quam ut duo ordines Bene dictinorum et Bernardinorum tota Europa in hanc Societatem converterentur. (Dabunt operam ut habeant homines sanctitatis fama celebres.)
Excipiendi qui sunt in Germania principatus, hos enim præstabit pontificem vertere in Episcopatus. Non pellendi loco priores, sed adjiciendi novi, ex veteribus regulam novam subibunt non nisi qui volent. At nemo denuò recipietur, nisi qui aptus sit regulæ. Retinebuntur regulx Benedicti et Bernardi, sed < tamen > augebuntur. Generalis perpetuus ;
erunt visitatores. Longè erunt à splendore externo magnificisque palatiis.
Ante omnia inter suos, virtutes morales excolent, invidiam, vanam gloriam, simultates, irrisiones, insultationes, calumnias et omnem maledicentiam, imò et jocos mordaces eradicare conabuntur, | semper 99, verso.
rationes admittent et cuivis copiam facient, suas rationes allegandi. In difficilibus deliberationibus rationes utrinque scripto complectentur, certo ordine præscripto, ex quo necessariò debet enasci veritas.
Si rectè ordinata esset Hierarchia Ecclesiastica conveniet omnes < et solos > ordinum Generales esse simul cardinales. Omnes Ecclesiasticos quos vocant seculares esse sub regula. Pontificem esse generalem Gene-
[p. 5] 5
SOCIETAS THEOPHILORUM
ralium, ad hunc omnes Generales referre. Ordinem plures nominare, THeo.., XX, 99. aptos generalatui, ex his eligere pontificem. Pontifex est < præterea > quasi Generalis Clericorum secularium, sed deberet eandem habere in eos potestatem, quam Generalis in sui ordinis homines. Ope Congregationum seu seminariorum, paulatim Clerus secularis sub regulam revocatur. Capitulis ita providendum, ut ne imposterum recipiantur nisi homines egregia virtute, non qui oblati pueri juvenesve possent papa, imperatori aut Regibus reddere regalia, seu bona quæ in feudum possident Ecclesiæ, ut contra ipsi sit potestas Episcopos et Clerum omnem rectè ordinandi. Hæc fuit sententia Pascalis papa '.
THeoL., XX, 100 (2 p. in-folio.)
THEOL.., XX, 100. Societas Theophilorum ad celebrandas laudes DEI opponenda gliscenti
per orbem Atheismo ? .
UM multi præclari ordines sint instituti, nullum adhuc video cujus hoc proprium ac primum officiuna sit, incendere homines amore autoris rerum DEI, laudesque ejus celebrare. Cum tamen hujus unius rei causa potissimum conditi simus, et DEUM laudaturis pro cujusque gentis captu pateat etiam ad Turcas, et Persas, et Indos via ; et tota rerum natura hymnorum materiam præbeat quanquam majora DEI in Christianos beneficia singulares etiam gratias mereantur.
Ego cum sæpe de hoc cogitassem, nuper tamen exarsi inprimis lectis verbis pulcherrimis Epicteti apud Arrianum, quæ ita habent : Si mentem babeamus, quid nobis aliud agendum erat publicè et privatim, quăm numen celebrandum et laudandum et grates persolvendæ ? Nonne et inter fodiendum et arandum, et edendum bymnus hic cantanduserat DEO ? Magnus est DEUS, qui nobis instrumenta prabuerit hec quibus terram excolamus, magnus est DEUS, qui manus dederit, qui deglutiendi vim, qui ventrem, qui effecerit ut latenter crescamus, ut dormientes respiremus. Hac singulis in rebus
Cf. La Logique de Leibniz, p. 131-132.
[p. 6] SOCIETAS THEOPHILORUM
THso.., XX, 1oo. cantanda erant, et bymnus maximus ac divinissimus accinendus, quod facultatem dederit, harum rerum intelligentem, et utendi ratione instructam.
Quid ergo cum vulgò excacati sitis, nonne oportebat esse aliquem, qui boc munere fungeretur, et loco omnium bymnum DEO publicaret ? Quid enim possum aliud senex, claudus, nisi celebrare DEUM. Quod si luscinia essem, luscinic officio fungerer, si olor oloris. Nunc rationis cum particeps sim, DEUS celebrandus mihi est, boc meum munus est, boc exequor, neque stationem banc deseram, quoad licuerit, et vos ad eandem banc cantilenam exhortor.
{ Galenus, lib. 3 de Usu partium < ap. 10 >' :
Existimo, inquit, in eo esse veram pietatem, non taurorum hecatombas ei plurimas sacrificari, et casias aliaque sexcenta odoramenta ac unguenta suffumigari ; sed si noverim ipse primus, deinde et aliis exposuerim, que ipsius sapientia, qua virtus, qua bonitas. Quod enim cultu conveniente exornare omnia, nihilque suis beneficiis privatum esse voluerit, id perfectissima bonitatis specimen esse statuo ; et bac quidem ratione ejus bonitas hymnis nobis est celebranda ! Hoc autem omne invenisse quo pacto omnia potissimum adornarentur, summa sapientia est, effecisse autem omnino que voluit, virtutis est invicta et insuperabilis. Ne igitur mireris, solem et lunam, et universam aliorum astrorum seriem summo artificio dispositam esse ; neve te altonitum magnitudo eorum vel pulchritudo vel motus perpetuus, vel circuitionum certa descriptio reddat adeò, ut si inferiora bæc comparaveris, parva tibi videantur.
esse, et omnino ornatu carere. Etenim sapientiam et virtutem et providentiam bic quoque similem invenies. ?
Placuit etiam elegantissima contemplatio P. Friderici Spee è Societate Jesu, de ratione qua DEUS singulis velut momentis tacito quodam pacto laudari possit, singulis < nostri corporis > pulsibus in hoc destinatis, ut significent aliquam laudem DEI ? .
Sed maximè Psalmis Davidicis, et omnino Hebræorum consuetudine sum delectatus, omnia bona semper ad DEUM etiam in quotidiano sermone referentium ; nimirum illis < DEUS dat escam, DEUS aquas commovet, DEUS mari limites ponit >, DEUS tonat, DEUS fulgurat, non cæci in nubibus ignes terrificant animos et inania murmura miscent ? ;
note 1, pp.g sadee les autres textes cités dans La Logique de Leibnir, P. 13€
. Allusion au Guldenes Tugendbuch du P. Spee, dont Leibniz fait souvent l'éloge Cf. La Logique de Leibniz, p. 505, 568, 599.35
[p. 7] SOCIETAS THEOPHILORUM
7
regun is eü liciente, bilos phis inies juntanie satiram espl candi Treo, Xt, roo.
efficiens universalis particularibus >> unienda est veritas veritati, et agnoscendus in omnibus actor DEUS, qui etiam Philosophix Fluddi Mosaicæ usus esse potest, si ab erroribus quibusdam catachresibusque purgetur. < Nam cum dicam naturam nihil agere frustra, < naturam à vacuo aborrere, naturam non aberrare, naturam ad perfectionem ten lere >, aliaque id genus, profectò non est intelligenda natura particu
Socrates in Phædone philosophiam per finales causas laudat, omnia referentem ad Mentis ordinatricis providentiam'. Exscribendus est integer locus. Non quod ideò rejicienda sit explicatio per materiam
bilium numero > semel ab ipso delectas semelque positas [omnia]
< pleraque > machinali necessitate producere, quæ tamen ignaro non
potuisse videantur. < Omnis enim artificis laus in eo sita est, ut opus < varium et > admirandum quàm simplicissimis principiis ducat, utqu -orrectione sive [extraordinario concursu] insolitoque auxilio præter ordinem primum et communem non facilè indigeat. > Itaque omne aliquid veritatis habuere, si sanè intelligantur, tum < Platonici > Fluddusque et similes, qui DEUM omnia facere dicunt, creaturas pro instrumentis habentes, tum Democritici, Gassendus, Cartesius aliique qui cuncta mechanicè explicare tentavêre. Quanguam illi ineptè, si explicationes mechanicas < id est per causam efficientem et materiam proximam > explodendas credidêre, hi impiè si causas finales prorsus ablegavêre.
Porro hæc revocandi homines ad DEUM cura, si unquam, nuno certè maximè necessaria est, ubi quidam mechanicæ philosophiæ prætextu providentiam obliquè traducere audent, impietatemque incautis
I. Cf. Phil., I, 32 ; IV, 281, 446 ; III, 54-55 ; IV, 33g ; VII, 335.
[p. 8] 8
SUR LE PRINCIPE DES INDISCERNABLES
THEO., XX, oo. atque imperitis instillant, et < passim hominum in omnia vitia provoluHuic igitur malo peculiarem censeo opponendum Ordinem The ilorum. Et hujus quidem ordinis alii Musicam et poeticam facultate < et Eloquentiam > magno studio excolant, ideò tantum, ut canant hymnos DEO mentesque rapiant in admirationem autoris ipsa dulcedine artis rerum magnitudinem temperantes ; alii linguas multarum gentium [excolant] [tractent] < versent >, eo consilio ut Divina laudes per omnes nationes circumferantur, et unusquisque audiat sua in lingua loquentes magnalia DEI. Quale missionariorum genus controversa non attingentium, nullus facilè populus aspernabitur ; et hi tamen cateris missionariis parabunt viam ; alii < ex Theophilorum ordine > natura miracula omnia ad DEUM referent, mirificaque ejus artificia propalabunt ;
nonnulli in historia universi rerumque atque imperiorum periodis, arcana providentiæ consilia venerabuntur < alii denique in summo DEI erga mortales beneficio, salutis scilicet nostræ economia meditanda occupabuntur >. Omnes id agant, non tantum ut os obturetur atheis, quod vi metuque frustra fit, sed ut DEUS in tota natura < et tota ratione > lucens irrefragabili demonstratione confessos animo quoque subjuget hostes : boni autem non tantum confirmentur, sed et < colesti quodam ardore correpti, > ad gratias agendas DEO, ad agnoscendan ejus infinitam potestatem et sapientiam, denique ad verum ejus amoren super omnia qui pietatis omnis < justitiæque > anima est, inflammentur.
PHIL., I, 14, c, 7.
PHIL., I, 14, c, 7 (1 f. in-4°.)
M'ra is to a phil spbia ipague The gia morensi cas consereratio est, nullas esse denominationes purè extrinsecas ob rerum connexionem inter se. Et non posse duas res inter se differre solo loco et tempore, sed semper opus esse, ut aliqua alia differentia interna intercedat. Ita non possunt duæ esse atomi simul figura similes, et magnitudine aquales inter se, exempli causa duo cubi aquales. Tales notiones mathematica sunt, id est abstracta, non reales, quæcunque diversa sunt oportet aliquo distingui, solaque positio in realibus ad distinguendum
[p. 9] SUR LE PRINCIPE DES INDISCERNABLES
9
non sufficit. Hinc tota philosophia pure corpuscularis evertitur. Et pri- Pu..., I, 14, c, 7. mum quidem Atomi dari non possunt, alioqui possent dari duo quæ non nisi extrinseco differrent. Deinde si solus per se locus non facit mutationem, sequitur nullam esse mutationem tantùm localem. Et in universum, locus positioque, quantitas, ut numerus, proportio, non sunt nisi relationes, resultantes ex aliis quæ per se constituunt < aut terminant > mutationem. Itaque in loco esse abstractè quidem nihil aliud videtur inferre, quam positionem. Sed in re ipsa, oportet locatum exprimere locum in se ; ita ut distantia distantiæque gradus involvat etiam gradum exprimendi in se rem remotam, eam afficiendi aut ab ea affectionem
Itaque cum aliquando deliberarem de prædicamentis, distingueremque more recepto prædicamentum quantitatis a prædicamento relationis, quod quantitas et positio (quæ duo hoc prædicamento comprehenduntur)
videantur motu per se produci, saltemque ita hominibus concipi soleant e tamen accuratiùs considerata vidi non esse nisi meras resultationes uz ipsæ per se nullam denominationem intrinsecam constituant, adeo que esse relationes tantum quæ indigeant fundamento sumto ex prædicamento qualitatis seu denominatione intrinseca accidentali.
Et quem- | admodum Existentia à nobis concipitur tanquam res nihil 7, verso.
habens cum Essentia commune, quod tamen fieri nequit, quia oportet plus inesse in conceptu Existentis quam non existentis, seu existentiam esse perfectionem ; cum revera nihil aliud sit explicabile in existentia, quam perfectissimam seriem rerum ingredi ; ita eodem modo concipimus positionem, ut quiddam extrinsecum, quod nihil addat rei posita, cum tamen addat modum quo afficitur ab aliis rebus.
st arro, psh Tuns tio, eu tiriatio, qua dubi cur, nierl ation on unce
orro ipsa fransitio. seu variatio
complexus duorum statuum sibi oppositorum et immediatorum una cum vi seu transitus ratione, qua est ipsa qualitas. Ut proinde ipsa actio vel passio sit quædam resultatio ipsorum statuum simplicium. Hinc videntur duæ requiri denominationes ntrinsecæ, vis transeundi, et id ad quod transitur. Quod in quo consistat nondum est explicatum à quoquam, oportet aliquid aliud esse quam vim activam, nam hæc nihil aliud dicit, quàm id quo sequitur transitio, sed non explicat in quo consistat et quid sit id ad quod transitur. Hoc aliquando appellavi lumen ; ex quo resultant [p. 10] 10
SUR LES AMES ET LES ATOMES
aliis monadibus, pro cujusque modo.
rursus aliquid relativum est ad statum qui variatur ; quæritur ergo tandem aliquid ultimum, id est materia imaginum, quæ simul habet transitum al
PHIL., I, 14, c, 8 (1 p. in-4°.)
PHIL., I, 14, c, 8.
1676 Mir viderur Omnem menem esse omnisciam, [sed) confusé. Et
quamlibet Mentem simul percipere quicquid fit in toto mundo ; et
ine pictor lise dien geler pe, qui arias a us Decis sine proiecum non sint orta < per motum >, ideo simplicissima esse debent ac proinde sphærica, omnes enim aliæ figuræ subjectæ varietati. Non ergo videtur dubitandum esse Atomos sphæricas infinitas. Si nullæ essent Atomi, omnia dissolverentur, posito pleno. Rationale est plenum mirabile quale explico, quanquam meris ex sphæris. Nullus enim locus est I. V. Lettre d'Arnauld, 28 sept. 1686 : « J'ay sur tout esté frappé de cette raison, que dans toute proposition affirmative veritable, necessaire ou contingente, universelle ou singuliere, la notion de l'attribut est comprise en quelque façon dans celle du sujet : pradicatum inest subjecto. » Phil., II, 64.
[p. 11] SUR LE PRINCIPE DE RAISON
II
tam parvus quin fingi possit esse in eo sphæram ipso minorem. Ponamus Puiz., 1, 14, c, 8. hoc ita esse, nullus erit locus assignabilis vacuus. Et tamen Mundus erit plenus, unde intelligitur quantitatem inassignabilem esse aliquid. Diversi resistentiæ gradus non possunt esse in primis et simplicissimis, explicanda enim causa varietatis. . . .
PHIL., I, 15. (4 p. in-folio) : .
PHIL. I, I5.
36 Principium ratiocinandi fundamentale est, nihil esse sine ratione, vel P. 1.
ut rem distinctius explicemus, nullam esse veritatem, cui ratio non subsit. Ratio autem veritatis consistit in nexu prædicati cum subjecto, seu ut prædicatum subjecto insit, vel manifeste, ut in identicis, veluti si dicerem : homo est homo, homo albus est albus : vel tecte, sed ita tamen ut per resolutionem notionum ostendi nexus possit, ut si dicam lovenarius est quadratus, nam novenarius est ter ternarius, seu [ternarius st numerus ternarius in ternarium multiplicatus, ternarius in ternariur est numerus in eundem numerum, is autem est quadratus.37
[p. 12] CONSÉQUENCES MÉTAPHYSIQUES 12
at ulterior rei ratio ex corporum natura reddi nequeat, > neque explica bilis sit attrahendi modus ; is agnoscit nullam rationem subesse huic vericorporis, sed > voluntate Dei seu lege divinitus lata contingere statuat, eo ipso rationem reddit aliquam, sed supernaturalem sive miraculosam.
nullum cum phænomeno nexum explicabilem esse agnoscere coguntur.
(3) Hinc consequens est, omnia in corporibus fieri mechanice, id est per < intelligibiles corporum qualitates nempe > magnitudines figuras et motus ; et omnia in animabus esse explicanda vitaliter, id est < per intelligibiles qualitates anima > nempe perceptiones et appetitus. Interim in corporibus animatis pulcherrimam esse harmoniam < deprehendimus > inter vitalitatem et mechanismum, ita ut qua in corpore fiunt mechanice, in anima repræsententur vitaliter ; et qua in anima percipiuntur exacte, in corpore executioni demandentur plene.
1 (4) Unde sequitur, nos sæpe ex cognitis corporis qualitatibus P.2.
animæ et ex cognitis animæ pathematis corpori mederi posse ; sæpe enim facilius est nosse qua in anima, quam qua in corpore flunt ; sæpe etiam res contra habet. Et quoties animæ indicationibus utimur ad corporis auxilium, medicina vitalis appellari potest, quæ latius porrigitur quam vulgo putant, quia corpus non tantum animæ respondet in motibus quos voluntarios vocant, sed etiam in aliis omnibus < etsi nos ob assuetudinem non animadvertamus animam motibus corporis affici aut consentire, vel hos perceptionibus anima appetitibusque respondere >.
Nempe horum perceptiones sunt confusæ, ita ut consensus non ita facilè appareat. Anima quidem corpori imperat quatenus perceptiones distinctas habet, servit quatenus confusas, < sed interim quisquis aliquam perceptionem in anima obtinet, certus esse potest, sese ejus effectum aliquem in corpore obtinuisse, et vice versa >.38 Quicquid ergo in archæistis vel similibus autoribus boni est, huc reducitur : etsi enim
[p. 13] 13
DU PRINCIPE DE RAISON
corpore non sint < nec nisi in anima concipi possint >, est tamen ali- PuIL., I, x5.
quid in corpore quod illis respondet.
per efficientes, quod non tantum doctrina anatomica de usu partium parefacit, ubi recte a fine ad media ratiocinamur, sed etiam ipse notabili exemplo in specimine optico ostendi '. Quemadmodum enim in corporibus animatis organica respondent vitalibus, motus appetitibus, ita ir
tantum a potente, sed etiam à sapiente causa proficiscuntur. Et regno potentiæ per efficientes involvitur regnum sapientiæ per finales. Atque hæc ipsa harmonia corporeorum et spiritualium inter pulcherrima et evidentissima Divinitatis argumenta est, cum enim inexplicabilis sit unius generis in alterum influxus, harmonia rerum toto genere differentium à sola causa communi seu Deo oriri potest.
(6) Sed ad eundem perveniemus generaliore via, redeundo ad principium nostrum fundamentale. Nimirum considerandum est spatium, tempus et materiam, nudam scilicet, in qua nihil aliud quam extensio et antitypia consideratur, esse plane indifferentes ad quaslibet magnitudines, figuras et motus, nec proinde < hic in rebus indifferentibus et indeterminatis > rationem reperiri posse determinati, seu cur mundus tali modo existat et non sub alia quacunque non minus possibili forma sit productus. Unde consequens est, rationem existentiæ rerum contingentium tandem quærendam esse extra materiam et in causa necessaria, cujus nempe ratio existendi non amplius sit extra ipsam ; eamque adeò spiritualem esse, verbo mentem, et quidem perfectissimam, cum ob rerum nexum ad omnia extendatur.39
[p. 14] CONSÉQUENCES MÉTAPHYSIQUES
14
PHIL., 1, 15. vel denique ex ruderibus seu massis, sed qua et ipsæ tandem in viventia resolvuntur ; hinc patet omnia tandem corpora resolvi in viventia. Et ultimum esse in substantiarum analysi esse substantias simplices, nempe
haberet nec ordinate agere patique posset ; ipsa tamen per se est partium expers. Et quia corpus organicum aut aliud corpus quodvis rursus in substantias corporibus organicis præditas resolvi potest ; patet non nisi in substantiis simplicibus sisti, et in is esse rerum omnium modificationumque rebus venientium fontes.
(8) Quia autem modificationes variant et quicquid fons variationum est, id revera est activum, ideo dicendum est substantias simplices esse activas seu actionum fontes, et in se ipsis parere seriem quandam variationum internarum. Et quia nulla est ratio qua una substantia simplex in aliam influere possit ; sequitur omnem substantiam simplicem < esse spontaneam seu > esse unum et solum modificationum suarum fontem.
Et cum ejus natura consistat in perceptione et appetitu, manifestum est eam esse in unaquaque anima seriem appetituum et perceptionum, per quam a fine ad media, a perceptione unius ad perceptionem alterius objecti ducatur. Atque adeo animam non nisi a causa universali seu a Deo pendere, per quem, ut omnia, perpetuo est et conservatur ; catera vero ex sua natura habere.
(9) Sed nullus foret ordo inter has substantias simplices, commercio mutui influxus carentes, nisi sibi saltem mutuo responderent. Hinc necesse est talem esse inter eas respectum perceptionum seu phanomenorum, per quas dignosci possit, quantum tempore aut spatio differant P. 4. inter se | earum modificationes : in his enim duobus, tempore et loco, ordo existentium vel successive vel simul, consistit. Unde etiam sequitur, omnem substantiam simplicem aggregatum externorum repræsentare et in isdem externis, sed diversimodè repræsentandis, simul et diversitatem et harmoniam animarum consistere. Unaquæque autem anima repræsentabit proxime sui organici corporis phænomena, remote vero etiam cæterorum in corpus ipsius agentium.40
[p. 15] 15
DU PRINCIPE DE RAISON et quidvis cuivis certa quadam ratione conspiret. Nam quia omnia loca PuIL., 1, 15.
corporibus plena sunt, et omnia corpora quodam fluiditatis gradu sunt prædita, ita ut ad quantulumcunque nisum nonnihil cedant ; hinc fit ut ullum corpus moveri possit, quin contiguum nonnihil moveatur, et ot andem rationem contiguum contigui atque adeo ad distantiam quantamcunque. Hinc sequitur unumquodque corpusculum ab omnibus universi corporibus pati, et ab iis varie affici, ita ut omniscius in unaquaque particula universi cognoscat omnia quæ in toto universi
secundum corporis sui relationes sibi repræsentat, quoddam universi speculum esse, repræsentans cætera secundum suum, ut sic dicam,
projectiones præbet.
(II) Non autem putandum est, cum speculum dico, me concipere masi res expresin on anis in apis, anima semper depam sie lex urela nim ad expressionem unius in alic tionum, qua singula in uno ad singula respondentia in alio referri possint.
Uti circulus per ellipsin seu curvam ovalem repræsentari potest in perspectiva projectione, imò per hyperbolam etsi dissimillimam, ac ne uidem in se redeuntem, quia cuilibet puncto hyperbolæ responder idem constante lege punctum circuli hyperbolam projicientis assigna potest*. Hinc autem fit, ut anima creata necessario plerasque perceptiones habeat confusas, congeriem quippe rerum externarum innumerabilium repræsentantes, < quædam autem propiora vel extantiora ganis accommodata distincte percipiat. > Cum vero rationes præter telligit, mens non tantum est speculum universi creati, sed etiam imas Dei. Hoc autem solis substantiis rationalibus competit.41
[p. 16] 16
VÉRITÉS NÉCESSAIRES ET CONTINGENTES
PHIL., 1, 15. variationum, in continua variandi serie pergit ; et cum natura sua sit spead eum statum perveniat, ut pene omnes perceptiones confusas habeat, id nos mortem appellamus, tunc enim stupor oritur ut in profundo somno, aut apoplexia. Sed cum natura paulatim confusiones evolvat
stantiæe rationales non tantum individuitatem suam, sed et personam servant, conscientiam sui retinentes aut recuperantes, ut possint esse cives in civitate Dei, pramii ponæque capaces. Ita in iis regnum naturæ regno gratiæ servit.
(13) Imo amplius procedo dicoque non tantum animam, sed et anima ipsum inde ab initio rerum perpetuo durare, semper enim anima corpor organico prædita est, ut habeat per quod cætera externa ordinate repræsentet ; ideo etiam corpus ejus ad magnam quidem subtilitatem redigi, penitus autem destrui non potest. Et licet in perpetuo fluxu consistat corpus '.... dici possit ullam materiæ particulam eidem animæ perpetuo assignatam esse, nunquam tamen corpus organicum totum animæ dari aut eripi potest. Sed quantumcunque animal conceptione crescat, habebat organismum seminalem, antequam per conceptionem evolvi crescereque posset ; et quantumcunque moriendo decrescat licet amissis exuviis retinet subrilem organismum omnibus naturæ viribus superiorem, cum is replicatis subdivisionibus in infinitum pertingat. Natura enim cum a sapientissimo artifice fabricata sit, ubique in interioribus organica est. Et nihil aliud organismus viventium est quam divinior mechanismus in infinitum subtilitate procedens. Nec quisquam opera Dei ut par est intelligit, nisi qui in illis satis agnoscit, ut scilicet effectus sit vestigium causæ.
FINIS
PHIL., IV, 3, a, 1-4.
PHIL., IV, 3, a, 1-4. (7 p. in-4°.42)
1, recto ERUM est affirmatum, cujus prædicatum inest subjecto, itaque in
omni Propositione vera affirmativa, necessaria vel contingente, universali vel singulari, Notio prædicati aliquo modo continetur in notione subjecti ; ita ut qui perfecte intelligeret notionem utramque quemad-
[p. 17] VÉRITÉS NÉCESSAIRES ET CONTINGENTES
modum eam intelligit DEUS, is eo ipso perspiceret prædicatum subjecto Pu..,IV, 3,a, 1.
inesse. Hinc sequitur Omnem scientiam propositionum qua in DEO est, sive illa sit simplicis intelligentiæ, circa rerum Essentias, sive visionis circa rerum existentias, sive media circa existentias conditionatas, statim resultare ex perfecta intellectione cujusque termini, qui ullius propositionis subjectum aut prædicatum esse potest ; < seu scientiam a priori complexorum oriri ex intelligentia incomplexorum >.
< Absolute > Necessaria propositio est quæ resolvi potest in identicas, seu cujus oppositum implicat contradictionem. Exemplo rem ostendam in numeris : Binarium vocabo omnem Numerum qui exactè dividi potest per 2 et Ternarium vel Quaternarium, qui exactè dividi potest per 3 vel 4, et ita porro. Omnem autem numerum intelligamus resolvi in eos qui eum exacte dividunt. Dico igitur hanc propositionem Duodenarius est quaternarius, esse absolutè necessariam, quia resolvi potest in identicas hoc modo : Duodenarius est binarius senarius < (ex definitione) > senarius est binarius ternarius < (ex definitione) >. Ergo Duodenarius est binarius binarius ternarius. Porro Binarius Binarius est quaternarius < (ex definitione) >. Ergo Duodenarius est quaternarius ternarius. Ergo duodenarius est quaternarius Qu. E. Dem. Quodsi aliæ definitiones fuis.
sent datæ, semper tamen ostendi potuisset rem tandem eodem redire.
Hanc ergo Necessitatem appello Metaphysicam vel Geometricam. Quod tali necessitate caret, voco contingens, quod verò implicat contradictionem, seu cujus oppositum est necessarium, id impossibile appellatur.
Cætera possibilia dicuntur in Contingenti Veritate, etsi prædicatum revera insit subjecto, tamen resolutione utriusque licet termini indefinit : ontinuata, nunquam tamen pervenitur ad demonstrationem seu identi atem, soliusque DEL est infinitum semel compreendentis perspicere quomodo unum alteri insit, perfectamque à priori intelligere contingentia rationem quod in creaturis suppletur experimento à posteriori. Itaque Veritates contingentes ad necessarias quodammodo se habent ut rationes surda, numerorum < scilicet > incommensurabilium, ad rationes effabiles numerorum commensurabilium. Ut enim ostendi potest Numerum minorem alteri majori inesse, resolvendo utrumque usque ad maximam communem mensuram, ita et propositiones essentiales seu veritates demonstrantur, resolutione instituta donec perveniatur ad terminos quos utrique termino communes esse, ex definitionibus constat. At quemadINÉDITS DE LEIBNIZ.
[p. 18] 18
VÉRITÉS NÉCESSAIRES ET CONTINGENTES
modum Numerus major alterum incommensurabilem continet quidem, PHIL., IV, 3, a, 1.
licet resolutione utcunque in infinitum continuata, nunquam ad communem mensuram perveniatur, ita in contingente veritate, nunquam pervenitur ad demonstrationem quantumcunque notiones resolvas. Hoc solum interest, quod in rationibus surdis nihilominus demonstrationes instituere possumus, ostendendo errorem esse minorem quovis assignabili, at in Veritatibus contingentibus ne hoc quidem concessum est menti creatz. Atque ita arcanum aliquod à me evolutum puto, quod me ipsum diu perplexum habuir ; non intelligentem, quomodo prædicatum subjecto inesse posset, nec tamen propositio fieret necessaria. Sed cognitio rerum Geometricarum atque analysis infinitorum hanc mihi lucem accendêre, ut intelligerem, etiam notiones in infinitum resolubiles esse 1.
| Hinc jam discimus alias esse propositiones quæ pertinent ad EssenI, verso.
tias, alias vero qua ad Existentias rerum ; Essentiales nimirum sunt quæ ex resolutione Terminorum possunt demonstrari ; quæ scilicet sunt necessariæ, sive virtualiter identicæ ; quarumque adeò oppositum est impossibile sive virtualiter contradictorium. Et hæ sunt aternæ veritatis, nec tantum obtinebunt, dum stabit Mundus, sed etiam obtinuissent, si DEUS alia ratione Mundum creâsset. Ab his verò toto genere differunt Existentiales sive contingentes, quarum veritas à sola Mente infinita à priori intelligitur, nec ulla resolutione demonstrari potest ; talesque sunt, quæ certo tempore sunt veræ, nec tantum exprimunt quæ ad rerum possibilitatem pertinent, sed et quid actu existat, aut certis positis esset contingenter extiturum, exempli causa, me nunc vivere, solem lucere, etsi enim dicam solem lucere in nostro hemisphærio hac hora, quia talis hactenus ejus motus fuit, ut posita ejus continuatione id certò consequatur, tamen < (ut de continuandi obligatione non necessaria taceam) > et prius talem ejus fuisse motum similiter est veritas contingens, cujus iterum quærenda esset ratio, nec reddi < plenè > posset nisi ex perfecta cognitione omnium partium universi, qua tamen omnes vires creatas superat, quia nulla est portio materiæ, quæ non actu in alias sit subdivisa, unde cujuslibet corporis partes sunt actu infinitæ ; quare nec sol nec aliud corpus perfectè à creatura cognosci potest ; multo minus ad finem
[p. 19] VÉRITÉS NÉCESSAIRES ET CONTINGENTES
19
hujus rursus motorem quæramus, pervenitur enim semper ad minora Pu..., IV, 3,a, 1.
< corpora > sine fine. DEUS autem
Non tamen putandum est solas Propositiones singulares esse contingentes, dantur enim et inductione colligi possunt propositiones quædam plerumque verz ; dantur et ferè semper veræ saltem naturaliter, ita ut exceptio miraculo ascribatur ; quin puto dari propositiones quasdam in hac serie rerum universalissimè veras, nec unquam ne miraculo quidem violandas, non quod violari non possint à DEO, sed quod ipse cum hanc seriem rerum eligeret, < eo ipso > eas observare decrevit (tanquam specificas hujus ipsius electæ seriei proprietates). Et per has | < semel po- 2, recto.
sitas ex vi decreti divini > reddi potest ratio aliarum propositionum Universalium vel < etiam > plerumque contingentium quæ in hoc universo notari possunt. Nam ex primis Legibus seriei essentialibus sine exceptione veris, quæ totum scopum DEl in eligendo universo continent, atque adeo etiam miracula includunt ; derivari possunt < subalternæ > Leges naturæ, qua Physicam tantum habent necessitatem, < quibus non > nisi miraculo ob intuitum alicujus causæ finalis potioris derogatur ; et ex his denique aliæ colliguntur quarum adhuc minor est universalitas, easque demonstrationes hujusmodi universalium < intermediarum ex se invicem (quorum pars Physicam scientian facit) > etiam creaturis revelare potest DEUS. Sed nunquam ad < universalissimas leges neque ad > singula-[p. 20]VÉRITÉS NÉCESSAIRES ET CONTINGENTES 20
PHI.., IV, 3, a, 2. rium perfectas rationes analysi ulla deveniri posset, < ea enim cognitio > necessariò soli DEO propria est. Nec verò et turbare debet, quod dixi Esse Leges quasdam huic Seriei Rerum esentiales, cum tamen has ipsas Leges non necessarias atque essentiales, sed contingentes atque existentiales supra dixerimus. Nam cùm ipsam seriem existere sit contingens, et à libero DEI decreto pendeat, etiam Leges ejus erunt absolutè quidem contingentes, hypotheticè tamen necessariæ atque < tantum > essentiales posita serie.
Hæc jam proderunt nobis ad Substantias Liberas ab aliis discernendas.
Omnis substantiæ singularis accidentia si de ipsa prædicentur faciunt propositionem contingentem, < qua Metaphysicam necessitatem non habet. > Et quod lapis hic deorsum tendit sublato fulcimento, non necessaria sed contingens propositio est, nec potest < talis eventus > ex hujus lapidis notione ope universalium notionum, quæ ipsam ingrediuntur demonstrari, itaque solus DEUS hoc perfectè perspicit. Solus enim novit, an non ipse per miraculum suspensurus sit legem illam naturæ subalternam, qua gravia deorsum aguntur, neque enim alii intelligunt universalissimas leges, nec infinitam analysin pertransire possunt, qua opus est ad notionem hujus lapidis cum notione totius universi seu legibus universalissimis connectendam. Attamen illud saltem præsciri potest ex Legibus naturæ subalternis, nisi miraculo suspendatur Lex gravium, consequi descensum. At verò Substantiæ Libera sive intelligentes majus aliquid habent, atque mirabilius ad quandam DEI imitationem ;
ut nullis certis Legibus universi subalternis alligentur, sed quasi privato quodam miraculo, ex sola propria potentia sponte agant, et finalis cujusdam causæ intuitu efficientium in suam voluntatem < causarum > nexum atque cursum interrumpant. Idque adeò verum est, ut nulla secandum negarnies uece premio dosit iasiplic pligual
< saltem ab angelo > quid acturum sit aliquod corpus, si naturæ cursus non interrumpatur. Quoniam quemadmodum libera voluntate DEI cursus universi, ita libera voluntate mentis cursus cogitationum ejus mutatur, sic ut nullæ quemadmodum in corporibus < possunt >, ita et in mentibus leges subalternæ universales < ad prædicendam mentis electionem sufficientes > constitui queant. Quod tamen nihil prohibet, quin DEO quemadmodum de futuris suis actionibus, ita de futuris mentis actioni-[p. 21]VÉRITÉS NÉCESSAIRES ET CONTINGENTES
21
bus constet, dum et seriei rerum quam elegit, suique adeò decreti vim Pui.., IV, 3, a, 2.
I perfectè novit simulque etiam intelligit quid Mentis hujus quam ipse 2, verso.
in numerum rerum
impræsentiarum apparet melius ; quia ampliare et judicium usque ad ulteriorem deliberationem suspendere < atque animum ad alia cogitanda avertere > potest. Quod utrum factura sit nullo satis indicio ac lege prafinita astringitur ; in his certè Mentibus, quæ non satis in bono aut malo sunt confirmatæ. Nam in Beatis aliud dicendum est.
Hinc etiam intelligi potest, quænam sit illa indifferentia quæ libertatem comitatur. Nimirum uti contingentia opponitur necessitati metaphysicæ, ita indifferentia non tantùm Metaphysicam, sed et physicam necessitatem excludit. Physica < quodammodo > necessitatis est, ut DEUS omnia agat quàm optimè (quanquam in nullius creaturæ potestate sit hanc universalem applicare singularibus, ullasque hinc consequentias certas ducere, de actionibus divinis liberis). Physicæ etiam necessitatis est, ut confirmati in bono angeli aut beati ex virtute agant (ita quidem ut in quibusdam < etiam à creatura certo > prædici possit, quid sint acturı) ; physica necessitatis est, ut grave deorsum conetur, ut anguli incidentiæ et reflexionis sint aquales, aliaque id genus. Sed physica necessitatis non est ut Homines in hac vita aliquid eligant, utcunque speciosum et apparens bonum < particulare >, quanquam < id > interlum vehementis sit præsumtionis. Tametsi enim nunquam sit possibile lari omnimodam illam metaphysicam indifferentiam ut mens coder < planè > modo se habeat ad utrumque contradictoriorum < et prorsus < aliquid > sit in æquilibrio cum tota ut ita dicam natura > (jam tum enim admonuimus prædicatum etiam futurum jam tum verè inesse notioni subjecti, nec proinde mentem Metaphysicè loquendo esse indiflerentem, cum DEUS ex perfecta quam habet ejus notione jam omnia futura ejus accidentia perspiciat nec Mens nunc ad suam perpetuam Notionem sit indifferens) tanta tamen Mentis indifferentia < physica > est, ut ne physicæ quidem necessitati (nedum Metaphysicæ) subsit, hoc est, ut nulla sit ratio < universalis > vel lex naturæ assignabilis ex qua ulla Creatura, quantumcunque perfecta < et de statu mentis hujus
[p. 22] VÉRITÉS NÉCESSAIRES ET CONTINGENTES 22
PHIL., IV, 3, a, 2. edocta > certò colligere possit, quid < mens saltem > naturaliter (sine extraordinario DEI concursu) sit electura.
¡ Hactenus natura Veritatis, contingentiæ, et indifferentiæ, liber3, recto.
tasque inprimis humanæ Mentis quantum ferebat institutum exposita est. Nunc verò examinandum est, quomodo res contingentes inprimis autem substantiæe liberze in eligendo atque operando à divina Voluntate atque prædeterminatione dependeant. Et quidem pro certo habendum arbitror tantam esse rerum dependentiam à DEO, quanta justitia divina salvâ esse maxima potest. Et in primis < ajo > quicquid in rebus perfectionis sive realitatis est à DEO continuò produci, limitationem autem seu imperfectionem esse à creaturis, uti vis corpori alicui ab agente impressa limitationem accipit à corporis materia sive mole, ac naturali corporum tarditate, et majore existente corpore minor cæteris paribus riatur motus. Itaque etiam ad id quod in ultima aliqua Liberæ Substanti :
leterminatione reale existit, à DEO produci necesse est < inque ho puto consistere quicquid de physica prædeterminatione dici cum ratione potest >. Intelligo autem Determinationem fieri cum Res in eum statum venit, ut quid sit factura physica necessitate consequatur, nam Metaphysica necessitas in mutabilibus nunquam est, cum ne illud metaphysicæ necessitatis sit, ut corpus nullo alio corpore impediente in motu perseveret. Ita ut < proinde > tum demum aliquid contingens metaphysica necessitate determinatum sit, cum reapse actu existit. Sufficit ergo determinatio qua actus aliquis fit physicè necessarius. Intelligo determinationem qua indifferentiæ obstat, nempe ad aliquam necessitatem metaphysicam vel physicam seu consequentiam demonstrabilem ex resolutione erminorum, legibusve naturæ : nam determinatio quæ non necessitater quidem imponit contingentibus, sed certitudinem atque infallibilitaten tribuit (quo sensu dici solet, futurorum contingentium esse determinatam veritatem), ea nunquam coepit, sed semper fuit, cum in ipsa subjecti notione perfectè intellecta ab aterno contineatur, sitque ipsissimum scientiæ cujusdam < divina >, sive visionis, sive Media, objectum.
Hinc jam videtur cum Divina Prædeterminatione conciliari posse Decretum DEI actuale conditionatum, vel saltem ex quibusdam prævisis pendens, quo DEUS decernit largiri prædeterminationem. Nam DEUS ex ipsa < hujus > substantiæ singularis liberæ < consideratæ ut possibilis > notione perfectè intellecta prævidet, quænam ejus electio sit [p. 23] 23
VÉRITÉS NÉCESSAIRES ET CONTINGENTES
futura, illi igitur in tempore prædeterminationem accommodare decernit, Pu.., IV,3,a, 3.
prævidet electionem creaturæ < futuram > prævideat etiam suam prædeterminationem adeoque suam etiam prædeterminationem futuram, ac proinde videt suum etiam decretum < quemadmodum certè omnia contingentia essentialiter divina decreta involvunt >. Ergo decerneret quia se jam decrevisse videt, quod est absurdum.
| Huic difficultati, qua sanè in hoc argumento maxima est, ita puto 3, verso.
tistaciendum. Concedo sane DEUM dum decernit prædetermina :
lentem ad certam aliquam electionem < ideò quia electuram pravid si ad existendum admitteretur >, prævidere etiam < suam prædeterminationem, suumque prædeterminandi decretum videre (sed ut possibile) ; > nec tamen decernere quia decrevit. Quia scilicet primum Mentem aliquam considerat ut possibilem, antequam decernat ipsam debere actu existere. Possibilitas enim seu Notio mentis creatæ existentiam non involvit. Dum autem eam considerat ut possibilem, perfectèque cognoscit in ea omnia < ejus futura eventa > ut possibilia, sed cum ipsa (quanquam contingenter, infallibiliter tamen) connexa, jam nunc intelligit, hoc est perfectè scit omnia qua sint ipsius existentiam consecutura.
Porro eo ipso, dum Notionem Substantiæ hujus singularis consideratæ adhuc ut possibilis perfectè intelligit, eo ipso etiam decreta sua sed itidem considerata ut possibilia intelligit, quia ut < veritates > necessariæ solum intellectum divinum involvunt, ita contingentes voluntatis decreta. Nimirum DEUS videt sese infinitis modis posse Res creare aliamque atque aliam prodituram seriem rerum, prout alias Leges Seriei seu < alia > decreta < sua > primitiva eliget. Itaque eo ipso dum considerat hanc Mentem, quæ hanc rerum seriem secum involvit, etiam considerat decretum, quod hæc Mens
Utrumque ut possibile, nondum enim decernere statuit ; seu nondum decrevit quænam specialia serierum decreta tam generalia quam ipsis connexa specialia, sit electurus. Tandem ubi DEUS eligit unam serierum
[p. 24] VÉRITÉS NÉCESSAIRES ET CONTINGENTES 24
PHIL., IV, 3, a, 3.
aliud esse decretum possibile in seriei ac rerum seriem ingredientium notione involutum, quod decernit reddere actuale ; aliud esse decretun quo ‹decretum illud possibile > decernit reddere actuale. Quam reflexionem Decreti unius super alterum eo minus debemus mirari quia utique Voluntatis quoque divina decreta < libera > intellectui divino objici oportet priusquam facta intelligantur. Neque enim facit DEUS, quod non se facere jam sciat. Hinc jam intelligimus quomodo divina prædeterminationis physica necessitas cum decreto Prædeterminandi ex actibus prævisis stare possit, tantumque abesse ut DEUS Judam proditorem fieri debere, absolută decernat, ut potius ex notione Judæ independenter à suo decreto actuali videat eum fore proditorem. Nec proinde decernit DEUS Judam debere esse proditorem. Sed tantum Judam quem prævidet fore proditorem nihilominus debere existere, < quoniam infinita sua sapientia videt, hoc malum immenso lucro majoribus bonis pen4, recto. sari nec aliter res melius sibi constare > | quod ipsum non velle, sed permittere est Decreto jam Judam peccatorem extiturum < consehabet actum ad pravitatem contrahente. Itaque in eo sum ut credam, modo hae duo teneantur, perfectionem omnem in creaturis à DEO esse, imperfectionem ab earum limitatione ; cæteras sententias attentè consideratas in ultima analysi conciliari universas.
[p. 25] 25
SCIENTIA MEDIA
PHIL., IV, 3, c, 13-14 (3 p. in-folio).
PHIL., IV, 3, c, 13.. Principium omnis ratiocinationis primarium est, nihil esse < aut> P. I.
fieri, quin ratio reddi possit, saltem ab omniscio, cur sit potius quàm non sit, aut cur sic potius quàm aliter, paucis Omnium rationem reddi posse.
Definitio libertatis, quod sit potestas agendi aut non agendi positis omnibus ad agendum requisitis, omnibusque tam in objecto quam i agente existentibus paribus, est chimæra impossibilis, quæ contra primun principium quod dixi pugnat.
Hæc notio libertatis ignota fuit antiquitati ; nulla ejus in Aristotele vestigia reperiuntur, Augustini systema planè evertit, à Magistro sententiarum, Thoma, Scoto, ac plerisque Scholasticis veteribus aliena est ;
celebrata primum à [Molinistis] < Scholasticis posterioribus >, eludendis potius quam tollendis difficultatibus apta.
Apud Veteres liberum à spontaneo differt, ut species à genere, nimirum Liberas est sporatia rue lis pontsme er cuit empoin
omnibus ad agendum requisitis externis, mens libera agere potest aut non agere, prout < scilicet > ipsamet disposita est.
Voluntatis objectum esse bonum apparens, < et > nihil à nobis appeti nisi sub ratione boni apparentis, dogma est vetustissimum communissimumque.
*•.
PHIL., IV, 3, c, 15 (1 f. in-8°).
PHIL., IV, 3, c, 15.
Scientia Media.
Novembr. 1677.
RINCIPIUM illud summum : nihil esse sine ratione, plerasque Metaphysicæ controversias finit. Illud enim videtur negari non posse à Scho lasticis, nihil fieri, quin DEUS si velit rationem reddere possit, cur factum sit potius quàm non sit. Quin etiam de futuris conditionatis circa qua scientiam mediam introduxêre Fonseca et Molina, idem dici potest.
Scit DEUS quid infans fuisset futurus si adolevisset, sed et scientiæ [p. 26] 26
SCIENTIA MEDIA
PHIL., IV, 3, c, 15. hujus suæ si vellet rationem reddere posset, et convincere dubitantem ;
emittere ut à se quæram, quid facturus sit Petrus in hoc statu. No lubito quin DEUS respondere possit aliquid certum et infallibile, quan quam aliquos Scholasticos ea de re dubitare ausos mirer. Ponamus ergo )EUM respondere, quod Petrus gratiamn sit rejecturus. Quæro porro a DEUS hujus sui pronuntiati rationem reddere possit, ita ut me quoqu Imper rederi sejeste hua, i temus Si disind pos emani eon pose,
erit scientia media. Secundum veros Philosophos et S. Augustinum, ratio 15, verso. cur DEUS sciat rerum actiones [præ- | teritas vel futuras], necessarias vel liberas, absolutas vel conditionatas, est perfecta naturæ ipsorum cognitio,
schi dies guod es uigu a iguau dar esco em afreni bojese
22222
autem istam etiam in ordine ad hanc electionem, DEO cognitam esse necesse est, eamque si mihi explicare dignaretur intelligerem, atque ita plenam de eventu futuro conditionato scientiam à priori nanciscerer.
Secundum autores scientia media non posset DEUS rationem reddere sui pronuntiati, nec mihi explicare. Hoc unum dicere poterit quærenti cur ita futurum esse pronuntiet, quod ita videat actum hunc repræsentari in magno illo speculo intra se posito, in quo omnia præsentia, futura, absoluta vel conditionata exhibentur. Qua scientia purè empirica est, nec DEO ipsi satisfaceret, quia rationem cur hoc potius quàm illud in speculo repræsentetur, non intelligeret. Quemadmodum is qui in Tabulis calculatos invenit numeros, non verò ipse eos calculare potest. DEUS scit futura absoluta quia scit quid decreverit, et futura conditionata, quia scit
[p. 27] LETTRE DE DESCARTES A MERSENNE
27
quid esset decreturus. Scit autem quid esset decreturus, quia scit quid in PHIL., IV, 3, c, 15.
ninus sequetur DEUM non posse certò scire, quid ipsemet in eo casi facturus esset. Præclara Scoti sententia quod intellectus divinus nihil cognoscat (ex rebus facti) quod non determinârit, alioqui vilesceret. Vasquez egregia sententia quod voluntas ex duobus objectis non potest eligere nisi alterius bonitas fortius repræsentetur. I. p. c. 2. d. 43. in I. 2 init.
< Ut ostendit Macedo in diff. Thom. et Scot. coll. XI, diff. I, circa scient. mediam >.
PнIL., V, 6, c, 7-8 (3 p. in-4°).
PHIL., V,6, c, 7-8. Copie d'une partie de la Lettre de Descartes à Mersenne du 20 novembre 162g', de la main d'un secrétaire, encadrée entre un commencement et une fin de la composition et de la main de Leibniz (imprimés en italiques). Nous indiquons en note les endroits où la copie s'écarte du texte de l'édition Adam-Tannery.
Il y a moyen d'inventer une langue ou ecriture au moins, dont les caracteres et mots primitifs seroient faits ? en sorte qu'elle pouroit estre enseignée en fort peu de tems, et ce par le moyen de l'ordre, c'est à dire, établissant un ordre entre toutes les pensées qui peuvent entrer en l'Esprit humain, de mesme qu'il y en a un naturellement établis entre les nombres ; Et comme on peut aprendre en un iour à nommer tous les nombres iusques à l'infini, et à les écrire, en une langue inconnuë, qui sont toutesfois une infinité de mots differens ; qu'on pûst faire le mesme de tous les autres ?
choses qui tombent en l'Esprit des hommes ; si cela estoit exécuté " ie ne doute point que cette langue n'eust bien tost cours parmy le monde, car il y a force gens qui employeroient volontiers cinq ou six jours de tems pour se pouvoir faire entendre par tous les hommes*. L'invention de cette
« Au reste, je trouve qu'on pourroit adjouter à cecy une invention, tant pour composer les mots primitifs de cette langue, que pour leurs caracteres »454443
[p. 28] 28
LETTRE DE DESCARTES A MERSENNE
PuIt., V, 6, c, 7-8. langue depend de la vraye Philosophie ; car il est impossible autrement de denombrer toutes les pensées des hommes, et de les mettre par ordre, ny seulement de les distinguer en sorte qu'elles soient claires et simples ;
qui est à mon advis le plus grand secret qu'on puisse avoir pour acquerir la bonne science ; et si quelqu'un avoit bien expliqué quelles sont les idées simples qui sont en l'imagination des hommes, desquelles se compose tout ce qu'ils pensent, et que cela fust receu par tout le monde, ¡'oserois esperer ensuite une langue universelle fort aisée à aprendre, à prononcer, et à écrire et ce qui est le principal, qui ayderoit au iugement, luy representant si distinctement toutes choses, qu'il luy seroit presque impossible de se tromper ; au lieu que tout au rebours, les mots que nous avons n'ont quasi que des significations confuses, ausquelles l'Esprit des hommes s'estant acoutumé de longue main, cela est cause qu'il n'entend presque rien parfaitement. Or ie tiens que cette langue est possible, et qu'on peut trouver la Science de qui elle dépend, par le moyen de laquelle les Paysans pouroient mieux iuger de la verité des choses, que ne font maintenant les Philosophes.
Cependant quoyque cette langue depende de la vraye philosophie, elle ne depend pas de sa perfection. C'est à dire cette langue peut estre établie, quoyque la philosophie ne soit pas parfaite : et à mesure que la science des hommes croistra, cette langue croistra aussi. En attendant elle sera d'un secours merveilleux et pour se servir de ce que nous sçavons, et pour voir ce qui nous manque, et pour inventer les moyens d'y arriver, mais sur tout pour exterminer les controverses dans les matieres qui dependent du raisonnement. Car alors raisonner et calculer sera la même chose.
PHIL., V, 6, c, 9-10 (4 p. in-4°) ; titre de la main de Leibniz :
PHIL., V, 6, c, 9.
Maji 1676.
Emendanda.
Methodus physica.
Characteristica.
Societas sive ordo.
Suit la copie de la main d'un secrétaire, revue par Leibniz, du brouillon :
PHIL., V, 8, g, 30-31. (Voir plus loin). Cette copie est incomplète ; elle se termine, au bas de la 4° page, par cette phrase :
autheur ait pensé à cela, tant pource qu'il n'y a rien en toutes ses propositions qui le temoigne, que pource que ».
[p. 29] LETTRE SUR LA CARACTÉRISTIQUE
29
Omne præclarum artificium experimento vel demonstratione detectum
PHIL., V, 6, с, 10. hymnus est verus et realis DEO cantatus, cujus admirationem auget.
PHIL., V, 6, c, I1 (2 p. in-4°) ; copie de la main d'un secrétaire.
PHIL., V, 6, c, II. Illustris atque Excellentissime Domine, Patrone Magne.
Quoniam Excellentia vestra delectatur meditationibus de lingua quadam philosophica, quam alii Characteristicam et universalem dicunt ;
idcirco etiam hic brevibus aperiam, quæ mihi aliquando circa eam oborta sint cogitationes. Loco fundamenti autem pono connexionem titulorum meorum, juxta quam excerpta Methodica ordinanda esse alibi docui. Commodiorem enim et faciliorem, imo cum rebus magis convenientem ordinem nondum reperi, quamvis aliorum ordines inspicere non neglexerim. Si autem præcipuis in ordine meo titulis certos characteres adscribam, de reliquis etiam res erit confecta. Sunt in eo tituli præcipui DIVITIE, HONORES, VOLUPTATES. Tribuatur igitur divitiis signum quadrati •, honoribus circuli O, voluptatibus trianguli A. Privative opposita horum sic designentur, ut • significet paupertatem, @ contemtum, As carentiam commoditatum vitæ, cibi scilicet et potus. Sic V bonum, & malum potest significare. Intellectus notetur sic : Ф, ignorantia sic : 9, voluntas autem sic : Ф. Qui accurate perlegit titulos meos, sciet, quomodo ad hosce paucos reliqui omnes, si modo non sint ex revelatione sive Theologia intimiore desumti, referantur. Reliqui ergo tituli hisce subordinati per adjectionem variam circulorum, linearum aliarumque figurarum possent indigitari. Divitiarum signum fuit hoc •]. Denotet ergo pecunias hoc 7, commercia N, labores hoc 2, liberalitatem O, avaritiam DI, etc.
Rebus etiam Theologicis sui characteres possent assignari. Deum tale signum posset exprimere @, etc. Hæc lingua uno vel altero die, quin ad disci possit, minime dubito. Cunctæ nationes consensu quodam facto possent omnes res iisdem characteribus designare. Consenserunt pleræque gentes in eo, quod circulum in 360 gradus, Zodiacum in 12 signa dispertiantur.
Cum igitur res supra proposita præsenti se commendet utilitate, facile apud multos, si modo præconem idoneum inveniret, applausum mere-
[p. 30] 30
CONSILIUM DE ENCYCLOPEDIA NOVA
PHIL., V, 6, c, 11. retur. Characterum certe horum cognitio certis innititur fundamentis, Sinicisque characteribus quodammodo anteferenda videtur '.
PнIL., V, 6, c, 17.
PHIL., V, 6, c,
17 (1 f. in-8°). Un fragment en allemand publié
ap.
BODEMANN (p. 846 et commençant ainsi :
Vocabula.
Die Worth sind wie rechenpfennige bei verstændigen und wie geld bey unverstændigen. Denn bey verstændigen dienen sie vor zeichen, bey unverstændigen aber gelten sie als ursachen und vernunfftsgründe. .
En marge, on lit la note suivante (inédite) :
Sunt nobis signa, sunt vobis fercula digna.
PHIL., V, 7. (11 p. in-fol.)
PHIL., V, 7.
Consilium de Encyclopœdia nova conscribenda methodo inventoria ? .
Plagula I.
La plagula i porte la date : [25] 15 jun. 1679 ; la plagula 2 porte la date : 25 jun. 1672 (sic) ; la plagula 3 porte la date : 25 jun. 1679.
SEPE mecum cogitari, homines multo quam sunt feliciores esse posse, i, recto.
si quæ in potestate habent, etiam in numerato haberent, ut cum opus est uti possent. Nunc vero nescimus ipsi opes nostras, similes Mercatori qui libros rationum nullos confecit, aut Bibliothecæ qua indice caret. Sed et, uti nunc agimus, seris nepotibus fortasse proderimus, ipsi laborum nostrorum fructum non capiemus ; sine fine disputamus, sine fine congerimus, raro aliquid demonstrando terminamus, aut in repertorium referimus ; vix unquam utimur studiis nostris.47 Et verendum est, si sic pergimus, ut ne aliquando immedicabile reddatur malum, < et studiorum
[p. 31] 31
CONSCRIBENDA METHODO INVENTORIA
tædio barbaries reducatur >, cum nimia rerum librorumque multitudo Puiz., V, 7, f. r.
omnem delectus spem adimet, et solida ac profutura mole inanium obruentur '.
egregios viros consului, quorum aut colloquiis frui licuit aut scriptis :
et cum tandem aliquod mihi viderer remedium deprehendisse quod et maxime compendiosum, et efficax et in privatorum aliquot potestate esset it sumtibus exiguis transigeretur ; præterea arcana quædam artis Invenoriz divino munere mihi obtigissent, illustrium admodum speciminun experimento comprobata, quæ ubi producam in publicum, spei majori
communem operam invitare.
| Volo autem omnia ex ipsorum non minus sententia transigi quam 1, verso.
mea ; neque allam quam hortantis personam sumo ; cætera pari condi lone futurus, operamque illis eandem offerens, quam ab ipsis desidero Itaque ut per gradus eamus, consilia arbitror communicari primum debere, ut Societatis Leges quæ e re videbuntur quam primum constituantur, earumque executio maturetur.
ligentibus judiciis summitto. De Modo autem dicam paulo distinctius,
mutua pollicebuntur 3.
Summa Consilii est Notitiarum humanarum potissimarum dudum cognitarum vitæ utilium ordinatio ad inveniendum apta. Nam quemadmodum in numerorum progressionibus tabula quadam condita < aliquousque > apparere solet modus eam sine ullo labore continuandi (ut si numero quadratos, seu qui fiunt ex numerorum multiplicatione in seipsos, aliqui quærat, et in tabula exhibeat, apparebit mox modus Tabularum continuandi facillimus, per solam additionem sine multiplicatione ulla '.
. Cf. les Préceptes pour avancer les sciences (Phil., VII, 160).
Calcul infinitésimal, inventé en 1675, publié en 1684. Cf.4948 une
[p. 32] 32
CONSILIUM DE ENCYCLOPEDIA NOVA
PHIL., V, 7, f. 1.
Numeri
6
0 1 23
7
4
Quadrati
16 25 36 49 64
8I
I 4 9
IOO Differentiæ seu impares
135 79 II 13 IS 17
I9 Nam si numerum imparem < I5 > ordine respondentem quadrato ut 49 addas, habebis < numerum > quadratum sequentem 64. sola additione nec opus est numerum 8 in se multiplicare, idemque est in < numeris > altioribus. < ubi difficilior multiplicatio est, ac proinde magnum habet usum compendium hoc per additionem >). Eodem modo inventis < in quolibet genere rerum velut in Tabula > recte ordinatis patebit modus inventa continuandi, < id est inveniendi nova > longo facilior, quam si quis eadem singulatim et a serie sua velut avulsa invenire tentaret.
| Quoniam autem res maxime in conspectu sunt et velut in Tabula 2, recto.
apparent cum nude et simpliciter proponuntur, < exuta omni superflua mole >, ideo conscribenda erit hæc Encyclopædia more mathematico per propositiones accurate et nervose conceptas, quibus tamen < subinde > scholia adjicere licebit illustrandi causa, in quibus major erit exspatiandi libertas. Certum est enim non mathematica tantum, sed et alia omnia per theses quasdam sive enuntiationes < distincte > tractari posse.
[Positiones illæ disponendæ sunt ordine inventionis. • •]
Quarenda sunt quoad fieri potest propositiones < plerumque vera, quarum distinguendi gradus ; sed si fieri potest, in primis adhibenda > Universales, et ex universalibus illæ præferendæ sunt quæ sunt subjecto reciproce, illarum enim maxime usus est < et > in analysi, cum ex qua universales quidem non tamen reciproca sunt in synthesi solummodo fere locum habeant 1. Et huc pertinent illa leges philosophandi, quas tulit Aristoteles, et Ramistæ olim inculcabant.
Propositiones in una quaque Scientia sunt vel principia vel conclusiones. Principia sunt vel definitiones, vel Axiomata vel Hypotheses < vel Phænomena >, ex quibus Definitiones per se quidem sunt arbitrarix, usui tamen accommodari et communi sociorum consensu probari debent,
Axiomata sunt, quæ ab omnibus pro manifestis habentur, < et attente considerata ex terminis constant >.
I. V. les Lettres à Conring de 1678 (Phil., I) et La Logique de Leibniz, p. 266.
[p. 33] 33
CONSCRIBENDA METHODO INVENTORIA
Lypotheses sunt propositiones qua magnum usum habent succes- Pui.., V, 7, f. umque ac conformitate conclusionum aliunde notarum ex ipsis pen dentium firmantur ; nondum tamen a nobis demonstrari satis exacte possunt, ideoque interim assumuntur.
Phanomena sunt propositiones quæ per experientiam probantur, sed i experientia non sit factu facilis aut a nobis ipsis facta non sit, tes ibus probanda est. Et ab experimentis dubiis abstinendum nisi cun magni sunt momenti,
Conclusiones sunt vel observationes vel theoremata vel problemata.
blemata seu praxes vitæ utiles.
Ordo positionum debet esse Mathematicus, sed tamen diversus ab Euclidæo. Nam Geometræ accurate quidem sua demonstrant, sed animum cogunt magis quam illustrant', in quo quidem admirationem sibi majorem pariunt, dum invito Lectori assensum extorquent, eumque arte improvisa circumveniunt, sed memoriæ atque ingenio | Lectoris non 2, verso.
atls consulunt, quia rationes causasque naturales conclusionum qui ammodo occulunt, ut non facile agnoscatur modus, quo sua inven obtinuere. Cum tamen in unaquaque scientia illud sit potissimum, nosse non tantum conclusiones earumque demonstrationes, sed et nosse inventorum origines, quas solas memoria retinere sufficit, quia ex illis cætera possunt proprio marte derivari.
oc modo scientias, opus est viris inveniendi capacibus < et qui vera itiones tenent >, scribere enim eas ita debent, quemadmodum si ea Mer Do ve mis entra ucien bien vel ed et a freige de Port.
INÉDITS DE LEIBNIZ.
3
[p. 34] CONSILIUM DE ENCYCLOPÆDIA NOVA
PHIL., V, 7, f. 2. ipsi invenissent, quod non est cujusvis. Porro hinc patet > etiam non [erit] < fore > necesse definitiones separatim præmitti atque axiomata, et phænomena sive experimenta. Sed ea ita assumentur, ut primum naturali ordine meditandi eorum usus sese dabit.
Propositionibus ordine inventorio dispositis subjiciantur Indices sive catalogi, in quibus inventa jam atque intellecta ad facilem usum atque combinationes instituendas velut in Tabulis ordinabuntur. Unde multa nova exurgent, de quibus alioqui non cogitassemus, et harmonica quædam apparebunt series, quarum filum sequendo ad majora aditus patebit Hæc lux etiam in Mathematicis desideratur, itaque quemadmodum alia scientiz exemplo mathematicarum ad certitudinem eniti debent, ita vicissim mathematicarum asperitas blandiore quadanı tractandi ratione < cæterarum exemplo > mitiganda est : ut simul et voluntati fidem extorqueamus, et animo causarum avido clare satisfaciamus.
Adhibendæ sunt ubique figuræ sive schemata quatenus commode licet', verum unum hic observandum est majoris ad perficiendas scientias momenti quam quis facile sibi persuadeat. Nempe et propositiones et propositionum demonstrationes ita concipiendæ sunt, ut totæ legi atque intelligi possent etiamsi schemata abessent. Adjicienda est, tamen in parenthesibus, perpetua ad literas schematis remissio. Posterius necessarium est ad juvan lam imaginationem, sed prius necessarium est ad juvandam mentem parandosque conceptus distinctos, atque animum ab imaginibus abdu3, recto. cendum : ut discamus etiam invenire sine | schematibus sola vi animi, et Plagula 2. ut appareat demonstrationis [vim] < efficaciam > non pendere a figurarum ascriptarum delineatione. Eandem ob causam demonstrationes etiam sine calculo algebraico perfici debent, etsi enim ille summi sit usus, et a le maximi fiat, et in iis quæ aliter extorquere non possumus necessariu it, tamen abstinendum eo est quotiescunque veritates naturali quadas ratione demonstrari possunt, qua per ipsas rerum ideas animum ducit.
Itaque in constituendis Scientiæ cujusque Elementis, a calculo Algebraico est abstinendum ? . Sed cum Scientiam aliquam satis in potestate habemus, calculus postea egregie utilis est, < ad ducendas inde consequentias, variosque casus atque applicationes >, et ad oblata quævis quam minimo animi labore consequenda. Encyclopædia ergo nostra ita scribenda est, [p. 35] 35
CONSCRIBENDA METHODO INVENTORIA ut enunciationes ac demonstrationes veritatum neque a schematismis,
PHIL., V, 7,f. 3pendeant. Adjicienda tamen sunt schemata quidem ubique quando id fieri potest, calculus vero algebraicus tunc tantum cum peculiarem habet elegantiam et utilitatem. Verum ut propositiones enuntiari ac de monstrari
locutiones. In quo tamen claritas et commoditas semper spectanda est', ut nunquam sine magna necessitate atque usu nova aliqua nomina finobscuri fiamus ? .
Scientiæ in hanc Encyclopædiam referendæ sunt omnes, quæcunque tuntur vel Ratione sola vel ratione et experientia, nempe quæcungı on pendent a voluntate cujusdam autoritatem habentis : Seponunti ergo Leges divinæ et humanæ, < quia sunt arbitrii ; excluduntur etiam > nugatrices quædam artes, quæ non possunt revocari ad firma fundamenta.
Conscribendæ ergo sunt Methodo supra dicta potissimum Scientix sequentes.
| <Prima est Grammatica seu ars intelligendi qua nobis in hujus 3, verso.
Encyclopædiæ corpore significabuntur. Itaque > Primum Grammatic [universalis] < Rationalis ≥ tradenda est, ad latinam ubique applicata, et subinde aliarum linguarum exemplo illustrata " : in qua tradetur regularis significatio omnium particularum et flexionum et collocationum. Ita ut significatio semper possit substitui in locum significati, nam, ut exemplo utar, nominum casus semper eliminari possunt substitutis in eorum
Adverbia sunt ad verba ut adjectiva sunt ad nomina substantiva '.525150 Subjiciendæ denique sunt significationes particularum donec perveniatur ad eas quæ nulla explicatione eliminari possunt, qualia sunt est, et, non, harumque certus est constituendus numerus et ex his solis cum nomi-
[p. 36] 36
CONSILIUM DE ENCYCLOPÆDIA NOVA
utitur. Respicienda autem est maxime Grammatica regularis, minore Anomaliarum cura, quia hæc Grammatica non tam ut lingua discatur, quam ut accurata fiat verborum analysis, conscribenda est. Nam creberrima in Logica illationes occurrunt, quæ non ex principiis logicis,
ficatione sunt demonstranda'. Potest tamen hæc Grammatica eadem opera ita accommodari, ut discentibus quoque mire prosit.
Sequitur Logica, qua tantum hoc loco comprehendo Artem illationum, sive artem judicandi quæ proponuntur, quæ sumenda est ex usu hominum loquentium scribentiumque. Nimirum illationum modi qui ubique occurrunt in dicendo digerendi sunt in classes et ex simplicibus quibusdam derivandi sunt, ostendendo quomodo istæ illationes, licet non transmutatæ in aliam formam, scholarum more, sed relictæ in ea quam subent 2 in usu vitæ atque in autoribus, nihilominus vim habeant, seu in forma concludant ; et ex communi scholarum forma possint demonstrari. Usus autem hujus logicæ erit, ut formæ ratiocinandi magis compositæ, perturbatæ atque implicitæ, quæ in vita tamen crebro occurrunt, ad regulas revocentur, ex quibus compendio possint dijudicari, ne semper sit opus reductione in figuras modosque scholarum. Quemadmodum enim exercitati Arithmetici invenere sibi varia | compendia seu calculandi 4, recto.
formas, quæ accurate concludunt, etsi non semper vulgari more tironum characteres ordinent, demonstrari vero merentur, ut sciamus nos illis tuto uti posse 3 ; ita homines in dicendo cogitandoque exercitati multa sibi ratiocinandi atque enuntiandi compendia paravere, quæ non minus concludunt vi formæ quam modi scholarum : debent tamen ex modis scholarum, adhibita Grammatica rationali particularum illarum explicatrice, demonstrari, et quibusdam legibus vinciri, quibus observatis constet usum earum esse tutum.53
[p. 37] 37
CONSCRIBENDA METHODO INVENTORIA
' Tertia Ars est Mnemonica, seu ars retinendi et in memoriam revo- Pui., V, 7, f. 4. candi quæ didicimus, quæ ars multis elegantibus utitur compendiis et inventis, quorum aliquando usus esse potest in vita ? . Inprimis autem portio ejus, ars reminiscendi scilicet, excoli debet, cujus ope nobis in memoriam revocamus illis quibus opus habemus, et qua in memoria lostra latent, sed non succurrunt ; Aliud enim est retinere, aliud remi isci, nam eorum quæ retinemus non semper reminiscimur, nisi aligu.
ratione admoneamur.
Quarta est Topica seu ars inveniendi, id est dirigendi cogitationes ad aliquam veritatem ignotam eruendam, vel media finis cujusdam reperienda. Huc pertinent loci dialectici, inventio Rhetorica, ars argutiarum, ars deciphratoria sive divinatoria, ac denique algebra, in quibus pulchra artis Topica specimina adduntur qua nosse debet is qui hanc artem tradere volet, non ut Algebram immisceat tractationi generali, sed ut inde regulas universaliores formet, quæ tamen in scholiis illustrari possunt specialibus exemplis.
Quinta est Ars formularia qua agit de codem et diverso, simili ac dissimili, id est de formis rerum, abstrahendo tamen animum a magnitudine, situ, lordine), actione. | Huc pertinent formulæ formularumque 4, verso.
comparationes, et ex hac arte pendent multæ regula quas Algebrista et
rationibusque ac proportionibus, in quam incidit Quintum Euclidis Elementum, et magna pars Algebræ.
Septima est Arithmetica, sive de distincta magnitudinum per numeros expressione.
Octava est Geometria sive scientia de situ et figuris. Hæc utiliter separabitur in partes sequentes : Elementarem planam. Elementarem solidam. Conicam. Organicam. Transformatricem. Ubi sciendum est, Geometriam etiam < Elementarem > nondum adhuc ita ut optandum ars dirigeriz cogitations súci. Scora barre, a dont le coniens se retrodie ans le S suivant relatif à la Topica.54
[p. 38] 38
CONSILIUM DE ENCYCLOPÆDIA NOVA
PHiL., V, 7, f. 4. esset, traditam esse. < Huc autem Geodæsia referenda est, et pars Architectura civilis ac militaris, et Tornatoria et Textoria, omnes in quantum a materia abstrahuntur. Optica etiam pure Geometrica est, paucis tantum assumtis phænomenis e natura >.
Polena et sieria de sime ie pasiam nathemice coire de
Neque hic agitur quomodo delineanda sint motuum, si continuar :
ponantur, vestigia : id enim pure Geometricum est ' ; sed quomodo es corporum conflictu motuum directiones et celeritates immutentur :
quod per solam imaginationem consequi non licet, et sublimioris opus est scientia. Hic ergo agendum est < de statica, > de structurarum firmitate, de balistica, de pneumaticis quibusdam et hydrostaticis, de velificatione < deque aliis mechanica partibus, quorsum et Harmonica pleraque referenda sunt > ?
| Decima est scientia qualitatum sensibilium, quam vocare soleo Poo5, recto.
Plagula 3- graphiam. Qualitates hæ quoad licet definiendæ sunt, distinguendæ per varietates et gradus, enumerandaque subjecta in quibus existunt et a quibus fiunt, denique qua ex ipsis consequuntur. Qualitates autem istæ vel sunt simplices, qua describi non possunt, sed ut cognoscantur sentiri debent, quales sunt : Lux, Color, Sonus, odor, sapor, calor, frigus, vel sunt composita < et descriptione explicari possunt, adeoque sunt quodammodo intelligibiles, > ut firmitas, fluiditas, mollities, tenacitas, friabilitas, fissilitas, aliæque id genus ; item, volatile, fixum, solvens, coagulans, præcipitans. Et vero qualitates illæ simplices præcedentes non possunt ratiocinationi subjici, nisi quatenus cum compositis istis, < item cum superioribus illis communibus magnitudine situ ac mutatione > copulatæ esse solent. Itaque simplices illæ tractandæ sunt historice, < id est > enumerandum est, et quomodo inter se et quomodo cum aliis intelligibilibus soleant esse copulatæ. Qualitates vero intelligibiles aut mixtæ sub Geometricam et Mechanicam considerationem cadunt, et ita theoremata erui possunt circa earum causas atque effectus, unde
I. C'est la science que Leibniz appelle ailleurs la Phoronomie, et que nous appelons la Cinématique.55
[p. 39] 39
CONSCRIBENDA METHODO INVENTORIA
etiam de causis et effectibus mere sensibilium judicium aliquod facere PaIL., V, 7, f. 5. licebit. Totius ergo physicæ cardo vertitur in accurata enumeratione harum qualitatum, earumque per gradus distinctione, et quomodo inter se in codem subjecto diversisve, sed convenientiam quandam aut connexionem commerciumve habentibus, copulari soleant'.
Undecima est scientia subjectorum, saltem in speciem similarium, seu Homœographia, ubi incipiendum ab illis qua revera quam maxime sunt similares, maximeque communes, ut quatuor illa corpora quæ vulgo vocant Elementa ; inde ad ea pergendum quæ minus sunt communia, sed magis sunt variis qualitatibus dotata, ut salia, succi, lapides, metalla. Horum corporum enumerandæ sunt qualitates supra dicta secundum gradus differentiasque suas, tum eas qua in corpore rudi sponte sensui se offerunt, tum qua in eo per se tractato vel aliis corporibus commixto prodeunt. Ubi notandum est a spontaneis inchoandum esse, corpora etiam variis modis tractanda esse per se, | id est 5, verso.
non nisi cum illis corporibus maxime communibus, aere, terra, aqua, igne, aliisque a quibus ipsa quam minimum patiuntur, aut a quibus causarum inquisitio quam minimum confunditur. Inde adhibita superiori qualitatum inquisitione, poterit determinari natura subjecti, in quantum ex datis experimentis possibile est ; nec dubito hac arte intra paucos annos maximam a nobis notitiam obtineri posse interioris corporum Oeconomiæ.
; Duodecima est Cosmographica seu scientia majorum Mundi corporum.
Hic tradenda est Astronomia physica, qua non tantum phænomena explicet per Hypotheses, sed et conetur ostendere qua Hypothesis sit verior aut certe probabilior. Huc pertinet cognitio Fluidorum generalium visibilium atque invisibilium nos ambientium ac penetrantium, in quibus magna illa corpora natant, quærendumque est an horum fluidorum species ac motus aliqua ratione ex corporum mundanorum phænomenis definiri possint. Huc pertinent etiam contemplationes de globi nostri mutationibus majoribus earumque causis, itemque Meteorologia. } Tertia decima est scientia corporum organicorum, quas vocare solent, species, hanc possis appellare Idographiam.56 Species autem accurate distinguendæ, non communi more per Dichotomias, sed per qualitatum
[p. 40] 40
CONSILIUM DE ENCYCLOPÆDIA NOVA
PHIL., V, i, f. 5. quibus dignosci possunt combinationes '. Sed ratio maxime habenda est earum proprietatum, qua statim in sensus occurrunt, cæteræ < tamen, modo exploratæ sint, non minus > diligenter annotari, per differentias gradusque designari, et indicibus exhiberi debent. Quemadmodum autem in similaribus, ita in organicis per gradus eundum est, < cum qualitates earum sunt investiganda. > Ponendæ primum ex quas habent hujus modi species, tantum sensibus oblatz (incipiendo a sensu oculorum), inde quas per se tractatæ acquirunt vel sibi (id est sibi et aeri)
relictæ, < vel aliis sibi similibus individuis conjunctæ (nam in eo differunt a similaribus) vel aqua ignive > aliisque corporibus et primum maxime similaribus examinatæ ; ac denique cum corporibus magis compositis, imo ipsis speciebus et maxime cum corporibus animalium copulata, quoniam omnis illa inquisitio maxime ad cognoscendam animalium naturam dirigi debet.
de Animo scilicet ejusque Motibu oenarcendis at est setendis. ic Politicam srispredeusamaue com
prehendo.] ° Decima sexta est [Cosmopolitica] Geopolitica, nempe [Status Generis humani de statu Telluris nostræ ad genus humanum relato, qua Historiam omnem et Geographiam civilem comprehendit ? .
Decima octava est de substantiis incorporalibus sive Theologia naturalis.
Huic Encyclopædiæ subjicienda est Practica, nempe de usu scientiarum ad felicitatem, sive de agendis, considerando scilicet, quod nos * 6, recto. nisi homines sumus. | Quoniam vero has scientias satis perfecte tradere majus est opus, et nobis tempore inprimis utendum est ; ideo consilium meum est, ut opere inter multos partito quam maturrime licet delineationem ejus qualemcunque quamprimum formemus, Qua sit caterorum basis, augerique et poliri indies queat, et gradus esse possit ad majora.
Nec video quid vetet a viginti viris eruditis absolvi tale quid intra biennium, quod certum sit ab uno intra decennium præstari posse, qui sufficientem rerum notitiam habeat.
[Sed cum unusquisque [ex curiosis] < eorum qui veritatem amant
I. V. La Logique de Leibniz, p. 326, n. I.
. Ici Leibniz a omis le n° 15
.57 Ici Leibniz a omis le n° 1-
[p. 41] CONSCRIBENDA METHODO INVENTORIA
41
ac res profundius considerant > multas soleat habere meditationes et PuiL., V, 7, ! . 6.
Quoniam vero constat viros varia doctrina et < singulo > veritatis amore præstantes multa habere solere cogitata < vel experimenta > præclara, sparsa licet et varia, nec in unius scientix corpus countia, qua plerumque magna Reipublica jactura interire solent, ea si in chartam conjiciant communicentque utcunque inelaborata < atque incohærentia >, mirifice totum hoc institutum juvabunt, suæque < simul > gloriæ velificabuntur, quam cuique ex inventis suis societas summa fide sartam rectamque præstabit '.
quelque certitude, pour finir une bonne partie des disputes et pour avancer l'art d'inventer ; PHIL., VII, B, vI, 1-2 : Essay sur un nouveau plan d'une science certaine, sur lequel on demande les avis des plus intelligens. (V. plus bas.) [p. 42] 42
ELEMENTA CHARACTERISTICA UNIVERSALIS
PHIL., V, 8, a, 1-8. (9 p. in-fol.) ' PHIL., V, 8, a, 1-8.
April. 1679. N° 1. Plagula I.
Elementa Characteristicœ universalis.
2, recto 2.
EGULA construendorum characterum hæc est : cuilibet cuilibet ermino (1 ( est subiecto vel pradicato propositionis) assignetur numerus aliqui hoc uno observato, ut terminus compositus ex aliis quibusdam terminis respondentem sibi habeat numerum productum ex numeris illorum terminorum invicem multiplicatis 3. Exempli causa, si fingeretur terminus Animalis exprimi per numerum aliquem 2 (vel generalius a) terminus Rationalis per numerum 3 (vel generalius r) terminus hominis exprimetur per numerum 2, 3, id est 6, seu productum ex multiplicatis invicem 2 et 3 (vel generalius per numerum ar)*.
Regulæ usus characterum in propositionibus categoricis sunt sequentes :
Si propositio Universalis Affirmativa est vera, necesse est ut numerus subjecti dividi possit exactè seu sine residuo per numerum prædicati.
{U. A. p succedit, id est numerus S dividi exactè potest per numerum
P. Sive si f exprimacur per fractionen (cajus numerator v. g.5958 6 sit 5
[p. 43] ELEMENTA CHARACTERISTICA UNIVERSALIS
< numerus subjecti v. g. hominis > denominator verò P < numerus præ- Pui.., V, 8, a, =.
dicati v. gi animalis → illa fiacio deber zequivalere integro, ut est 2. 3 Si propositio particularis affirmativa est vera, sufficit ut vel numerus pradicati exacte dividi possit per numerum subjecti, vel numerus subjecti per numerum prædicati.
{P. A. vel vel succedie
Si propositio Universalis Negativa est vera, necesse est ut neque numerus subjecti dividi possit exacte per numerum prædicati neque numerus prædicati per numerum subjecti.
{U. N. neque p neque § sucedit }
Si propositio particularis negativa est vera, necesse est ut numerus subjecti non possit exacte dividi per numerum prædicati.
3P. N. p non succedie ?
Hæ quatuor Regulæ sive definitiones propositionum < categoricarum > 3, verso.
verarum (adeoque et falsarum, nam qua vera non sunt falsæ sunt)
secundum quantitatem (sive signa) et qualitatem (sive affirmationem et negationem) differentium sufficiunt ad totam Logicam vulgarem quatenus de forma propositionum et syllogismorum [categoricorum] agit uno mentis ictu cognoscendam ; ita ut hinc statim cognosci possint Subalternationes, Oppositiones, Conversiones Propositionum, et Figuræ ac modi legitimi syllogismorum. Statim enim in numeris examinabuntur propositiones, tum illæ ex quibus fit conclusio, tum illæ quæ ex aliis conclu Quin imo ostendam aliquid amplius, quomodo statim per calculum emonstrari possint omnes formæ Logicæ categorica, etiamsi ponami ondum dari hos qui desiderantur Terminorum seu Notionum < singu larum > numeros. Quemadmodum enim in Algebra literali calculamus circa numeros generales « literis expressos, qui notos vel ignotos speciales quoscunque designant >, ita hic quoque pro numeris illis literas adhibendo præclara Logica artis theoremata demonstrabimus. Itaque tanta est hujus inventi nostri Mirabilis præstantia, ut vel solum votum
[p. 44] ELEMENTA CHARACTERISTICE UNIVERSALIS 44
atque consilium ejus novam facem menti accendat, et scientias incrediPHIL., V, 8, a, =.
bili accessione locupletet.
N° 1, plag. 2. April. 1679.
Operæ pretium erit paucis tantæ rei specimina dare. Itaque data qua4, recto.
cunque propositione categorica, tam subjecti quam prædicati numerum exprimemus litera quadam, exempli causa si propositio sit Homo est Animal, poterimus subjecti numerum exprimere litera H, pradicati vero litera A. Jam horum duorum numerorum H. A. rationem exprimamus in simplicissimis numeris', exempli causa si numerus H sit 6 et A sit 2, ratio H ad A in simplicissimis numeris erit 3 ad i.
< Notandum autem obiter simplicissimos numeros rationem numerorum subjecti et prædicati exprimentes esse < numeros > eorum terminorum qui in subjecto et prædicato restant abjectis terminis utrique communibus [ut si ab auro et Hydrargyro communia abjicias, restabit in illo] > Ex his sequitur, si divisio numeri H (subjecti) per numerum A (prædicati) procedit exacté, seu si fractio ad simplicissimos numeros redacia,
id est " (ex. gr. 3) est numerus integer, necessario nominatorem ejus u esse r. seu unitatem. Contra si divisio non procedit exactè seu si fractio < in simplicissimis numeris constituta > " (ex. gr. ½) non est numerus integer, necesse est nominatorem ejus v (hoc loco 2.) non esse unitatem, sed numerum unitate majorem.6160 Idem est in divisione prædicati per subjectum, tantum enim invertenda fractio est, nam si dividi exacte potest numerus A (pradicati) per numerum H (subjecti), tunc fractio f in sim-
[p. 45] ELEMENTA CHARACTERISTICA UNIVERSALIS
plicissimis terminis constituta id est ", habebit nominatorem r zqualem Pu.., V, 8, a, 4.
unitati ; sin (minus) divisio A per H exactè non procedat, fractio " habebit nominatorem r unitate majorem. < Eadem omnia procedunt si numeri terminis propositionis respondentes sint H. B. et numeri rationem eorum simplicissimè exprimentes sint r.y.>
¡ Cum ergo propositionem categoricarum quarumcunque veritas qua - 4, verso.
litas et qualitas ' solis numerorum Terminos exprimentium divisionibus exactis vel non exactis cognosci possit per regulas initio positas, sequitur hanc < ad terminos minimos > reductionem rationis Numerorum duorum propositionis Terminos exprimentium sufficere < semper > ad aquationes constituendas, propositionibus respondentes. Nam si fieri potest divisio vel si fieri non potest certo aliquo modo, propositio secundum quantitatem vel qualitatem data, est vera et falsa ; et contra si propositio secundum qualitatem vel quantitatem est vera vel falsa, [fieri]
vel non fieri potest divisio dicto modo.
Hinc jam oritur Tabula propositionum et aquationum respondentium hujusmodi :
vH aqu. rA I. U. A. Omn. H. est A.
rA xqu- uft suffeit alerutrum numerum II. P.A. Qu. A est H.
(vel Qu. H est A) (vel vH aqu. rA) /
VH xqu. rB | debet uterque numerus termi.
III. U. N. Null. H est B.
norum numeros multiplivel (Null. Best H) (vel rB aqu. yI) |
cans (. y. r) esse major
rA zequ. oF debet numemutipi subessi IV. P. N. Qu. A non est H.
maior unitate.
| Ex hac jam tabula per simplicem animi intuitum statim patet propo- 5, recto.62
sitionem universalem negativam et particularem affirmativam sibi contradictoriè opponi, quia omnis numerus (semper de integris loquor) in conditionibus harum propositionum designatus est aut unitas aut major
[p. 46] 46
ELEMENTA CHARACTERISTICA UNIVERSALIS
unitate ; non simul utrumque, neque simul neutrum, itaque alterutra PHIL., V, 8, a, 5.
Eodem modo per intuitum patet ex universali sequi particularem retentis terminis et qualitate ; seu in iisdem terminis eodem situ manentibus ex universali affirmativa sequi particularem affirmativam ; ex universali negativa particularem negativam. Nam ex U. A. sequitur P. A. quia si numerus subjecti terminum multiplicans est unitas (ut requiritur in aquatione pro U. A.) utique numerus alterutrum terminum multiplicans est unitas (quod solum requiritur in æqu. pro P. A.). Et ex U. N sequitur P. N. quia si uterque numerus numerum alicujus Termini multi plicans est major unitate (ut requiritur in æqu. pro U. N.), utique et
nam in conditionibus earum hoc tantum requiritur ut alteruter numerus multiplicans seu coefficiens sit u, vel ut uterque sit major unitate, adeoque non exprimitur unus terminus propositionis præ altero, itaque nihil refert quis eorum sit subjectum aut prædicatum, manente tantum qualitate et "Verin ue quat verbis ostendimus lieris etam ostendans, aliter nomtati omittemus, quia Unitas non multiplicat, numeros qui 5 verso (barrée).
6 recto (barrée).
Verum ut qua verbis ostendimus calculo literali etiam demonstremus, 6 verso.
[distinguenda] aliter exhibenda nonnihil Tabula est, ipsæque litera ita distinguenda, ut ex ipsismet appareat sintne majores necessariò unitate, an ei necessarió æquales, an alternativé saltem majores vel aquales. Quam in rem adhibeantur sequentes Observationes vel Canones.
I. Litera Majuscula significat aliquem numerum respondentem termino (id est subjecto vel prædicato alicujus propositionis adhibita vel adhibendæ).
II. Litera Minuscula significat numerum aliquem, Majusculæ numerum multiplicantem, ad complendam æquationem qua ex propositione oriri [p. 47] 47
ELEMENTA CHARACTERISTICE UNIVERSALIS
debet < quem numerum uno verbo possumus vocare coefficientem >. Pii., V, 8, a, 6 Quoniam enim aliquando in propositione alter terminus alterum continet,
inter se invicem ; et multiplicatio debet fieri per crucem. Simplicissimi autem adhibendi, ut cum ratio est ea qua unitatis ad numerum integrum.
id appareat, quemadmodum hæc omnia ex supra dictis facillima sun consideranti.
II. Litera Latina minuscula significat numerum qui an unitati an vero numero unitate majori aqualis sit, vi formæ, nihil refert. Exempli gratia nihil refert in propositione universali affirmativa, sitne prædicatum angustius subjecto an vero ei æquale, modò in eo contineatur, seu modo non sit amplius subjecto. Itaque numerus per quem multiplicandus est Numerus prædicati, ut prodeat numerus subjecti, erit vel unitas, cum scilicet subjectum et prædicatum reciproca sunt sive xquè latè patent ;
vel numerus unitate major, cum scilicet prædicatum est subjecto angusius. Utrum verò fieri opus sit ad generalem formam propositionis uni rersalis affirmativæ nihil refert. Itaque loco propositionis Omn. H. est A
numerus hominis prodit multiplicando numerum animalis per numerum animalis'. Et hoc casu r est numerus major unitate, sed in aliis casibus potest esse ei aqualis. Exempli gratia. Omne Test O. seu I aqu. ve.
Omne Triangulum est Trilaterum ; sed quia Trianguli notio Trilateri notioni aquè latè patet seu coextenditur, itaque et numeri ipsas repræsentantes erunt aquales. Quare v. per quem multiplicandus est 0 ut xquetur ipsi I cui jam tum æquatur, est unitas. Ergo vi formæ generalis quam propositio universalis affirmativa habet, nihil refert numerus r vel v prædicati numerum multiplicans unitasne sit an unitate major.63 Idem est
[p. 48] ELEMENTA CHARACTERISTICE UNIVERSALIS
Pri., V, 8, a, 6. in prædicato particularis negativæ, qua nihil est aliud quam universalis affirmativa contradictoria, ut superiora ostendunt. Hæc autem omnia non probationis, sed illustrationis causa hic adducimus }.
| IV. Litera græca minuscula < (in exponente non constituta de quo post) > significat numerum quem certum est esse majorem unitate. Talis numerus occurrit in propositionibus negativis, ut patet ex Tabula superiore, et magis patebit ex dicendis.
V. Litera latina minuscula affecta exponente aliquo qui sit litera graca, ut ¿. rt, constituit numerum quem quidem utrum major unitate sit an ei zequalis, non constat vi forma, illud tamen de eo constat, eum cum alio quodam numero similiter per literam latinam minusculam exponente græco affectam expresso, alternare, ita ut alteruter necessario sit unitas ;
et alteruter maneat indifferens an sit unitas an unitate major. Quoniam autem fieri potest ut simul plures < duabus > ejusmodi litera exponentibus affectæ adhibeantur, ideò ut appareat quinam ad se invicem referendi sint unumque par constituant, poterimus hoc observare, ut illorum exponentes sint dua litera grace in ordine graci Alphabeti sibi proxima, ut hoc loco 1 et u. Hoc enim significabit hos duos numeros . " ita secum alternare, ut unus ex ipsis necessariò sit unitas, altero manente indifferente. Ponamus enim quatuor ejusmodi numeros dari : 0". pt. p°. q".
Patet eos debere in paria discerni ita ut aliquis ex his d'. rit. et aliquis ex his pi. g". sit necessariò unitas. At si paria malè assumantur ut v. ps.
nulla est talis necessitas, ut alteruter ex duobus sit unitas, potest enim fieri ut rt et q" sint unitates, adeoque ex reliquis neuter. Itaque ut paria discerni possint adhibere placuit observationem qua dixi. Sciendum est autem horum usum esse tantum in propositione particulari affirmativa. In illa enim necesse est alterutrum numerum coefficientem esse unitatem. Quemadmodum jam in superiore Tabula admonitum est.
Adhibui autem (non sine consilio) exponentes potius quàm alium exprimendi modum, quia ita literas ipsas sub exponentibus ut v. r. intactas retineo, quod utile est : his enim nonnunquam < ad literas initiales terminorum in exemplis rem declarantibus > facilitatis causa respicio, ut supra H æqu. rA. homo idem est quod rationale animal. Nolui autem literas v. r. per alias multiplicare, ad alternationem nostram exprimendam, nam illæ alia quomodo fuissent à cæteris distincta, et quomodo paria commodè designassemus nisi forte compositis magis charac-
[p. 49] 49
ELEMENTA CALCULI teribus, aut numeris adhibitis. { quorum illud in scribendo prolixum, hoc Puir., V, 8, a, 7.
zequationis exactitudinem si quando explicasset violaret, deberemus enim hujusmodi numerum postea aliquando explicare per unitatem, et dicere verbi gratia 3 æqu. I. quod parum aptum, tametsi 3 hic pro numero nor haractere accipiamus, quia fieri potest ut aliquando 3 aliunde prodeat.
Certas literas latinas aut græcas pro his solis deputare etiam non licebat, quia jam satis occupavimus eas ut non nimium earum supersit, præsertim cum ubi commodè licet, literis ut dixi uti velimus terminorum initialibus, quæ litera proinde non debent esse jam occupatæ. Sed hæc obiter, ut ratio consilii nostri curiosiùs inquirenti constaret.
PHIL. V, 8, b, 9-12 (7 p. in-folio.)
April. 1679. N° 2. plag. I.
Elementa Calculi.
(I) Terminus est subjectum vel prædicatum propositionis categorica. 9, recto.
«Itaque sub termino nec signum nec copulam comprehendo. Itaque cum dicitur sapiens credit, terminus erit non credit, sed credens, idem est ac si dixissem sapiens est credens. > 65 Propositiones hic intelligo categoricas, < cum aliud speciatim non exprimo, est autem categorica cæterarum fundamentum et modales, hypothetica, disjunctiva, aliæque omnes categoricam supponunt. Categoricam autem voco A est B, vel A non est B. seu falsum est A esse B. Signi varietate accedente, ut vel universalis sit propositio et de omni subjecto intelligatur, vel particularis de quodam >.64
[p. 50] ELEMENTA CALCULI 50
conceptum componentium numeris characteristicis invicem multipliPHIL., V, 8, b, s.
catis. « Verbi gratia quia Homo est Animal rationale (et quia Aurum est metallum ponderosissimum) > hinc si sit Animalis < (metalli) > numerus a ut 2 < (mut ut > Rationalis < (ponderosissimi) verò > numerus rut 3 (putS), erit numerus hominis seu h idem quod ar id est in hoc exemplo 2,3 seu 6 < (et numerus auri seu solis s. idem quodmp, id est in hoc exemplo 3,5 seu I5) >.
(5) Literas adhibebimus,
{Quemadmodum in Algebra symbolica seu Arithmetica figurata fieri solet, ne quod simul ac semel in infinitis exemplis [ostendere] possumus in singulis præstare cogamur. Modum autem hic utendi literis infra explicabo.,
(6) Cæterum regula artic. 4. tradita sufficit ad omnes res totius mundi < calculo nostro comprehendendas >, quatenus de iis notiones distinctas habemus, id est quatenus earum requisita quadam cognoscimus, quibus per partes examinatis, eas à quibuslibet allis possumus distinguere, ‹sive quatenus earum assignare possumus definitionem >. Hæc enim requisita nihil aliud sunt quam termini quorum notiones componunt notionem quam de re habemus. Possumus autem plerasque res ab aliis discernere per requisita, et si qua sunt quarum requisita assignare difficile sit, iis interim ascribemus numerum aliquem primitivum, eoque utemur ad alias res hujus rei ope designandas. Et hoc modo saltem omnes propositiones calculo invenire ac demonstrare poterimus qua interim sine rei pro primitiva interim sumta resolutione demonstrari possunt. < Sic Euclides nuspiam utitur definitione linex recta in suis demonstrationibus, ‹sed ejus loco adhibuit quadam pro axiomatis assumta ›> ; at Archimedes cum longius vellet progredi, coactus est ipsam lineam rectam resolvere, eamque definire, inter duo puncta minimam. > Itaque hoc modo non quidem omnia, attamen innumera inveniemus tum quæ jam ab aliis sunt demonstrata, tum qua ab aliis ex jam cognitis definitionibus et axiomatibus atque experimentis unquam poterunt demonstrari : idque ea prærogativa nostra [quod quæ illi] < ut statim de oblatis propositionibus possimus per numeros judicare an sint probatæ, et ut qua alii > vix summo labore animi et casu, nos solo characterum ductu, [p. 51] 51
ELEMENTA CALCULI
et certa methodo eaque verè analytica demus, ac proinde quæ vix multi Puir., V, 8, b, 9. annorum millenarii alias præbituri erant mortalibus, intra seculum exhi| (7) Ut autem usus numerorum characteristicorum pateat in proposi- g, verso.
tionibus, considerandum est : Omnem propositionem veram categoricam < affirmativam < universalem >>, nihil aliud significare quam connexionem quandam inter Prædicatum et subjectum < in casu recto de quo hic semper loquar >, ita scilicet ut prædicatum dicatur inesse subjecto < vel in subjecto contineri, coque vel absolute et in se spectato, vel certe lin aliquo casu] seu in aliquo exemplo >, seu ut subjectum dicto modo dicatur continere prædicatum : hoc est ut notio subjecti < vel in se, vel cum addito > involvat notionem prædicati, < ac proinde ut subjectum et prædicatum sese habeant invicem, vel ut totum et pars, vel ut totum et totum coincidens, vel ut pars ad totum'>. Primis duobus casibus propositio est universalis affirmativa ; ita cum dico : Omne aurum est metallum, hoc volo tantum in notione auri contineri notionem metalli < in casu recto : aurum enim est metallum ponderosissimum >. Et cum dico : Omnis pius est felix, nihil aliud volo quam hoc :
ejusmodi esse connexionem inter notionem pii et notionem felicis, ut is qui perfecte naturam pii intelligeret, deprehensurus sit naturam felicis in ea involvi in casu recto. At in omnibus casibus sive subjectum sive prædicatum sit pars aut totum, semper locum habet propositio particularis affirmativa. Exempli causa quoddam metallum est aurum, licet enim metallum per se non contineat aurum tamen quoddam metallum < cum addito seu speciale > (exempli causa id quod majorem ducati < Hungarici > partem facit) ejus naturæ est, ut naturam auri involvat. < Discrimen autem est in continendi modo inter subjectum propositionis universalis et particularis. Nam subjectum propositionis universalis in se spectatum et absolutè sumtum debet continere prædicatum, ita auri notio per se spectata et absoluté sumta metalli notionem involvit. Nam notio auri est metallum ponderosissimum. < sed in Propositione affirmativa particulari, sufficit addito aliquo rem succedere >. Sed notio metalli absolutè spectata et in se sumta non involvit auri notionem ; et ut involvat addendum est aliquid.66 Nempe signum particulare : est enim
[p. 52] 52
ELEMENTA CALCULI
PHIL., V, 8, b, g. certum quoddam metallum quod auri notionem continet. Imposterum autem cum dicemus Terminum in termino vel notionem in notione contineri, intelligemus simpliciter et in se. > (8) Propositiones autem negativæ tantum affirmativis contradicunt, easque falsas esse asserunt. Ita propositio particularis negativa nihil aliud præstat quàm ut neget propositionem affirmativam universalem esse. Sic cum dico : quoddam [metallum] argentum non est solubile in aqua forti communi, hoc unum volo : falsam esse hanc propositionem affirmativam universalem : Omne argentum in aqua forti communi solubile est. Nam datur exemplum contrarium si Chymistis quibusdam credimus, nempe Luna fixa ut ipsi vocant. Propositio autem Universalis negativa tantùm contradicit particulari affirmativa. Exempli causa si dicam : Nullus sceleratus est felix, hoc significo : falsum esse quod aliquis sceleratus sit felix.
Itaque patet ex affirmativis negativas intelligi posse et contra illas ex istis.
(9) Porro in omni Propositione categorica sunt duo Termini ; duo vero quilibet termini quatenus inesse aut non inesse sive contineri aut non contineri dicuntur differunt modis sequentibus. Quòd vel unus continetur in altero, vel neuter. Si unus continetur in altero, < tunc vel unus alteri æqualis est, vel > differunt ut totum et pars. Si neuter in altero continetur, tunc vel commune aliquid continent < (quod non nimis remotum sit) > vel toto genere differunt. Sed hæc per species explicabimus.
I (10) Duos Terminos sese continentes et nihilominus aquales voco Io recto.
Coincidentes. Exempli causa notio trianguli coincidit in effectu notioni trilateri, id est tantundem continetur in una, quantum in altera, < tametsi id prima fronte aliquando non appareat ; sed si quis > resolvat unum pariter atque alterum, tandem incidet in idem. [Ita coincidunt metallum ponderosissimum inter metalla > et metallum fixissimum < inter
{ (I1) Duo Termini sese continentes nec tamen coincidentes vulgo appellantur Genus et Species. Qua quoad notiones seu terminos componentes (ut hoc loco a me spectantur) differunt ut pars et totum, ita ut generis notio sit pars, speciei notio sit totum : componitur enim ex [p. 53] 53
ELEMENTA CALCULI
genere et differentia. Exempli causa} Notio auri et notio metalli differunt Pui., V, 8, b, 10. ut pars et totum ; nam in notione auri continetur notio metalli et aliquid præterea, exempli causa < notio > ponderosissimi inter metalla. Itaque notio auri est major notione metalli.
(168 In scholis aliter loquuntur, non notiones spectando, sed exempla notionibus universalibus subjecta. Itaque metallum dicunt esse latius auro, nam plures continet species quam aurum ; {et si individua auri ab una parte et individua metalli ab altera parte numerare vellemus, utique plura essent hæc illis, imo illa in his continerentur ut pars in toto. Et hac quidem observatione adhibita, et characteribus accommodatis possent mnes regula Logica a nobis demonstrari alio nonnihil calculo quan hoc loco fiet ; tantum quadam calculi nostri inversione ! . Verum malu ectare notiones universales sive ideas earumque compositiones, qu , individuorum existentia non pendent. Itaque ? dico aurum maj metallo, quia plura requiruntur ad notionem auri quam metalli, et majus opus est aurum producere quam metallum qualecunque. Nostra itaque t scholarum phrases hoc loco non qu
ine quadam ratione atque utilitate innovari, patebit consideranti
(13) Si neuter terminorum in altero continetur, appellantur Disparata
etiam erit in quo symbolizent species. Et si genus erit remotissimum, exempli gratia [substantia] aliquas res dicemus esse Heterogeneas seu toto genere differre, ut Corpus et Spiritum : non quod nihil illis commune sit, saltem enim ambo sunt substantiæ, sed quod hoc genus | commune 1o verso.
sit valde remotum. Unde patet quid Heterogeneum dicendum sit vel non, à comparatione pendere.67 Nobis verò in calculo sufficit duas res nullas ex
[p. 54] 54
ELEMENTA CALCULI
quibusdam notionibus certis à nobis designatis habere communes, etsi PHIL., V, 8, b, 10.
lias forte communes habean
14) Hæc iam quæ de Terminis sese variè continentibus aut non con tinentibus diximus, transferamus ad numeros corum characteristicos.
Quod facile est quia diximus artic. 4 quando terminus concurrit ad alium terminum constituendum, < id est cum notio termini in notione alterius termini continetur >, tunc numerum < characteristicum > termini constituentis concurrere < per multiplicationem > ad productionem numeri characteristici pro termino constituendo assumendi : seu, quod idem est, numerum characteristicum termini constituendi < seu alium continentis > ivisibilem esse per numerum characteristicum termini constituentis se ui alteri inest. Exempli gratia, Notio animalis concurrit ad consti tuendam notionem hominis, itaque et numerus characteristicus animalis a (verbi gratia. 2) concurret cum alio aliquo numero r (ut 3.) ad producendum per multiplicationem numerum ar sive b. (2,3 vel 6) nempe characteristicum hominis. Ac proinde necesse est numerum ar vel b.
(sive 6) dividi posse per a (sive per 2).
(1S) Quando autem Termini duo sunt coincidentes, exempli causa Homo et Animal Rationale, tunc et Numeri < bet ar > sunt coincidentes
est et numeros b et ar. (2,3 et 6) sese continere, quod utique verum est quia sunt coincidentes, idem autem numerus utique continetur in se
etiam verum est ; nam si quis numerus per se ipsum dividatur, prodi unitas. Itaque quod artic. præcedenti diximus, ut Termino uno aliun continente, characteristicus illius divisibilis sit per characteristicum hujus, id etiam in terminis coincidentibus locum habet.
April. 1679. N° 2. plag. 2.69
[p. 55] 55
ELEMENTA CALCULI
simiæ verò Io. patet quod nec simiæ notio contineat notionem hominis,
PuIL., V,s, b, 11. nec contrà hæc illam, quia nec Io dividi potest exactè per 6. nec contra 6 per 1o. Hinc si quæratur an in notione ejus qui justus est contineatur notio sapientis, id est an nihil proterea requiratur ad sapientiam quàn id quod in justitia jam continetur ; tantum examinandum erit an numerus characteristicus justi dividi exactè possit per numerum characteristicum sapientis, nam si non procedit divisio, patet adhuc aliquid requiri ad sapientiam quod non requiritur in justo ; nempe scientiam rationum, potest enim aliquis esse justus per consuetudinem seu habitum etiamsi rationem eorum quæ agit reddere non possit. Quomodo autem id < minimum >, quod adhuc requiritur sive supplendum est, inveniri
(17) Itaque hinc possumus scire an propositio aliqua Affirmativa universalis sit vera. Nam in ea semper notio subjecti absoluté et indefinitè sumta, ac per se in genere spectata, continet notionem prædicati. Omne scilicet aurum est metallum, id est metalli notio continetur in notione generali auri per se spectata, ut quicquid aurum esse ponitur eo ipso metallum esse ponatur, quoniam omnia requisita metalli (ut : esse ad sensum homogeneum, in igne saltem certa ratione administrato liquidum, et tunc non madefaciens res alterius generis immersas ; ) in requisitis auri : ontinentur. < Quemadmodum pluribus explicuimus supra articulo 7. > taque si velimus scire an omne aurum sit metallum (nam dubitari potes exempli gratia an aurum fulminans adhuc sit metallum, quoniam est it forma pulveris, et in igne quadam ratione administrato disploditur, nor funditur) tantum explorabimus an ei insit metalli definitio, id est, simplicissima opera, cum numeri characteristici adsunt, an numerus characteristicus auri dividi possit per numerum characteristicum metalli.
I (18) Sed in Propositione affirmativa particulari non est necesse ut ii verso.
prædicatum in subjecto per se et absolutè spectato insit seu ut notio subjecti per se prædicati notionem contineat, sed sufficit prædicatum in aliqua specie subjecti contineri seu notionem alicujus < exempli seu > speciei subjecti continere notionem prædicati ; licet qualisnam ea species sit, non exprimatur. Hinc si dicas : quidam expertus est prudens, non quidem illud dicitur, in notione experti in se spectata contineri notionem prudentis. Neque etiam id negatur, sed instituto nostro sufficit, quòd aliqua species experti habet notionem, qua notionem prudentis continet, [p. 56] 56
ELEMENTA CALCULI
dicere, quoddam metallum in igne (rectè administrato) est liquidum ;
etsi potuissemus generalius et utilius sic enuntiare : Omne metallum in igne etc. Habet tamen et particularis assertio suos usus, velut cum facilius demonstratur aliquando quam generalis, aut cum auditor eam facilius recepturus est, quam generalem, et particularis nobis sufficit.
(20) Quoniam itaque ad propositionem particularem affirmativam nihil aliud requiritur quam ut species subjecti contineat prædicatum, hinc subjectum se habet ad prædicatum vel ut species ad genus, vel ut species ad aliquid sibi coincidens seu attributum reciprocum, vel ut genus ad speciem, id est : habebit sese notio subjecti ad notionem prædicati, vel ut totum ad partem, vel ut totum ad totum coincidens, vel ut pars ad totum (vide supra artic. 7 et I1).
| Ut totum ad partem, cum notioni subjecti velut speciei inest notio 12 recto.
prædicati velut generis < verbi gratia si bernacla sit subjectum, avis prædicatum > ; ut totum ad totum coincidens, cum duo æquivalentia de se invicem dicuntur, ut cum triangulum est subjectum, trilaterum prædicatum ; et denique ut pars ad totum, ut cum metallum est subjectum, aurum est prædicatum. Itaque dicere possumus : quædam bernacla est avis ; quoddam triangulum est trilaterum (etsi has duas propositiones potuissem etiam enuntiare universaliter) ; denique quoddam metallum est aurum. Aliis casibus propositio particularis affirmativa locum non habet.
Hæc autem ita demonstro : si species subjecti continet prædicatum, utique continebit vel ut coincidens sibi vel ut partem ; si ut aquale sibi seu coincidens, tunc utique prædicatum est species subjecti, quia speciei subjecti coincidit. Sin species subjecti prædicatum continet ut partem, prædicatum erit genus speciei subjecti per artic. II. itaque prædicatum et subjectum erunt duo genera ejusdem speciei. Jam duo genera ejusdem speciei vel coincidunt, vel, si non coincidunt, necessariò se habent, ut [p. 57] 57
CALCULI UNIVERSALIS ELEMENTA
genus et speciem. Hoc autem facile ostenditur, nam ex speciei notione Pui.., V, 8, b, 12.
formatur notio generis sola abjectione, cùm ergo ex specie duorum generum communi ambo genera per abjectionem continuam prodeant, id est superfluis abjectis relinquantur, unum prodibit ante alterum ; et
2,3,4,5 ita unum erit ut totum, alterum ut pars. Imò est paralogismus, et
(corpus sensibile
homogenium.
simul cadunt multa quæ hactenus diximus, video enim proposi- Adamas tionem particularem affirmativam locum habere etiam cum neutrum est genus vel species, ut quoddam animal est rationale, modo scilicet Termini sint compatibiles. Hinc patet etiam non esse necesse ut subjectum per prædicatum vel prædicatum per subjectum dividi possit.
Quibus multa hactenus inædificavimus. Ergo specialiora justo diximus, adeoque de integro ordiemur.
PнIL., V, 8, c, 13-16 (8 p. in-folio).
V, 8,
HIL.
c,
2.00
April. 1679. N° 3. plag. I.
I3 recto.
Calculi universalis Elementa.
Terminum, ut animal, homo, rationale, sic exprimam numeris : a. b. c « Hoc uno observato, ut qui termini < simul > constituunt aliquem terminum, corum numeri, in se invicem multiplicati, constituant numerum, ita quia animal et rationale constituunt hominem, erit b terminus hominis aqualis ac producto ex a in c. > Propositio categorica universalis a ! firmativa, ut homo est animal, sic exprimetur : " equ. y, vel b zequ. ya. ' significar enim numerums quo
exprimitur homo, divisibilem esse per numerum quo exprimitur animal, tametsi id quod dividendo prodit nempe y hic non consideretur, < quamvis aliunde sciamus y hic fore c. > Ubi nota si y sit unitas tuno æquipollere b et a. vel si æquipolleant, y esse unitatem. Cæterum poterimus et sic exprimere : Omn. b est a.
Propositio Universalis negativa, verbi gratia Nullus homo est lapis, reducatur ad hanc affirmativam, Omnis homo est non lapis.70 Non lapis autem erit terminus quicunque præter lapidem, itaque hic terminus non-lapis
[p. 58] 58
CALCULI UNIVERSALIS ELEMENTA
Pml., V, 8, c, 13. exprimetur per numerum indefinitum, de quo hoc unum constat, quod non sit divisibilis per numerum lapidis. Nam si homo non est lapis, non erit lapis scissilis nec lapis pellucidus, nec lapis pretiosus, adeoque nec erit gemma, nec marmor etc. Numerus autem qui per numerum aliquem datum non est divisibilis est ille qui non est divisibilis' per numerum primitivum aliquem per quem numerus datus est divisibilis. Exempli causa Numerus dividendus sit aBy æqu. f. et divisor sit de æqu. g. ita ut omnes numeri primi divisoris ? sint a. B. y. unus autem divisoris sit ô qui non contineur sub his a. $. %. pater"" esse equ. { Traque exprimendo 13 verso. numeros primitivos per literas græcas, | scribendoque :
{zqu.2+3
f
aqu. 5...
"' au expineur /esce numerum frécum seu propositio universalis negaiva.
< per puncta... idem intelligitur quod etc. et intelligitur in loco vacuo quoscunque numeros posse scribi, modo nec a nec è contineant. > Et quia propositio universalis negativa est convertibilis, id quoque hic exprimicur manifeste, quia { sequ. " fice f, equ. E urriusque autem par ratio
est.
Propositio particularis affirmativa, ut quidam homo est [bonus] laudabilis, significat bonitatem cuidam homini inesse, seu numerum cujusdam hominis dividi posse per numerum boni. Exempli causa numerum hominis sapientis : id ergo de quo agitur sic exprimetur :
["' aqu.z]→" aqu. ¿ < posito « 'b zequ. u > quad significat numero
ductum dividi posse per l.
Sed ut hæc distinctius intelligantur, primum terminos ipsos explicabimus. a. B. y. etc. seu litera græca significat numerum primum, qui in nulla propositione universali affirmativa subjectum esse potest, nisi sit identica, id est nisi in qua ipse etiam sit prædicatum.7271
[p. 59] 59
CALCULI UNIVERSALIS ELEMENTA
a. b. c. seu litera latina ex prioribus significat numerum integrum cer- Pui.., V, 8, c, 1 ? .
tum seu datum primum sive non-primum.
• t. v. W. x. y. etc. seu litera latina ex posterioribus significat num um integrum primum vel non-primum incertum ", significat predicatum ipsius 6 < in propositione universal afirmava > seu significat numerum aliquem ut a qui prodit dividendo b p imerum aliquem incertum, aptum scilicet ad dividendum. Nam quanc incertus ponitur, semper intelligitur aptus. Traque si dicam a zeu. ; idem
qu. b ut supra enim enuntiationi : homo est animal quoddam.
I Terminus ay < vel > significat terminum indefinitum, id est vel 14 recto.
universalem vel particularem, et id est prædicatum propositionis affirmativæ sive universalis sive particularis, sive ipsum per se universale sit, sive particulare. Terminus b definitus significat semper terminum universalem, itaque etiam si dicam ac æqu. b < (animal rationale est homo) >, est quidem prædicatum in propositione universali affirmativa, sed nihilominus ea est convertibilis, nam idem est ac si dixissem omne animal rationale est omnis homo. Imò et in hac yo est b. seu aliquod rationale est homo, succedet conversio. Nam omnis homo est aliquid rationale ! .
Hino propositio universalis affirmativa est hæc b est ya seu b est c ?
prior non convertibilis, posterior convertibilis, vel ut generalius loquar, b est ya vel b est ze sed tune numerus 2 est idem quod unitas qua non multiplicat. Propositio particularis affirmativa est ya est b vel ya est zc.
§, b est a. Hinc demonstrem xb est a. Nam b est a. Ergo b æqu. ya. Ergo sb æqu. xya. ponatur ¿ æqu. xy. Ergo xb æqu. za seu ab est a}. Hine demonstratur propositionem particularem affirmativam esse convertibilem in particularem affirmativam, nam ya est b convertatur in aquationem, hoc semper fieri potest, nam ya < subjectum > dividi potest per b prædicatum, et fiet — æqu.7473 x posito x esse productum divisionis
[p. 60] 60
CALCULI UNIVERSALIS ELEMENTA
incertum. Ergo fiet : ya aqu. xb. Ergo xb aqu. ya. Ergo xb est ya' seu propositio erit conversa ut postulabatur.
Cuncta hæc nunc brevius et distinctius sic exhibebo :
1 75 Regula generalis characteristica nostræ est ut Terminus quilibet, verbi gratia
Animal
homo
rationale
repræsentetur per numerum qui prodeat ex multiplicatione numerorum terminos terminum datum componentes repræsentantium, ita sit numerus b æqu. ac.
quia homo est animal rationale. Finge numerum animalis esse 2, rationalis esse 3, erit numerus hominis 6. Hinc sequitur in omni propositione categorica debere numerum subjecti dividi posse per numerum prædicati. Exempli causa homo est animal. b dividi potest per a. seu 6 per 2.
(2) Hine semper propositio mutari potest in aquationem, nam si numerus prædicati per alium quendam
numerum multiplicetur, eum nempe qui ex divisione subjecti
per prædicatum prodit, oritur numerus aqualis numero subjecti. Nam si quotiens multiplicetur divisorem prodit dividendus. " zequ. c. Ergo b zequ. ac.
(3) Quando non constat quis sit quotiens, quod fit quando unum quidem datur prædicatum, sed non reliqua qua conceptum complent, tuno numerus indefinitus ut x. y. z. poni potest pro illo incognito ; ut sit nix [nivis] subjectum [frigiditas] meteori. seu dicatur n est m, utique dividi potest n per m, seu dici potest " equale cuidam. Sed quia ipsum quale sit non constat, neque enim fortè scimus aggregatum reliquorum requisitorum necessariorum ad hoc ut meteorum aliquod sit nix, exempli causa si sit frigidum spumeum, sensibiliter cadens, vocabimus hoc incognitum aggregatum s. et dicemus - aqu. s. et fiet n æqu. sm, seu nix idem est
quod certum quoddam meteorum.
[p. 61] 6I
CALCULI UNIVERSALIS ELEMENTA
universaliter ut n omnis nix. multiplicata autem per literam incognitam s.
PHIL., V, 8, c, 14.
5) Patet etiam hinc quo modo æquatio in propositionem mutar
Lasuite en marge.
lebeat, nam quilibet terminus aquationis potest esse subjectum propositionis modo alter fiat prædicatum ; et contra, sed terminus qui fieri debet subjectum in propositione relinquendus est qualis erat in aquatione ; ir ermino verò qui prædicatum fieri debet potest omitti litera indetermi.
nata, ut n æqu. sm : Hinc fiet n est sm. < Omnis > nix est certum illud meteorum de quo nunc loquor. et sm est n. seu omne illud certum meteorum de quo < nunc > loquor (seu aliquod meteorum) est nix.
(6) Nam et illud notari debet me subjectum propositionis cui nullum signum particularitatis adjectum est, intelligere esse universale. Nix est meteorum, id est omnis nix est meteorum. Ex his principiis circa propositiones categoricas affirmativas facilé cuncta derivantur.
(7) n est m. Ergo n æqu. sm (per regulam convertendi propositionem in xquationem, artic. 3). Ergo n est sm (per regulam convertendi aquationem in propositionem, artic. 5) Omnis nix est meteorum. Ergo omnis nix est aliquod meteorum.
(8) Porro si n est m, seu n æqu. sm. Ergo per naturam < numerorum seu > æquationis tn æqu. tsm, id est per conversionem æquationis in propositionem, tn est m. Seu si omnis nix est meteorum, ergo aliqua nix est
(9) Si tn est m. Ergo tn æqu. um per artic. 3. Ergo (per artic. 5) um æqu. n. ' Seu si aliqua nix est meteorum. Ergo aliquod meteorum est nix.
(1O) Hinc denique concludemus : Si n estm, ergo vm est n. Seu si omnis nix est meteorum ergo quoddam meteorum est nix. Nam si n est m ergo tn est m per artic. 8. Si tn est m. ergo um est n per artic. 9. Ergo si n est m, vm est n. Quod erat demonstrandum.
(II) Hinc statim etiam demonstrari possunt proprietates negativarum.
Nam particularis negativa tantüm falsitatem dicit universalis affirmativa.
Hine illæ propositiones, ex quibus concluderetur universalis affirmativa si vera esset, sunt etiam falsæ.7776
[p. 62] 62
CALCULI UNIVERSALIS ELEMENTA
PHi.., V, 8, c, 14. concludi potest particularis affirmativa, ut (per art. 8) universalis affirmativa. Ergo ex universali negativa concluditur falsitas universalis affirmativa adeoque (per II) veritas particularis negativæ.
(13) Et quia U. N. dicit falsitatem ipsius P. A. et P. A. concluditur ex conversa P. A. Ergo U. N. dicit falsitatem conversa P. A. id est (per artic. 12. initio) veritatem conversæ U. N. itaque converti potest simpliciter.
Sed rem in nostra characteristica fusius persequemur.
April. 1679. N° 3. plag. 2.
< Sed rem in nostra characteristica fusius exequemur. Nimirum 15 recto.
quas exhibebimus literis græcis r. r. q. 4. w. Nam < equidem > si quis ne quæratur quid requiratur < positivi > ad hoc ut aliquod animal si
sitorum simul aggregatum seu differentiam nivis specificam sub genere meteori distinguentem nivem ab aliis meteoris omnibus vocabo s. litera
peculiare meteorum, nempe illud de quo nunc loquor et cujus confusam notitiam habeo. Et hæc quidem bene succedunt. Sed si quis à me quærat differentiam specificam < positivam > constituentem hominis speciem sub genere lapidis, seu quid requiratur præterea < positivum > ut lapis sit homo, dicam requiri à me absurdum.
Requiritur autem potius aliquid negativi vel hoc loco potius partim En marge.
positivi partim omissivi, ut lapis fiat homo. Nam adimenda lapidi quædam, et quædam danda sunt ut notio inde fiat notioni hominis coin.
idens. Atque id semper fit in disparatis seu quorum neutrum est genus vel species, ut partim addendum sit partim adimendum quo unum fiat ex [p. 63] 63
CALCULI UNIVERSALIS ELEMENTA
altero. Sed' ex genere fiat species, tantum addenda est differentia : ut ex Pr..., V, 8, c, 15.
specie fiat genus, tantum adimenda. Itaque si quis à me quærat qui requiratur præterea ad hominem ut [fiat] sit idem quod animal : dican nihil præterea positivi requiri sed potius omittendum esse aliquid nempe rationalitatem, qua omissio exprimitur per fractionem - qua significat, ad hoc ut numerus hominis b reducatur ad numerum animalis a, debere ipsum numerum hominis multiplicari per fractionem 5, id est dividi per c. Unde si id quod ex specie addito aliquo requisito novo constituere volumus, sit genus : patet, ipsum genus ex specie constitui, sola ablatione differentiæ specifica, seu speciem quodammodo fieri genus et contra, ita ut differentia specifica generis sub specie sit differentiz specifica speciei sub genere omissio : adeoque numerus fractus multiplicandus in b speciem, ut inde fiat a genus, erit simplex fractio, cujus scilicet numerator est unitas. Sed ? disparatum unum fiat aliud, partim omittendum aliquid partim addendum, unde requisitum ad hoc erit fractio cujus numerator sit major unitate. Et hæc omnia attentè consideranti patent ex Regula nostra fundamentali, nam si notionum positionem seu ladditionem| exprimimus multiplicatione numerorum, utique notionum omissionem divisione numerorum exprimemus.
¿Fieri potest ut duæ literæ impossibiles in se invicem multiplicatæ constituant possibilem, quia duo numeri fracti in se invicem ducti dare possunt integrum. Hine ex falsis colligi potest verum.
Adde huc | Quoniam autem cautè locutus sum hactenus de Omissionibus potius is verso.
quam negationibus per fractiones repræsentatis, quærendus est jam ad Propositiones negativas transitus. Et quidem considerandum est quod a est ab dicere possum quoddam meteorum non esse nivem, ejus rei esse causam, a est ""
quod omittitur aliquid in notione meteori, quod requiritur in notione nivis ; unde fit * aliquid possit esse meteorum licet ea non habeat, quae a est ! "
I. Suppléer : ut.78
[p. 64] 64
CALCULI UNIVERSALIS ELEMENTA
PHIL., V, 8, c, 15. omittuntur in notione meteori, et requiruntur in notione nivis. Eodem
specie > n est m, in qua n habet signum universale, et m quale habeat nihil refert ; quatio autem inde fit n aqu. sm inter numeros n et sm.
Ergo dividendo per s fit " eq. m. quam aquationem multiplicando per x,
fit * æqu. xm. Unde' regulam mutandarum æquationum in propositiones supra artic. s fiet : xm est ". Jam ", significat idem quod quiddam
non n, uti tn significat quoddam n. < Quia multiplicatio per literam est terminus affirmatus particularis, adeoque necessario divisio per literam est terminus negatus particularis >. Habemus ergo quoddam meteorum Lie guada noni lay in omi ro aion ni
nix. Imò « facilius adhuc dicemus tantum : m est " > facilius adhuc
Omissa x possumus uti hac regula, quod propositio est particularis si subjectum multiplicatur per literam indeterminatam, et quod eadem est particularis si prædicatum dividitur per literam indeterminatam. Atque hoc modo satis constituisse videmur naturam particularis negativæ. Data quacunque fractione " dici porest
esse negationem cujuscunque speciei ipsius s. sive numeri per s divisibilis sive ipsius zs. seu idem esse quod nullum s. Itaque dicere homo non est lapis idem est ac dicere homo est id quod est nullus lapis. Ita quoddam animal est nullus homo.
Ergo quidam nullus homo est animal.
| Colligamus expressiones nostras hactenus constitutas. n vel m abso16 recto.
lutè positum est terminus indefinitus, si subjectum sit sm propositio est particularis. Si pradicatum sit " propositio est particularis negativa ? .
Vel sic potius : si ex æquationis cujusdam termino fiat subjectum
[p. 65] 65
CALCULI UNIVERSALIS ELEMENTA
omissa aliqua litera multiplicante, vel prædicatum omissa aliqua litera Pui.., V, 8, c, rG.
dividente, fiet propositio particularis. Horum duorum unum pendet ex altero. Sit enim mo æqu. fd, exempli causa metallum constantissimum idem quod fossile ductilissimum, inde fiet propositio particularis m est fd.
quoddam metallum est fossile ductilissimum. Ex æquatione nostra fiat hac aquatio m aqu. a patet si omitras divisorem in pradicato idem
feri quod in pracedente zequatione omisso multiplicatore in subjecto, nempe m est fd. Ergo hæc eadem est particularis. Nimirum utroque
ractum amplius continere possit. Sed si sumatur subjectum prædicat ngustius seu plurium requisitorum, ut si subjectum multiplicetur v
generis genus inest, per regulam pars partis est pars totius. Habemus ergo regulam signorum.
1 Quod attinet ad regulam affirmationum et negationum, duo sunt 16 verso.
Hinc jam volumus formare propositionem : quoddam animal non est homo. hoc fit adimendo aliquid à termino qui debet fieri subjectum nihilque adimendo à termino qui debet fieri prædicatum.
Sin velimus negare disparatum de disparato, qualia disparata sunt
est aurum, id est non quoddam cuprum est aurum, ostendamus ergi antüm hanc propositionem falsam esse : quoddam cuprum est aurum Item : nullum cuprum est aurum, Ergo Omne cuprum est non aurum. { Nota hæc propositio : nullum cuprum est aurum, non bene exprimitur per hanc : Omne cuprum non est aurum (qua dicere tantum videtur : quoddam cuprum non est aurum) sed per hanc : Omne cuprum est non-aurum. Itaque hæc, qua pendent a genio linguæ, demonstrari non possunt nec debent. } Sed fortasse melius Omnis homo
INÉDITS DE LEIBNIZ.
[p. 66] 66
CALCULI UNIVERSALIS INVESTIGATIONES
PHi., V, 8, c, 16. est animal. Ergo Quicquid est non animal est non homo. Sed hoc nobis exhibet tantum negativam inter genus et speciem, sed nondum inter disparata. " est non s. Id est si in termino fracto omisso numeratore fiat terminus integer propositionis qui sit nominator, is terminus erit negativus nominatoris. Imo sic : ac aqu. b. Ergo c zqu. a lid est quoddam rationale est non animal, seu quoddam non animal est rationale. < Item sic : Omnis homo est rationalis, quoddam non animal est homo, Ergo quoddam non animal est rationale >. Omnis homo est rationalis, Ergo quidam homo est non animal. Qua conclusio bona est, sed hæc :
quoddam rationale est non animal, non sequitur ex hac : animal rationale et homo æquivalent, nisi supponatur animal et rationale esse disparata. Et hoc in meis calculis generatim notandum, posse ex iis quasdam propositiones demonstrari, quæ non valent nisi tunc ubi superflua vitantur, seu cavetur ne multiplicentur aliquæ litera in se invicem.]
PHIL., V, 8, d, 17-18 (4 p. in-folio).
PHIL., V, 8, d, 17-18.
April. 1679. N°4.
Calculi universalis investigationes.
17 rei. A paletum interalem consciendus poren inter suit chisteres
cognosci queat propositionum ex terminis conflatarum veritas.
Commodissimos characterum hactenus invenio esse Numeros. Sunt enim facile tractabiles omnibusque rebus accommodari possunt, et cerNumeri characteristici cujusque dati Termini' ita fient, si numeri characteristici terminorum ex quibus dati termini notio constituitur inter se multiplicentur, productumque sit numerus characteristicus termini dati.
Itaque in omni propositione universali affirmativa vera necesse est Numerum characteristicum subjecti dividi posse exactè per numerum characteristicum prædicati. Ita omne aurum est metallum. Item omne
I. Ce mot est répété par erreur dans le ms.
[p. 67] 67
CALCULI UNIVERSALIS INVESTIGATIONES
Triangulum est trilaterum ; Hoc enim dicit tantum hujusmodi propositio Pu..., V, 8, d, 17.
prædicatum inesse subjecto, adeoque et numerum characteristicum prædicati inesse numero characteristico subjecti ; inerit autem modo dicto, id est ut multiplicantes insunt producto per multiplicationem, seu ut divisores insunt dividendo. Nam productus per aliquam multiplicationem
Porro termini sunt vel positivi vel negativi. Exempli causa Terminus positivus est homo ; negativus, non homo. Fieri potest, ut terminus < a parte rei > positivus sit negativè expressus, ut infinitum (quod idem est ac absolutè maximum), item ut negativus sit positivè expressus, < ut peccatum, quod est anomia >.
| Termini contradictorii sunt quorum unus est positivus, alter nega- 17 verso.
tivus hujus positivi, ut homo et non homo. De his regula observanda est :
si duæ exhibeantur propositiones ejusdem pracise subjecti singularis, quarum unius unus terminorum contradictoriorum, alterius alter sit præ licatum, tunc necessario unam propositionem esse veram et alteran falsam. Dico autem : ejusdem præcise subjecti, exempli causa hoc aurum est metallum, hoc aurum est non-metallum.
Hæc porro unica Propositio (nempe harum duarum B est A et B est non A una est vera, altera falsa) continet in se has quatuor proposiI. Si vera propositio est B est A, tunc falsa propositio est B est non A.
II. Si vera propositio est B est non A, tunc falsa propositio est B est A.
III. Si falsa propositio est B est A, tunc vera propositio est B est non A IV. Si falsa propositio est B est non A, tunc vera propositio est B est A.
id est generaliter si propositionis conditionalis terminus unus sit una propositio et unum attributum < propositionis >, erit terminus alter altera propositio et alterum attributum. Propositiones scilicet sunt B est A et B est non-A, earum verò attributa sunt : vera propositio, falsa pro{Definiendo falsam propositionem qua vera erit si pro prædicato ejus sumatur terminus negativus. Hæc orientur ex prioribus :
I. Si vera est propositio hæc : B est A, tunc vera erit hæc : B est non non A.
II. Si vera hæc propositio est B est non A, tunc vera propositio est hæc : B est non A. quæ est identica.
[p. 68] 68
CALCULI UNIVERSALIS INVESTIGATIONES
III. Si vera est propositio hæc : B est non A, tunc vera propositio PHIL., V, 8, d, 17.
est B est non A. rursus identica.
IV. Si vera propositio est B est non-non A, vera propositio est B est A.
Definitiones Termini contradictori sunt quorum si uni præfigitur non, inde fit alter.
Hinc sunt duo tantum, et non non A est idem quod A.
Propositio vera est cujus pradicatum continetur in subjecto seu ei inest. Hoc est si in locum quorundam terminorum substituantur aquipollentes seu ex ii ' ex quibus componuntur, ostenditur terminos < simul > aquipollentes prædicato omnes reperiri inter terminos aquipollentes subjecto. Propositio non vera seu falsa est ubi < id > non fit. } | Falsa < autem > propositio idem est quod non-vera. Ita ut hi duo 18 recto.
termini verum et falsum sint contradictorii. Unde etiam ex quibusdam harum propositionum demonstrari possunt cætera. Possumus et altius assurgere et sumamus exempli causa tantum hanc : Si propositio B est A est vera, tunc propositio B est non A est falsa. < quam in se replicabimus >.
Et quoniam id ipsum Hæc propositio B est A. rursus est subjectum propositionis, et prædicatum est vera, Hino loco subjecti : Hac propositio :
B est A scribemus ß. et loco pradicati : vera scribemus. a. Et quia falsum est idem quod non-verum (ex definitione termini) hinc fiet talis
Si propositio § est a est vera, tunc propositio f est non-a est falsa.
id est :
HEC
EST
HÆC
1(0) VERA
EST FALSA.81
EST VERA
sive ut vulgarius loquar, si verum est aliquam propositionem esse veram, falsum est eam esse fal-
[p. 69] CALCULI UNIVERSALIS INVESTIGATIONES
sam. Id est rursus contrahendo : si propositio est vera falsum est quod sit PHIL., V, 8, d, 18.
falsa. Si propositio est vera tunc hæc alia est ' propositio : (propositio est vera) est ' vera.
| In omni propositione universali affirmativa continetur prædicatum 18 verso.
in subjecto < adeoque dividi potest numerus characteristicus subjecti per numerum characteristicum prædicati >.
In omni propositione particulari affirmativa dividi potest numerus characteristicus subjecti, per alium numerum multiplicatus, per numerum characteristicum prædicati ; ideò semper procedet propositio aliqua particularis affirmativa in terminis qui sunt purè affirmativi et componuntur ex purè affirmativis, quia tunc nulla unquam oritur incompatibilitas ?
Negationem alicujus termini, ut non-homo, non possum commodè exprimere per signum minus, quia id afficit totum terminum, quod hic esse non debet. Nam cum dico : doctus non-prudens, speciatim dico esse doctum sed non prudentem, possem quidem dicere : non - doctusprudens, sed tunc non tantundem dico.
Si dicam : doctus non-prudens non-justus, non possumus inde facere :
+d, - P, - i, fieret enim + dpj.
Posset numero vel literæ signum præfigi quale radicis quadraticæ est.
Nam termini incompatibiles possunt exprimi quodammodo per numeros incommensurabiles, ut a et Va. Estque hæc similitudo quod non-non dat affirmationem, ita Va V a dat a.
Verum in eo hos est discrimen nam potius id significat vv a esse a.
nam etsi componas injustum injustum non inde facies justum.
Si unus sit integer, alter ejus fractus, erunt incompatibiles nam in se invicem ducti evanescent, sed quomodo inde judicabimus propositionem impossibilem, an quia quod inde oritur non amplius dividi potest per ullum corum ? Ita certè non poterit, nisi inde faciendo novum fractum.
Porro si velimus scire an negativus insit alicui termino dividamus terminum per ipsum negativum, prodibit contradictorium negativi, seu numerus cui inest affirmativus. Itaque patet non procedere divisionem.
} U. A. Omn. H. est A. ergo H æqu. rA.
A. est H. ergo rA agu. uH.
P. A. Qu.
1 : V. La do deux de Leide roh : vr, § 10.
[p. 70] 70
MODUS EXAMINANDI CONSEQUENTIAS PER NUMEROS
Possumus simpliciter pro U. N. adhibere PHIL., V, 8, d, 18.
U. N. Null. H est B. ergo yH inæqu. rB.
P. N. Qu. A non est H. ergo H inæqu. rA.
Sed ut in numeris rem exprimamus, consideremus non-Homo, significans quidvis præter hominem. Videtur autem ille esse terminus unitatis qui idem quod terminus Entis seu cujuslibet,
Non homo erit y - H Omnis homo est non Lapis. id est :
H
non. Laqu.
nonf
< Qu. A. est non H.
Itaque f. dat terminum primò incompatibilem, qui est in homine ejusque contradictorium in lapide.
An sic commodè pro numeris : Omnem numerum negatum separabimus ab alio per signum non-, ut doctus non-prudens non-justus et scribemus d non pi, et si sit solum imprudens injustus scribemus :
I non pj. Si jam rursus negetur iste terminus doctus non-justus nonprudens, patet fieri : justum prudentem indoctum et scribemus pi non d.
Quod et ita non miscemus [numeros] < terminos > negatos affirmatis, et sciemus divisores omnes numeri de quo agitur esse negatos. Debent autem semper æquari negati negatis, affirmati affirmatis : in æquatione duo }
PHIL., V, 8, e, 19-20 (4 p. in-folio).
PHIL., V, 8, 19-20.
April. 1679. Nos.
Modus examinandi consequentias per Numeros.
Mure apud Logicos traduntur Regulze consequentiarum, et quá
facilius retinerentur excogitati sunt schematismi quidam quos vocant pontem Asinorum, et adhibita sunt vocabula memorialia.
Sed hæc omnia in scholis tantum celebrata, negliguntur in vita communi ; tum multas alias ob causas, tum verò inprimis, quia scholæ
[p. 71] MODUS EXAMINANDI CONSEQUENTIAS PER NUMEROS
71
< solent considerare > simplices < ferè > tantùm syllogismos, seu Pu..., V, 8, e, 19.
ratiocinationes ex tribus propositionibus constantes : cùm contra in usu loquendi et scribendi sæpe una periodus contineat decem syllogismos simplices, si quis eam ad logici rigoris normam exigere velit. Unde solent homines imaginationis vi, et consuetudine ipsa formularum sermonis, et intelligentia materiæ quam tractant, supplere defectum logica.
Fatendum est tamen eos sæpissimè festinatione, et impatientia examinandi, et versimilitudine decipi ; præsertim in rebus qua oculis cerni ac manu tangi, et experimentis comprobari non possunt : quanquam et in his sæpe serò sapiant suo damno. Difficile verò est huic malo mederi secundum artes hactenus cognitas : nam cùm verbis utantur homines, manifestum est earum significationes parum esse constitutas, et varia phrasium et particularum incrustatione falsam ratiocinationem speciosissimè adornari posse, ut vix appareat sedes erroris ; et ordinem naturalem elegantia affectata et aures mulcente sæpe mirificè perturbari, quo fit ut plerumque homines jucunda oratione decipi quam arido quodam et aspero dicendi genere doceri malint.
Ego re multum perpensa remedium video unicum, si sive Lingua scriptura nova constituatur, excogitatis signis aptis, quibus notiones sive animi accuratè exprimantur. Vera hujus rei ratio nulli hactenus in mentem venit quod sciam, et longè aberrarunt à scopo, qui tale quiddam hactenus tentavêre. Sed si aliquando eam exequi detur quemadmodum concepi animo, erunt effectus ejus admirandi et usûs immensi ! .
{ Ex numeris unius termini invenire numeros alterius termini in propositione pro varia qualitate et quantitate.
In subjecto numerus cum nota + sit s, cum signo — sit o in pradicato num. cui
т.
In propositione Univ. affirm. sit aquatio :
sæqu. mp
nota m et u. item s et o, < et pet " > sunt primi inter se. In prædicato sit pæqu. I. et tæqu..
i er in partic. neg, erit vel ls aqu.82 mp, ponendo I et m primos inter se,
vel
[p. 72] 72
MODUS EXAMINANDI CONSEQUENTIAS PER NUMEROS
Generaliter ita : Is æqu. [m] c PHIL., V, 8, e, 19.
25 æqu. [u] y semper
$ et = / graci et latini
primi inter se
m et p.
aut I.
In prop. Un. Aff. Læqu. I. et 2П I.
In prop. part. neg. vel / vel à vel ambo rI.
In univ. neg. s et t/
vel a et ps non primi inter se.
In partic. affirm. sunt omnes primi inter se.
pro : scribatur st
pm
st aqu. + mpr
- 200 æqu. - ито
fiat
- æqu. I
et m
- Is æqu. + mp
(1) græci et latini respondentes semper primi inter se.
| Nimirum si notioni cuique sive vocabulo certus aliquis characte19 verso.
rismus secundum artis hujus leges assignetur, poterimus ex solis characterismis statim judicare an [propositio] < conclusio > aliqua sit vera, et an ex præmissis probata ; id est an argumentum sit in materia vel forma bonum. < Et hoc locum habiturum est > etiamsi argumentatio sit prolixa et longè producta, multisque modis < et phrasibus > implicata < et ordine perturbata >, quæ secundum Logicam communem resoluta multas paginas impletura esset ; < quod tamen > frustra [tamen]
< fieret >, quia innumerabiles verborum ambiguitates accuratè tollere non tantim logica notitiam sed et maxime animi attentionem et sum-[p. 73]MODUS EXAMINANDI CONSEQUENTIAS PER NUMEROS
mum judicium requirat. Adde quod sæpe in judicando animus sit ordine Puut., V,
8, e, ducendus, et ad multa attendendum ; itaque filo quodam sensibili opus est in hoc labyrintho', quo dirigatur imaginatio, quod tunc cum res ipsa < per se > imaginationi subjecta non est, à characterismis peti debet. Qua ratione quivis solo calculo de difficillimis nunc veritatibus judicabit ; et imposterum non amplius digladiabuntur homines circa ea [quæ demonstrationi subsunt, sed ad experimenta naturalia ubi nondum]
‹ quæ jam habent in potestate, sed ad nova invenienda convertentur > ? .
Quoniam autem hæc etiam ingeniosissimis videntur impossibilia, ideo gustum aliquem tantæ rei dare operæ pretium est ; et quoniam nondum excogitatos habeo characterismos pro singulis terminis, et ob mirificum rerum connexum difficile est in paucis a reliqua rerum sylva avulsis specimen exhibere ; ideo nunc quidem loco characterismorum in quibus aliquando calculus verè universalis instituetur, adhibebo nunc numeros, et quoniam an argumentationes in materia bonæ sint ex singulorum Terminorum characterismis dijudicandum erit, ideò nunc satis habebo ostendere in numeris an argumentationes quomodocunque transposita, multiplicatæ invicem, implexa, sint in forma bona seu an vi formæ concludant.
Sæpe enim fit ut conclusio sit vera, sed non sequatur ex præmissis vi forma ; et tunc non licet eam imitari in aliis casibus, nisi ubi par ratio est, quod difficile est dijudicatu, cum veras formæ regulas ignoramus.
Exempli causa, proponatur hoc argumentum :
< Omnis sapiens est justus ?
Quidam sapiens est fortunatus
Ergo quidam fortunatus est justus.
item hoc : >
Omnis pius est beatus
Quidam pius non est fortunatus
Ergo quidam fortunatus non est beatus.
| Conclusio < nes > (vera est] veræ sunt, et excogitari possunt innu- 20 recto.858483
mera alia ubi etiam est vera, sed tamen < in posteriore argumentatione > non sequitur ex præmissis neque consequentia sive forma est
[p. 74] MODUS EXAMINANDI CONSEQUENTIAS PER NUMEROS 74
, bona ; possunt enim dari etiam innumera exempla ubi locum non habet, PHIL., V, 8, e, 20.
exempli causa :
Omne metallum est [fusile] < minerale >
Quoddam metallum non est aurum
Ergo quoddam aurum non est fusile.
{ Omne malleabile est metallum.
omne argentum vivum est metallum
quoddam arg. viv. non est malleabile.
ergo quodd. arg. viv. non est malleabile.
Qu. A. V. non est mall.
Bocardo :
O. A. V. est metall.
E. q. met. non est mall.
ta-b
metall.
malleab. +c- d
arg.viv.te-f
anm
а Па
b П md
bn im
ynp Ergoan on
*aqu. n
Epzequ. y. Ergo c aqu. fr.
['nf, Ergo bnßg enr]
a.b
c.d
e.f} Et cum in tam brevi argumentatione < et simplici et naturali habitu atque situ exhibita > facilè aliquis falli potuerit, quanto facilius falletur in composita, implicata et perturbata. Itaque res magna profecto est numeros ita excogitare, ut simplicissimis quibusdam' observationibus adhibitis, statim inde judicari possit, utrum argumentatio aliqua sit legitima forma an secus.86
„i gul aritm áre obiere au pe argumis, mioibes propaiocibus
[p. 75] MODUS EXAMINANDI CONSEQUENTIAS PER NUMEROS
75
categoricis constent, hæc unica est, quam mutatis quibusdam etiam ad PHI., V,8, c, 20.
modales et hypotheticas et alias quascunque applicare licet, sed nunc quidem satis habebo in categoricis specimen dare.
Cuicunque < præmissarum > Termino (id est subjecto vel prædicato propositionis categorica) assignetur numerus compositus {hoc modo + [6] 15 - 141 [6] I2. vel +5-2.
Sit jam (Reg. I) in Propositione universali affirmativa debet numerus subjecti cum signo + dividi posse per numerum prædicati < exactè seu sine residuo > cum signo †, et numerus subjecti cum signo minus debet dividi posse per numerum pradicati cum signo — , sed duo numeri diversorum signorum non debent habere divisorem communem, seu non debent dividi posse per eundem numerum. ex. gr. sit propositio :
Omne malleabile est metallum. Pro malleabili verbi gratia scribamus + I5-12, pro metallo + s — 2. quia patet + is dividi posse per + 5 et — 12 per — 2. Sed nec + I5 et — 2, nec item — 12 et + s communem divisorem habere.
(Regula II.) Si quid horum aliter se habet, propositio est particularis negativa, v. g. quoddam metallum non est malleabile '.
+I5-12
+5-2 Patet numerum + s subjecti non posse dividi per numerum + 15 prædicati, nec — 2 subjecti per — 4 prædicati. Quorum vel unum suffecisset ad pronuntiandum hanc propositionem esse veram. v. g. quoddam argentum vivum non est malleabile.
+5-2} (II) In propositione particulari negativa non possit dividi hoc modo < ex. gr.
quoddam animal non est homo, quia 2 non potest dividi per 6 >.
(III) In propositione universali negativa vel pro prædicato vel pro subjecto < vel pro utroque > duo scribantur numeri, unus cum signo †, seu plus ;
alter cum signo — seu minus. hoc uno observato ut numerus aliquis in uno termino per signum † affectus cum numero aliquo in altero termino per signum minus affecto communem habeat divisorem. Exempli gratia : Nullus homo est lapis < vel Nullus lapis est homo >.87 Numerus pro homine sit
[p. 76] 76
MODUS EXAMINANDI CONSEQUENTIAS PER NUMEROS
-
- pro lapide, + 15 - 8, quia + 6 et — 8 communem habent PHIL., V, 8, e, 20.
divisorem seu per eundem numerum dividi possunt, nempe 2.
(IV) Quando propositio est particularis Affrmativa tunc id quod de propositione universali negativa diximus non debet locum babere. Exempli gratia Quoddam animal est homo. sunt numeri 2 et 6. patet cum neutri sit numerus cum nota : — etiam quod diximus non habere locum. Et si esset numerus cum nota : — tamen potest id fieri ut propositio particularis affirmativa sit vera. Exempli causa quidam lapis est marmor, sit numerus lapidis + 15 - 8, marmoris 13 vel 13 — 2, patet neque + I5 et — 2 neque — 8 et † 13 communem divisorem habere, adeoque propositio est vera.
| Ex his paucissimis regulis per numeros demonstrari possunt et exa20 verso.
minari omnes consequentix, omnes figuræ, omnes modi syllogismorum hactenus recepti, et innumeri alii magis compositi in vita communi frequentati, sed in schola ignorati. Sed nunc quidem satis habebo per has regulas demonstrare in numeris omnes consequentias omnes figuras omnesque modos syllogismorum categoricorum simplicium in schola jam receptos. Observando tantùm, ut numeris Terminorum secundum universalitatem aut particularitatem, Afirmationem aut negationem præmissarum in quibus reperiuntur < modo præscripto > adornatis, examinetur postea an sua sponte idem quod in regulis nostris præscripsimus, etiam in conclusione locum habere deprehendatur.8988 Hoc enim deprehenso dicemus argumentum in forma legitimum esse ; secùs, nullius
[p. 77] REGULA DE BONITATE CONSEQUENTIARUM
77
{ Numeri terminorum ad consequentiam investigandam ita conflabun- Pri.., V, 8, e, 20.
tur : si quis terminus est in una tantum propositione, is sumi potest pro arbitrio et tunc alter assumatur quemadmodum regula propositionis requirit. Si Terminus aliquis est in duabus propositionibus, tunc formetur in unaquaque separatim secundum leges formæ, adhibendo semper numeros primos unius positionis diversos ab his qui sunt in alia propositione assumti et diversa positiones multiplicentur in se invicem '+ in + et — in — . Productum satisfaciet pro propositionibus omnibus.
Incipiendum ergo }
V, 8, f, PHIL., V, 8, f, 21-23 (6 p. in-folio).
PHIL.,
21-23.
April. 1679. N° 6. plag. I.
Regule ex quibus de bonitate consequentiarum formisque et modis
syllogismorum < categoricorum > judicari potest, PER NUMEROS.
2I recto.
- As regulas ex altiore principio duxi, et quibusdam mutatis accommoH dare possum syllogismis modalibus, hypotheticis, alisque quibusCrun ai malis sai con am nongsais et primationia t
appareat an consequentia sit proba. < Cum tamen hactenus logici communiores tantum et simpliciores et certo tantùm ordine dispositas argumentationes examinare possint et cæteras tædiosè in has resolvere cogantur, quæ res homines à regulis logicorum ad usum transferendis non sine causa avertit. > Habeo < præterea > et < modum excogitandi > certas notas characteristicas qua si rebus accommodentur, inde judicare liceat an argumentum sit vi materiæ bonum, si non vi formæ ; imò alia inveniri possunt ex eodem principio multo majoris momenti atque usus quàm qua attigi, sed nunc modum facillimum ad numeros exigendi formas consequentiarum in scholis celebratarum, exponere satis habebo.
In omni propositione categorica habetur subjectum, prædicatum, copula, qualitas, quantitas. Subjectum et prædicatum vocant Terminos.
Exempli gratiâ, in hâc : Pius est felix, pius et felix sunt Termini, ex quibus pius, est subjectum : felix, prædicatum : est, copula. Qualitas pro-
[p. 78] 78
REGUL E DE BONITATE CONSEQUENTIARUM
PHI.., V, 8, f, 21. positionis est affirmatio vel negatio : ita hæc propositio : (pius est felix)
affirmat. Illa verò : (sceleratus non est felix) negat. Quantitas propositionis est universalitas vel particularitas. Ut cum dico Omnis pius est felix, vel si dicam Nullus sceleratus est felix ; sunt propositiones universales, illa universalis affirmativa, hæc particularis ' negativa. Sed si dicam quidam sceleratus est fortunatus, quidam pius non est fortunatus, propositiones sunt particulares, illa affirmativa, hæc negativa. Venio nunc ad numeros quibus Termini sunt exprimendi ; eamque in rem < sive > regulas < sive definitiones > dabo sequentes.
(1) Si qua offeratur propositio, tunc pro quolibet ejus Termino, subjecto scilicet vel pradicato, scribantur numeri duo, unus affectus Nota +, seu plus, alter Nota — , seu minus. Exempli gratia sit propositio :
omnis sapiens est [pius] [justus] pius. Numerus respondens sapienti sit + 20- 21, numerus respondens pio sit † 10 - 3. < Eosque vocabo imposterum Numeros cujusque Termini characteristicos (interim assumtos) > Hoc unum tantüm cavendum est ne duo numeri ejusdem Termini ullum habeant communem divisorem, nam si (loco † 20 - 21)
pro sapiente sumsissemus numerum + 9 - 6 (qui ambo dividi possunt per eundem nempe per 3) non fuissent ullo modo apti. < Possumus etiam loco numerorum uti literis, ut in Analysi speciosa. Sub literis enim quivis numerus conditiones easdem habens potest intelligi, ut si numerus pii sit + a — b, hoc uno observato ut a. et b. sint primi inter se seu nullum habeant communem divisorem >.
| (II) Propositio universalis affirmativa vera est (verbi gratia 2I verso.
Omnis sapiens est pius).
+70 — 33
+10-3
-
cdh - ef
-
cdl - e in qua quilibet numerus characteristicus subjecti (v. g. † 70 et - 33)
per prædicati numerum characteristicum ejusdem notæ († 70 per + Io, et - 33 per — 3) exactè (id est ita ut nihil maneat residuum) dividi potest (ita si † 7o dividas per † 1o prodit 2, remanet nihil. si — 2ı dividas per — 3 prodit 7. remanet nihil 2). < Et contra quando id non fit
• Lapsus calami, pour : universalis . Leibniz avait d'abord écrit + 20- 21 au lieu de + 70 - 33
[p. 79] REGULE DE BONITATE CONSEQUENTIARUM
79
(III) Propositio particularis negativa vera est quando universalis affirma- Puir., V, 8, f, 2r.
tiva vera non est. < Et contra >. Verbi gratia
quidam pius non est sapiens
-
10 - 3
-
70 - 3
L. cdb _ e
- cd — e patet nec + 1o dividi posse per † 70 nec — 3 dividi posse per — 21. ex quibus duobus defectibus vel unus suffecisset ad efficiendam particularem negativam veram (vel quod idem est ad reddendam universalem affirmativam falsam) ita si dicas
quidam sapiens non est fortunatus
- 70 - 33
+8 - 11
- cah — ef
+g-f patet non posse dividi exactè † 70 per + 8, quod sufficit, licet — 33 dividi possit per - II.
Theorema I. Hinc Universalis Affirmativa et particularis negativa contradictoriè sibi opponuntur adeoque nec simul veræ sunt, nec simul falsæ.
(IV) Propositio universalis negativa vera est (verb, grat.
Nullus pius est
miser)
+5 - 14
+10 - 3
-
cd - e
-
1 - cm in qua duo < quidam > diversarum notarum et diversorum terminorum numeri (ut † 10 et — 14, nam ille habet notam +, hic notam minus.
ille sumtus est ex subjecto, hic ex prædicato) habent divisorem communem (nempe † 10 et — 14 ambo dividi exactè possunt per 2) < Et contra quando id non fit falsa est >.
Theorem. 2. Hinc Propositio universalis < negativa > converti potest simpliciter. Id est ex hâc : nullus pius est miser, sequitur : nullus miser t pius. vel contrà. Quia nihil refert utrum dicas et quem terminum p :
abjecto aut quem pro pradicato habeas, neque enim in conditione propositionis Universalis Negativæ veræ subjecti aut prædicati mentio < diversimodé > ingreditur, sed sufficit unius termini numerum unius nota per alterius termini numerum alterius notæ posse dividi, quicunque tandem ex his duobus terminis subjectum sit aut prædicatum.
[p. 80] 80
REGULE DE BONITATE CONSEQUENTIARUM
I (V) Propositio particularis affirmativa vera est, quando universalis PHIL., V, 8, f, 22 recto.
negativa vera non est. < Et contra. > Verbi gratia :
quidam fortunatus est miser
+5- 14
- 1I - 9
quia nec † II et — 14, nec — 7 et † 5. communem divisorem habent (quorum alterutrum < alias > suffecisset ad propositionem universalem negativam veram reddendam). Similiter :
quidam sapiens est pius
- 70- 33
+10 - 3
quia nec † 70 et — 3, nec — 33 et + 1o divisorem communem habent.
Theorem. 3. Propositio universalis negativa et particularis affirmativa ibi contradictoriè opponuntur (ita, ut non possint esse simul veræ au imul falsæ). patet ex dicti :
Theorem. 4. Propositio particularis affirmativa converti potest simpliciter, v. g. quidam fortunatus est miser, Ergo quidam miser est fortuatus. Quidam sapiens est pius, Ergo quidam pius est sapiens. fat odem modo quo ostendimus propositionem Univ. negativam (quæ hu contradicit) simpliciter converti < vid. theor. 2 >.
Hæc sunt propositionum categoricarum verarum pro diversa sua qua itate et quantitate, definitiones seu conditiones quibus continentur totiu alculi Logici principia, unde jam consequentias Logicas celebriores sa umerorum usu jam explicato, demonstrabimus. Consequentiæ illæ sur
concluditur particulare. Sit erg Theorem. s. Semper locum habet subalternatio seu semper ex universali concludi potest particulare.
+10 - 3
-
70 - 3
-
cd Ergo Quidam sapiens est pius Hoc ita demonstro : — 33 dividi potest per — II (ob propositionem universalem affirmativam. per reg. 2). Ergo + 70 et — Ii non habent
[p. 81] REGULÆ DE BONITATE CONSEQUENTIARUM
divisorem communem (alioqui) † 70 et — 33 haberent < eundem > Pu..., V, 8, f, 22. divisorem communem quod est contra reg. I). Similiter + yo dividi potest per + 10 (per reg. 2) ergo — 33 et + 1o non habent divisorem communem (alioqui ) enim - 33 et 7o haberent etiam divisorem com.
nunem, quod est contra reg. 1). < Quontam ergo tam + 70 et — 3 pai par ce to on la ve 4) compe endro apit re.
pius. > (Ratio consequentix < perD notatæ manifesta est numerorum naturam intelligenti >, quia divisor divisoris est etiam divisor dividendi.
Itaque si verbi gratia — 33 tertius numerus et + ro divisor habent divisorem communem, is divisor divisoris + io et numeri + 33. erit etiam divisor dividendi per † 10 nempe † 70. Ergo sequeretur — 33 et + 70 habere divisorem communem.)
| Ita et in Negativis res demonstrari poterit ; verbi gratia :
22 verso.
Nullus
pius est miser
+5 - 14
- 10 - 3
-cd - e +1- cm
Quidam pius non est miser Nam quia † 10 et — 14 habent communem divisorem < (ob univeralem negativam per reg. 4.) >, ergo — 3 et — 14 non habent communem divisorem (nam alioqui etiam — 3 et + 1o communem divi.
sorem haberent contra reg. I). Ergo nec — 3 dividi potest per — 14 (alioqui haberent communem divisorem, quia divisor divisoris est etiam divisor dividendi). Jam — 3 non potest dividi per — I4. Ergo propositio particularis negativa est vera (per reg. 5). Quod erat demonstrandum.
Ix duæ demonstrationes maximi momenti sunt, non quidem ad ren per se claram reddendam certiorem, sed ad calculi nostri fundamenta jacienda, ac cognoscendam harmoniam. Certe tum maximè animadverti me veras calculi leges obtinuisse, cum has demonstrationes, à quarum successu pendebant omnia, sum assecutus. Et ratio hujus rei est quia notiones universales tractans, transitum maximè quærebam à genere ad speciem : neque enim considero genus < ut majus quiddam specie seu > ut totum ex speciebus, quemadmodum solet fieri (non male quidem, quia individua generis se habent ad individua speciei ut totum ad partem)
sed considero genus ut partem speciei, quia notio speciei ex notione
[p. 82] REGULÆ DE BONITATE CONSEQUENTIARUM 82
PHIL., V, 8, f, 22. generis et differentiæ conflatur. Et huic principio hanc calculandi rationem inædificavi, quia non individua sed ideas spectavi'. Verum ita procedenti difficillimus fuit descensus à genere ad speciem, quia est progressus à parte ad totum. Huic vero his ipsis demonstrationibus viam munivi, quibus ab universalibus ad particularia tenditur.
Subalternationem sequitur Oppositio. Est autem Oppositio vel contradictoria < cum dua propositiones opposita nec simul verz esse possunt nec simul falsæ > (quam locum habere inter universalem affirmativam et particularem negativam dictum theor. 2. ? et inter universalem negativam et particularem affirmativam th. 3.) vel contraria cum non possunt esse simul verx, possunt tamen esse simul falsæ. vel subcontraria, cum possunt simul esse vera, non tamen simul falsæ.
Theor. 6. Universalis Affirmativa et Universalis Negativa sibi opponuntur contrarie. v.g.
Omnis sapiens est fortunatus
- 70-33
+8 - II
Nullus sapiens est fortunatus Non possunt simul esse vera. Nam si prior et posterior simul est
potuisset dividi per numerum < qui esset > loco — II < sed res eodem redit >.)
April. 1679. N° 6. plag. 2.
23 recto.
Theor. 7. Particularis affirmativa et particularis negativa sibi opponuntur subcontrariè, < seu possunt esse simul vera, non tamen simul falsæ. Verbi gratia quidam sapiens est fortunatus, et quidam sapiens non
Ici Leibniz oppose la considération de l'extension et celle de la compréhensio déclare fonder sur celle-ci son calcul logique. V. La Logique de Leioniz, p.90 33
[p. 83] 83
REGULÆ DE BONITATE CONSEQUENTIARUM
est fortunatus. > Sequitur ex præcedenti : nam quia universalibus con- Pui.., V, 8, £, 23.
trarii signi contradictoriè opponuntur particulares (per th. I. 93 hinc cum illæ sunt vera, hæ sunt falsa, et contra. Verum illa possunt esse simul falsæ (per th. 6. præced.) ergo hæ simul veræ. Illæ non possunt esse simul veræ (per idem th. 6) ergo hæ non possunt esse simul falsæ
Conversio fit vel simpliciter vel per accidens. Conversio qua fit simpli citer locum habet in universali negativa per th. 2 (Nullus pius est miser Ergo nullus miser est pius. vel contra) et in particulari affirmativa per th. 4 (quidam fortunatus est miser Ergo quidam miser est fortunatus)
Et contra. Conversio per accidens locum habet in universali affirmativa, It mox ostendam. Conversio neutra (vi formæ) in particulari negativ ocum habet. De conversione per contrapositionem hic non loquor. E enım novum terminum assumit. Exempli gratia Omnis sapiens est pius Ergo qui non est pius non est sapiens. Seu Omnis non-pius est sapiens'.
Præterea usus hujus conversionis nullus est necessarius ad demonstranda :
syllogismorum figuras et modos. Et proprietates hujus modi infinitorun
er nostrum calculum, separatim, quemadmodum modalium. Haben enim multa peculiaria, nam si ipsos adhibeas, syllogismus poterit haber quatuor terminos, et nihilominus bonus erit, aliaque multa quæ not sunt hujus loci ? , quia propositum est nobis syllogismorum categori corum triterminorum generales modos et figuras calculo ostendere.
Th. 8. Universalis affirmativa converti potest per accidens. Omnis sapiens est pius. Ergo quidam pius est sapiens. Nam quia omnis sapiens est pius. Ergo < (per th. 5) > quidam sapiens est pius. Ergo (per th. 4)
quidam pius est sapiens ? .
| A consequentiis simplicibus in quibus duo tantúm sunt termini 23 verso.
transeo ad consequentias Triterminas seu syllogismos categoricos.9291 Sed tunc paulo majore cura opus est ad numeros terminorum aptè assumendos : quia idem terminus nempe medius utrique præmissæ inest, et ideò numeri ejus characteristici utriusque præmissæ regulis accom modari
[p. 84] 84
CALCULUS CONSEQUENTIARUM
i numeri subjecti seu medii termini ; inventis jam ita medii termin
aumeris, his numeri alterius termini in altera præmissa etiam accommo
1 recto (feuille prise pour coupræscribam.
verture).
PHIL., V, 8, f, 24-27 (6 p. in-folio).
8, PHIL., V, 24-27.
Calculus consequentiarum.
nimirum et Materia. Contingere enim potest ut argumentum aliquando succedat in certa materia quod aliis omnibus exemplis ejusdem
formæ applicari non potest. Exempli causa si ita ratiocinemur :
[Omnis pius est felix
Quidam pius non est fortunatus
Ergo quidam fortunatus non est felix]
< Omne Triangulum est trilaterum
Quoddam Triangulum non est æquilaterum
Ergo quoddam Aequilaterum non est Trilaterum >
Conclusio bona est sed vi materiæ, non formæ, nam exempla similis
formæ afferri possunt, quæ non succedunt, exempli causa :
Omne metallum est minerale
Quoddam metallum non est aurum
Ergo quoddam aurum non est minerale.
Itaque et calculus qui Materiam tangit à calculo formali separari potest.
[p. 85] 85
CALCULUS CONSEQUENTIARUM
Cum enim invenissem cuilibet sive Termino sive notioni, suum ascribi Puii.., V, 8, f, 24.
posse numerum characteristicum, < cujus interventu idem futurum est calculare et ratiocinari ; > et verò ob mirificam rerum complicationem, nondum veros numeros characteristicos exhibere possim antequam summa plerarumque rerum capita in ordinem redegero ; consideravi consequeniarum formam nihilominus in calculo comprehendi ac numeris demonstrari posse fictitiis, qui loco verorum numerorum characteristicorum interim adhiberentur'. Quod ita patefaciam.
In omni propositione categorica (nam ex his cæteras dijudicari posse alias ostendam, paucis in calculo mutatis) duo sunt Termini subjectum et prædicatum ; Quibus accedunt : copula (est), affirmatio vel negatio, seu qualitas, et denique signum, id est Omnis vel quidam seu quantitas.
Exempli gratia in hác : Pius est felix, pius et felix sunt termini, ex quibus pius est subjectum, felix prædicatum ; est, copula. | Qualitas Propositionis 24 verso.
est Affirmatio vel Negatio. Ita hæc propositio : pius est felix, affirmat, illa verò : sceleratus non est felix, negat. Quantitas propositionis est universalitas vel particularitas. Ut cum dico : Omnis pius est felix, vel si dicam nullus sceleratus est felix ; sunt propositiones universales, illa universalis affirmativa, hæc negativa. Sed si dicam : quidam sceleratus est fortunatus, quidam pius non est fortunatus. Propositiones sunt particulares, illa affirmativa, hæc negativa.
In omni propositione [affirmativa] prædicatum inesse dicitur subjecto, seu prædicati notio in subjecti notione involvitur. [Ut] < Nam in propositione Universali affirmativa > cum dico : Omnis homo est animal ;
hoc volo : animalis conceptum involvi in hominis conceptu (nam hominis conceptus est, esse animal rationale). Et cum dico Omnis pius est felix, [hoc volo si quis] < significo eum qui > intelligat naturam pietatis, etiam intellecturum in ea felicitatem veram contineri. Itaque in propositione universali affirmativa manifestum est prædicatum in subjecto per se spectato contineri. Sed si propositio sit particularis affirmativa, tunc prædicatum non continetur in subjecti notione per se spectata, sed in subjecti notione cum aliquo addito sumta ; id est in aliqua subjecti specie. Fit enim speciei notio ex notione generis, cum addita aliqua differentia.
I. V. La Logique de Leibniz, p. I1r.
[p. 86] CALCULUS CONSEQUENTIARUM 86
In Propositione Negativa cùm negamus prædicatum hoc modo quo PHIL., V, 8, f, 24.
dixi subjecto inesse ; eo ipso affirmamus negationem prædicati sive terminum prædicato contradictorium subjecto inesse. Ut cum dico : Nullus sceleratus est felix : idem esse ac si dicerem : Omnis sceleratus est nonfelix, seu non-felicitatem scelerato inesse. Et cum dico : [quidam] pius [non] est < non-> fortunatus, hoc volo : rò non-fortunatum inesse cuidam speciei seu exemplo pii.
Considerandum porro omnem notionem compositam, constare ex pluribus aliis notionibus, interdum positivis, interdum et negativis.
25 recto. Exempli gratia cum dico : numerus primitivus, | intelligo hoc : numerus non-divisibilis per majorem unitate. [Et verò sola notio DEI purè posi tiva est, nullamque limitationem seu negationem involvit. | Ideò ut gene raliter procedamus : quamlibet notionem exprimemus duobus Numeris characteristicis, uno cum nota + seu plus, altero cum nota — seu
-
22
-
I7 randum etiam est Terminos omnes negativos, hanc habere proprietatem, ut quando positivi se habent ut genus et species, contra negativi corum se habeant inverso modo, ut species et genus. Exempli gratia Corpu est genus, Animal est species. latius enim patet corpus quam animal
alia quàm non-corpora His ita intellectis possumus vera ponere fundamenta calculi nostr
< positivum (negativum) seu nota + (vel -) affectum > conflabimus ex multiplicatione in se invicem omnium numerorum characteristicorum earum notionum < positivarum (negativarum) >', ex quibus ipsius termini < positiva (negativa) > notio componitur.
Ita sit
animal
rationale
+8-7
- 13 - 5 I. Ici se trouvent répétés les mots : « earum notionum positivarum. »
[p. 87] 87
CALCULUS CONSEQUENTIARUM
homo fiet termini hujus :
PHIL., V, 8, f. 25.
- 13,8 - 5,7 Numerus characteristicus :
sive :
- 104 - 35.
104 Hoc unum tantum in ista Numerorum efformatione cavendum est ne idem aliquis numerus in positivis et in negativis contineatur, id est ne positivus et negativus numerus dividi possint per < unum eundemque numerum, seu habeant > communem divisorem. Nam | si sic scripsis- a5 verso.
semus :
animal
rationale
- 10 - 7
+13-5
homo
+130-35 scripsissemus absurdum. Nam notio quæ significatur per + s, contradictoria est ejus quæ significatur per — S. Itaque cum in rationalis notione positiva io contineatur 5, (nam Io dividi potest per 5 seu Io fit ex multiplicatione 5 in 2) seu cum in rationali ponatur 5 ; in animali autem contra negetur 5, seu contineatur contradictorium ipsius 5 sequetur animal et rationale esse incompatibilia, adeoque hominem es ipsis compositum implicare contradictionem, < quoniam ita tam positivus ejus numerus + 130, quàm negativus dividi potest per s > quod um falsum sit consequens est absurdam fore hanc exprimendi rationem adeoque semper cavendum esse, ne numerus positivus et negativu habeant eundem divisorem.
dignoscatur. Nimirum generaliter omnis propositio falsa est, qua cognosci potest sola vi rationis, seu qua in terminis implicat ; hæc est :
n qua subjectum et prædicatum continent notiones incompatibiles, siv n qua duo quidam numeri characteristici diversorum terminorur < (subjecti unum prædicati alterum) > diversarumque notarum < (unum cum nota +, alterum cum nota, — ) > habent communem divisorem.
Exempli causa sit propositio :
pius
est
miser
I0 - 3
+14-5 [p. 88] 88
CALCULUS CONSEQUENTIARUM
PHIL., V, 8, f, 25.
< in terminis >, et contradictoriam ejus esse ex terminis veram.
| Porro antequam specialibus Propositionum formis secundum quantitatem et qualitatem suos numeros characteristicos accommodemus illud in genere repetendum est, quod supra diximus, Notionem prædicati semper inesse subjecto aut ejus speciei. Hoc jam in Numeros characteristicos ita transferamus : Esto propositio Universalis affirmativa :
Omnis sapiens est pius
-
70 - 33
-
I0 - 3 Patet prædicatum inesse debere notioni subjecti per se sumtæ, < quia in omni casu inest >, adeoque numeros characteristicos subjecti dividi posse per numeros characteristicos prædicati ejusdem notæ, ut : + 70 per + I0, et — 33 per — 3. Similiter :
Omnis
homo
est animal
rationale
+130-35+13-5+10-7 patet t 130 dividi posse per † 13 et per + Io ; et — 35 dividi posse per
aliquo aucta, seu prædicatum inesse speciei subjecti, id est characteris.
ticos numeros subjecti multiplicatos per alios numeros reddi posse dividictis ' incompatibilitas seu pugna oriatur.9594 | Exempli causa :
Quidam fortunatus est miser
+II-9
+5-14
[p. 89] 89
REGULÆ DE BONITATE CONSEQUENTIARUM
patet effici posse, ut miseria sit in aliqua fortunati specie ; in eo scilicet PHiz., V, 8, f, 26 qui fortuita aternis præfert. Nam species aliqua fortunati habet notionem compositam ex notione fortunati tanquam genere, et notione differentia hujus fortunati ab alio qui miser non erit, hæc differentia sit 15 — 28.
quidam fortunatus Fiet
+I5,II - 28,9 jam Is, II dividi potest per II ' et 28,9 per 14. Itaque patet effici posse, ut prædicatum insit speciei subjecti.
Eadem mutatis mutandis etiam ad propositiones negativas transferri possunt. Exempli gratia :
PHIL., V, 8, f, 28-29 (3 p. in-folio).
PHIL., V, 8,
f,
28-29.
Riudicaribus o serais de boniate consequeniarum per numeros 28 recro.
(I) Si qua offeratur propositio, tunc pro quolibet ejus Termino (subjecto scilicet pariter ac prædicato), scribantur numeri duo, unus affectus Nota + seu plus ; alter Nota — seu minus. << Exempli gratia sit propositio Omnis sapiens est pius. Numerus respondens sapienti sit + 20 — 21. numerus respondens pio sit + 10 — 3. cavendum tantum ut, duo numeri ejusdem Termini > lita tamen ut hi duo numeri] nullum habeant communem divisorem, nam si verbi gratia numeri pro sapiente essent + 6 - 9. < qui ambo dividi possunt per 3. > nullo modo essent apti. [Notandum est autem si quis terminus negetur, notas esse tantùm mutandas. ut si pii nota sit † 10 — 3. erit nota non-pii, + 3- 10.] > (II) Si unus aliquis terminus reperiatur in una tantum præmissâ (præmissam autem voco propositionem ex qua alia concluditur), tunc ipsius quidem numeri assumi possunt pro arbitrio observata tantum reg. I. præcedente) ; alter vero assumi debet non pro arbitrio, sed secundum regulas jam præscribendas in quibus exponitur Relatio quam Numeri unius termini habere debent ad numeros alterius termini ejusdem propositionis.
(III) Si præmissa sit UNIVERSALIS NEGATIVA (v. g.96 Nullus pius est miser)
[p. 90] 90
REGULÆ DE BONITATE CONSEQUENTIARUM
PHIL., V, 8, f, 28. et unius termini < (verbi gratia miseri) > numeros < (+ 5 - 97 > jam assumserimus, tunc alterius termini < (pii) > numeros < (+ 10- 3)> ita assumere debemus ut duo quidam numeri diversarum notarum < (seu quorum unius nota † alterius — ) > et diversorum terminorum < (seu quorum unus sumtus est ex subjecto alter ex pradicato, quales sunt nempe duo - 4 et + 10) > babeant divisorem communem, seu possint dividi per unum eundemque numerum < (nempe 2) >. Et contra si in conclusione reperiatur numeros secundum præmissarum formam rite assumtos, hoc modo in subjecto et pradicato se invicem habere, signum erit ipsam conclusionem universalem negativam recté ex præmissis deduci.
Corollar. Hinc statim sequitur propositionem Universalem Negativam simpliciter converti posse, exempli causa ex eo quod Nullus pius est miser, rectè colligitur quod : Nullus miser est pius. nam sufficit in his duobus numeris + 10-3 et+5-4 hoc contingere ut duo < quidam > numeri diversarum notarum et diversorum terminorum, hoc loco + 1o et — 4, habeant divisorem communem 2. neque enim distinguitur in regula aut refert quisnam eorum sumtus sit ex prædicato, quisnam ex subjecto. itaque salva regula aquè unus atque alter terminus subjectum aut prædicatum esse potest.
| (IV) Si præmissa sit PARTICULARIS AFFIRMATIVA (v. g. quidam fortu28 verso.
natus est miser) et unius termini < (verbi gratia miseri) > numeros < (+ 5-4) > assumserimus, tune alterius termini < (fortunati) > numeros < (+ I0 — 7) > quomodocunque assumere possumus < salva semper reg. I. quod imposterum semper subintelligam >, modo id quod in universali negativa requiri proximè diximus, locum non habeat. < (id est, modo ne duo quidam numeri ex illis qui diversarum sunt notarum et terminorum, verbi gratia modo neque + 10 et - 4 neque hi duo : + 5 et — 7 communem divisorem habeant) >. Et contra si contingat numeros erminorum jam in præmissis rite assumtos hoc modo (quem in univer ali negativa diximus) se in conclusione non habere, signum est ipsar conclusionem particularem affirmativam rectè ex præmissis deduci.
Corollar. 1. Hine statim sequitur particularem affirmativam contradictorie opponi universali negativa, sive non esse posse simul veras, neque simul falsas. Nam quod in Univ. Neg. requiri diximus, reg. 3. nempe communis divisor dicto modo, id non fieri in Part. Aff. requiritur ut hic reg.
[p. 91] REGULÆ DE BONITATE CONSEQUENTIARUM
91
{ Corollar. 2. Hinc etiam statim sequitur particularem affirmativam posse
PHIL., V, 8, t, 28.
converti simpliciter. quemadmodum de universali negativa diximus, cui opponitur. Nam utrobique conditiones subjectum à prædicato non distinguunt et sufficit numeros eorum diversæ notæ habere (in Univ. neg.) vel non habere (in partic. aff.) communem divisorem. } (V) Si præmissa sit Universalis affirmativa, [debet locum non babere quod in prop. univ. negativa diximus reg. 3. (unde omnis univ. affirm.
includit partic. affirmativam O, quam negativæ opponi diximus) et præterea] requiritur ut numerus subjecti quilibet dividi possit per numerum prædicati ejusdem nota. Et contra : si hæc duo requisita in conclusionis terminis secundum præmissas rite assumtis eveniant, tunc ipsa universaliter affirmativè ex præmissis rectè deducetur. Itaque exempli causa : in propositione, Omnis sapiens est pius, sit verbi gratia numerus sapientis + 20 — 21. numerus pii + I0 — 3. et procedet universalis affirmativa < quia in ea duo numeri diversarum notarum nempe hi duo diversorum etiam terminorum (nam de illis qui sunt corundem res semper patet per reg. I.) + 20 et — 3. item + 1o et — 21. non habent communem divisorem, alioqui > nec hi duo + 10 et — 3 < (secundum reg. 1) >, nec hi duo † 20 et — 3, nec hi duo — 21 et † 1o < (alioqui per reg. 3 locum haberet univ. negativa) > communem divisorem habent. | at vero 29 recto.
numerus subjecti + 2o dividi potest per numerum prædicati + 1o et numerus subjecti — 21 per numerum prædicati — 3. (quod proprium est illis terminis quorum unus de altero universaliter affirmari
proximè sub signo O.
Coroll. 2. Univ. Affirmativa potest converti particulariter. Omnis sapiens est pius. Ergo quidam pius est sapiens. Nam si omnis sapiens est pius. Ergo quidam sapiens est pius. per coroll. præcedens. Sed si quidam sapiens est pius. Ergo quidam pius est sapiens per reg. 4. coroll. 2.
Coroll 3. Propos. Univ. Affirmativa potest universaliter converti per contrapositionem, ut vocant. Omnis sapiens est pius. Ergo Nullus qui non est
) < (Qua omnia Univ, Affirm. habet cum < qualibet > particulari affirmativ ommune, sequitur illi proprium) >
[p. 92] METHODUS PHYSICA. CHARACTERISTICA 92
PHi.., V, 8, f, 29. pius est sapiens. Nam sit propositio :
Omnis sapiens
pius
est
-
20 - 21 situs prior
-
I0 - 3.
Scribatur alia
Nullus non-pius est
sapiens.
situs conversus
+3-10
+20-21
per reg.I.
Unde patet + 3 et — 21 (item — 10 et † 20) numeros diversarum notarum et diversorum terminorum semper dividi posse per eundem numerum nempe 3. nam 3 divis. per 3 dat I. et 21 divis. per 3. dat 7.
(eodem modo — Io et + 20 dividi possunt per 1o.) quia in prop. Univ.
Affirm. semper numerus qui < in situ priore > est loco 21. dividi potest per numerum qui est loco 3 per reg. 5. Jam si < in situ posteriore seu converso > numerus qui est loco 3 et num. qui est loco 21. habeant communem divisorem, prop. est Univ. Neg. per reg. 3. Ergo habemus intentum, < seu > sapiens de non-pio poterit universaliter negari.
(VI) Si præmissa sit particularis negativa, debet aliquid eorum deesse qua ad veritatem Universalis affirmativa desiderari diximus. Itaque vel numeri diversarum notarum et diversorum terminorum habebunt communem divisorem (quo casu etiam locum habet universalis negativa, unde D patet ex universali negativa particularem negativam sequi) vel numeri in subjecto non poterunt dividi per numeros prædicati ejusdem nota ! .
PHIL., V, 8, g, 30-31 (4 p. in-4°).
PHIL., V, 8, g, 30-31.
Brouillon, de la main de Leibniz, du fragment catalogué PHIL., V, 6, c, 9-10 (voir plus haut) qui porte le titre ? :
Methodus Physica. Characteristica. Emendanda.
Societas sive ordo.98
[p. 93] METHODUS PHYSICA. CHARACTERISTICA
Maji 1676.
PHI.., V, 8, g,
3o recto.
Ex propositionibus quarerum emendandarum causa fune, eas masime
amo, quarum fructus viventibus nobis percipi posse spes est. Quanquam enim et gloriæ et posteritatis rationem habeat mens generosa, juvat tamen laborum suorum præmiis frui vivum videntemque ! .
[Studiorum ratio omnis ad usum quendam dirigi debet, qui mihi tripartitus esse videtur, Perfectio animi, Medicina corporis, et vita commoditates.
Quæcunque à nobis discenda sunt, rediguntur ad tres classes, Demonstrationum, Experimentorum, et Historiarum. Perfectio Mentis acquiritur perceptione demonstrationum, et exercitio virtutum, quarum præcepta scilicet demonstrationes nobis tradidêre.
Medicina corporis hactenus non nisi Empirica < id est Experimentalis > fuit, quoniam paucissimorum morborum veræ causa, et paucissimorum remediorum verus operandi modus innotescit.]
Certum est unum hominem non satis temporis habere posse ad omnia invenienda, quæ a ratione pendent et certa methodo possunt inveniri, neque satis habere occasionum, ad ea invenienda qua < a > casu < pendent > atque experimentis non semper obviis discenda sunt.
Certum est, si omnia utilia qua saltem unius opidi, ne dicam provincix, homines sciunt aut experti sunt, in unum collecta breviterque exhibita essent, Thesaurum nos incomparabilem habituros. Quid si plures nationes consentirent, imò quid si plurium seculorum scientiam collectam haberemus ?
Si omnia egregia qua homines sciunt aut sciverunt annotata atque cognita essent, credo felices < essemus > et plerisque malis atque incommodis humanam vitam urgentibus superiores (essemus], | vix enim 30 verso.
morbus est, cui non certum aliquod atque exploratum remedium aliquis ex populo nôrit.
Ex his patet homines non nisi propria negligentia esse infelices.
Si saltem omnia vere utilia atque realia qua in tot libris extant in unum collecta exstarent atque indicum < in collectanea universalium > ope in promtu essent, Thesaurum incredibilem haberemus.99
[p. 94] METHODUS PHYSICA. CHARACTERISTICA 94
PHIL., V, 8, g, 30.
Sæpe notavi egregia inventa quæ pro novis habebantur postea in libris veteribus fuisse reperta, sed neglecta aut ignorata.
Si paucorum < aspectu similarium > corporum natura nosceretur, ut salis communis, nitri, aluminis, sulphuris, fuliginis, olei, vini, lactis, sanguinis, aliorumque nonnullorum ; pateret inde natura plerorumque aliorun corporum, quippe qua ex his componuntur aut generantur.
'Credibile est naturam corporum aspectu similarium, ut salis communis, nitri, etc., tam esse simplicem, ut à nobis facillimè intima corum structura intelligeretur, si quis angelus nobis eam vellet revelare ? .
Credibile est, si natura corporum ejusmodi similarium nobis innotesceret, non difficulter nos rationem reddituros omnium qua in ipsis apparent, imo pradicere posse omnes eorum sive per se sumtorum, sive cum aliis mixtorum effectus. Quemadmodum facile nobis est prædicere effectus machinæ cujus structuram intelligimus.
Ex his sequitur facile nobis fore, ex non admodum multis experimentis intimam eorum corporum derivare naturam. Nam si simplex est hæc natura, experimenta ex ea facile sequi debent ; et si experimenta ex ea facile sequuntur, debet vicissim etiam ipsa facile sequi per regressum ex sufficienti experimentorum numero. < Talis regressus fit in Algebra, et in omnibus aliis fieri posset > quodam calculi mathematici genere, si modò homines veram ratiocinandi artem tenerent. < Est enim Algebra methodus ex ignotis deducere nota, ut æquatione ductorum ex ignotis cum datis notis facta etiam ignota fiant nota > 3.
Vera ratiocinandi ars in rebus difficilibus et non nihil abstrusis quales 31 recto. sunt physica frustra speratur, quamdiu non habetur | ars characteristica sive lingua [realis] rationalis, qua mirificè in compendium contrahit operationes mentis, et sola præstare potest in physicis, quod Algebra in
Ars characteristica ostendet non tantum quomodo experimentis si tendum, sed et quænam experimenta sint sumenda et ad determinandan rei subjectæ naturam sufficientia : < prorsus > quemadmodum in vulgasecrétaire, et barrée par Leibniz sur la copie.
[p. 95] 95
METHODUS PHYSICA. CHARACTERISTICA
ribus illis artificiis per qua divinari solet numerus quem aliquis sibi tacite Punz., V, 8, g, 31.
proposuit, facile ab algebra perito dijudicare ' potest an ea qua sibi ab alio dicta sunt de occulto illo numero, sint ad eum eruendum suffiUnus est modus per quem pauci homines < delecti > parvis sumtibus et exiguo tempore res magnas pro scientiarum vitæ utilium incremento præstare possunt. Si aliqui sint qui accuratissimè ratiocinari possint, [aliqui] < his vero materiam suppeditent > tum qui ex horum voto expe.
rimenta sumant, tum qui res præclaras passim in libris aut apud curiosos extantes colligant atque ordinent.
Necesse est autem qui talia moliantur eos ab aliis curis esse solutos, et vero affectu in studia ferri et a paucis dirigi ; et Laboratorio atque Bibliotheca et cæteris ad sumtus in aliquot mercenarios < et experimenta > necessariis abunde instructos esse, et de superiore loco protegi.
Cùm multi adeò sint ordines præclaræque fundationes, mirandum est neminem nunquam quicquam tale fundasse [pro vero generis humani bono] in quo cum religione etiam humani generis præsens felicitas proSi quis unquam tale fundaret institutum, is supra quàm credi potest obligaret < sibi > posteritatem, et veram nomini suo immortalitatem pararet.
Tale genus Ordinis haud dubiè in tantâ seculi luce non tantum magno applausu acciperetur, sed et mox necessariis undique subsidiis, legatis, fundationibus exsplendesceret, et [ad] per omnes nationes sectasque < facile > diffunderetur, et cum sapientia etiam pietatem propagaret ? .
| Cum cœnobia nonnulla tantis abundent divitiis, optandum esset quod 31 verso.
illis superest ultra victus commoditatem scientiarum verarum incrementis impendi, quibus maxime gloria DEi celebratur.
Omne præclarum natura artificium experimento < vel demonstratione > detectum, hymnus est verus et realis DEo cantatus, cujus admirationem auget*• I. Sic, pour « dijudicari ».100
[p. 96] 96
DE L'HORIZON DE LA DOCTRINE HUMAINE
Quanquam non dubitem fundationem qualem dixi incredibiles aliPHIL., V, 8, g, 31.
quando successus habituram, et venturum esse tempus quo sapientiores, quàm nunc sunt homines, superfluas opes veræ felicitatis incrementis impendent, quoniam tamen sub initium monui, me de illis tantum dicturum, quorum fructus viventibus nobis percipi possint, ideò hoc unum conclusionis loco adjicere suffecerit :
[Si vel unius provinciæ bonorum Ecclesiasticorum alioqui nullos certos usus habentium exigua portio < impendatur > instituto quale dixi, id est sustentationi paucorum hominum, sed selectorum]
< Si adhibeantur in hunc usum pauci homines sed selecti >, quorum alii ratiocinandi vi, alii experiundi industriâ, alii colligendi sedulitate valeant, et necessariis ad omnia in eam rem profutura sumtibus abundent ;
et vero affectu ad instituti incrementum conspirent ; ausim dicere, plus eos uno decennio effecturos, quam alioqui totum genus humanum tumultuariis sparsisque multorum seculorum laboribus possit'. Unde quis fructus omnes, qua gloria Protectorem atque fundatorem maneat facilè est judicare ? .
PHIL., V, 9, f. 1-6 : De l'Horizon de la doctrine humaine ? .
PHIL., V, 9, f, 1-6.
Application de l'Art combinatoire à la détermination du nombre de toutes les vérités et faussetés possibles, et de tous les livres faisables (à l'imitation de l'Arénaire d'Archimède). En partant du nombre des lettres (24), Leibniz trouve pour le nombre des mots : (243 - 24) : 23.
et pour le nombre des énonciations :
(243650.000.0001 — 24) : 23 dont il donne cette limite supérieure :
IO73000.000.10100000
[p. 97] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
97
PHII., V, 10, f.r-8. (16 pages in-folio ; brouillon de la main de Lcibniz.) Prr., V, 10, €.
DE LA METHODE DE L'UNIVERSALITÉ 1
PHIL., V, 10, f. 9-10. 4 p. in-folio, en latin, commençant ainsi :
PHIL., V, 10, l,
9-10.
Esto ergo propositum Ex dato puncto ducere rectam, qua curvæ Conica data ad angulos rectos occurrat° ; regula tum omnibus communi ; tum in simplicioribus calculo particulari. . . .
...
. •
Per Viro,11-20 (36 p. in-l" copie du brouillon précédent par P-2, 10, %, un secrétaire, revue et corrigée par Leibniz).
DE LA METHODE DE L'UNIVERSALITÉ
Il recto.
seule operation des formules analytiques et des constructions geometriques generales pour des sujets ou cas differens dont chacun sans cela auroit besoin d'une analyse ou synthese particuliere. On peut juger par
l'Universalité, il est déjà au courant des méthodes infinitésimales antérieures (SS 2, 6.
1). Mais il n'y dépasse pas les bornes de la Géométrie analytique cartésienne, don I reconnaîtra plus tard l'insuffisance (v. p. ex. Maтн., IV, 13 g). GERHARDT a som mairement analysé cet ouvrage dans une préface (Math., V, 134 sqq.). Quelle que oit la valeur de cet essai d'une « caractéristique » nouvelle, il faut, pour le juger équitablement, se rappeler que c'est de cette recherche de signes appropriés qu'es né l'algorithme infinitésimal usité universellement aujourd'hui.102
[p. 98] 98
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
PHIL., V, 10, f. 11. là que son usage s'etend aussi loin que l'Algebre ou Analyse, et qu'elle
se repand par toutes les parties des mathematiques pures ou mixtes. Car
il arrive tous les jours, qu'un mesme probleme est de plusieurs cas dont
la multitude embarasse beaucoup, et nous oblige à des changemens
inutiles et à des repetitions ennuyeuses dont cette methode nous garantira
à l'avenir.
II. Reduction des 2. Or comme toutes les propositions des sciences Mathematiques figures diffeno- mixtes peuvent estre purgées de la matiere par une reduction à la pure tes en HarmoGeometrie ; il suffira d'en monstrer l'usage dans la Geometrie : ce qui
revient à deux points ; sçavoir : Premierement à la Reduction de plusieurs
Cas differens à une seule formule, regle, equation ou construction : et en
second lieu à la Reduction des figures differentes [en] < a une certaine >
harmonie ; pour en demonstrer ou resoudre universellement quantité de
problemes, ou theoremes ; Le premier point diminue la peine, l'autre
augmente la science, et donne des lumieres considerables. Car si avec
le temps la Geometrie des infinis pourroit estre rendue un peu plus
susceptible de l'Analyse, en sorte que les problemes des quadratures,
des centres, et des Dimensions des courbes, se peussent resoudre par
des equations : comme il y a lieu d'esperer quoyque M° Des Cartes
n'ait pas osé y aspirer, on tireroit un grand avantage de l'Harmonie
des figures pour trouver la quadrature des unes aussy bien que des
autres.
III. Par une me- 3. Il est vray que Messieurs des Argues et Pascal ont cru < de > thode analytique, au lieu de pouvoir reduire les sections coniques en Harmonie : mais outre que leur la synthetique. methode est bornée, et ne depend que des proprietez particulieres des
Ir verso. Coniques, elle est aussy extremement embarassante, parce qu'il faut |
tousiours demeurer dans le solide, et bander l'esprit par une forte imagination du cone. Je croy mesme qu'on auroit bien de la peine à resoudre
universellement par ce moyen des problemes difficiles, à moins qu'on ne
les ‹trouve comme par hazard > ait desia trouvés par hazard, à priori,
par le moyen d'un theoreme demonstré ailleurs. Au lieu qu'il n'y a rien
qui puisse échapper à nostre methode, qui a cela de commun avec les
autres parties de l'Analyse qu'elle espargne l'esprit et l'imagination, dont IV. L'Algebre il faut sur tout menager l'usage.103
n'est qu'une
[p. 99] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
99
lyse, n'est qu'une branche fort petite : puisque c'est elle' qui donne les Pu..., V, 1o, f. II.
paroles aux langues, les lettres aux paroles, les chiffres à l'Arithmetique, les notes à la Musique ; c'est elle qui nous apprend le secret de fixer le raisonnement, et de l'obliger à laisser comme des traces visibles sur le papier en petit volume, pour estre examiné à loisir : c'est enfin elle, qui nous fait raisonner à peu de frais, en mettant des caracteres à la place des choses, pour desembarasser l'imagination.
- Mais quoyque il semble que les caracteres soient arbitraires, il y a V. Exemple des pourtant bien des regles à observer, pour rendre les < dits > caracteres
font contre la propres à l'usage. Par exemple M"' Schoten et autres se servent d'un
Caracteristique.
certain caractere, pour marquer la difference entre deux grandeurs, comme a = b c'est à dire a — b, ou b — a. mais il est aisé de faire voir que ce caractere est contre les regles de la caracteristique. Car soit une equation entre b, et, entre a = y, ou la difference d'a, et y, sçavoir :
a = y∞b, < vous ne sçauriez mettre les connues a. b. d'un costé, ny separer a de y, mais en vous servant des caracteres dont j'expliqueray L'usage dans 1a suite vous avrez ‡0 ‡000 6> 0ư = 0= y ∞ ‡ b + a. Au reste j'avoue que Mr Schoten s'est servi de deux caracteres 8, et 8, equivalens aux miens ‡ et #, mais c'est peut estre trois ou quatre fois, et d'une telle maniere, qu'on voit bien qu'il n'en avoit pas assez reconnu l'application, ny les regles : aussy faut il bien d'autres observations pour en tirer quelque advantage considerable.
- Cavalieri, M' Fermat, M" Wallis, et autres supposent des certaines VI. Conjonction Lettres, ou lignes intinement petites ou egales a rien. J'ay mis la mesme ristique avec la chose en usage, et j'ay adjousté des lettres qui representent une grandeur
methode des infinie, ou des lignes egales à des rectangles, comme sont les asymptotes de l'Hyperbole.105104
[p. 100] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ 100
Les SIGNES AMBIGUS sont qui marquent ou l'addition, ou la soubstracPHIL., V, 10, f. 12.
tion. Il est vray qu'on en pourroit aussy faire utilement, pour marquer la multiplication, la division, et l'extraction des racines : mais je n'en trouve point d'usage pour le present dessein.
Ix. sinisi, de porils, odie signes sont ou simple pour mea plus seulement deux cas deux significa-
Par exemple si la ligne AC se doit determiner par le moyen de la ligne AB, et BC, et si le point C, peut avoir seulement deux lieux, l'un entre A, et B, l'autre au delà de B, de sorte que B tombe entre luy, et A, le signe sera simple, car on voit que selon la premiere position AC est egal à AB — BC. et selon la seconde à AB + BC. et par consequent nous dirons que AC est egal à AB + BC.
I0. Et si, à present, nous voulions exprimer AB par BC, et AC, X. Sçavoir == ou < (regardez la figure du nombre precedent : ) > l'equation =•
...... AC ‡ BC ∞ AB.
AC ∞ AB + BC ...
ou On voit par la qu'il y a deux signes simples, l'un + (c'est-à-dire + ou -)
et l'autre # (c'est-à-dire — +) car le signe qui porte un — au bas du caractere, signifie toujours sa propre negation.
II. Mais il y a une infinité de signes composez, et comme l'on ne trois significasçauroit en faire le denombrement, il suffira de donner quelques exemples, à fin que chacun s'en puisse faire à leur imitation : par exemple
B
2C
30
Si les points A.B. demeurant immobiles, le point C peut avoir | trois 12 verso.
situations differentes, on aura aussy trois equations differentes pour exprimer la valeur de la ligne AC par les lignes, AB, BC.
IC donnera AC ∞ - AB + BC car
(......
-... -...
3........
.... — 1
[p. 101] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
10I
De sorte que AC est ou la difference, ou la somme de AB, BC. et pour Pui.., V, 10, t. 1a. exprimer ces equations differentes par une seule, on pourra faire
AC → #AB + BC, pour marquer que le signe de la ligne AB est opposé au signe de BC, à moins que toutes deux n'ayent pour signe +.
- On peut aussy avoir besoin de trois lignes dont les signes soyent XII. Vinculum.
variables pour exprimer la valeur d'une seule. Par exemple
E
A
2E
3E
IE donnera EF ∞ + AE + AB + BF.
2E !
.....-...+...+....
ЗЕ S
4E
.... +...
Et l'equation generale sera :
EF ∞ *+ AE++ AB + BF.
On voit par là qu'en ce cas les lignes AB. BF peuvent estre prises pour une seule AF, et que par consequent ce cas n'est point different du precedent. J'ai pourtant voulu le rapporter pour faire voir comment il est bon de comprendre plusieurs lignes d'un mesme signe, sous un vinculum , à l'imitation des racines sourdes ; dont on verra l'usage dans la suite, quand il s'agira de purger l'equation des signes ambigus. Cependant ce inculum a cela de commode qu'on le peut dissoudre, et qu'on en peu ximer ce qui bon nous semble, au lieu que le vinculum d'une racin sourde est indissoluble. Au reste il n'est pas permis de faire de ces deux lignes AB. BF une seule AF, en calculant, si toutes deux sont inconnues.106
[p. 102] 102
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
PHIL., V, 1o, f. 13. quoyque indeterminé, selon le 3eme et quatriesme cas ; ou il y aura + AB # BC, des signes opposez, selon le I. et 2. cas : et àfin que deux signes semblables ‡ et (F) mais differents ne se confondent pas, l'un en est renfermé dans une parenthese. Et àfin de discerner un seul signe (F) # AB de deux (F) # AB, qui se multiplient, il y a une ligne 14. Il pourra arriver que les variations comprennent en elles mesmes *lin Soubs de des signes ambigus, comme par exemple :
ce qui veut dire
- a + b, ou ta + 6 ∞ c
tatb, ou -atb, ou ta tb, ou ta-b < et neantmoins > mais on ne doit pas l'exprimer par les signes susdits + a # bao c parce que ce # est une position desja faite, donc pour ne troubler pas la connexion < ou le rapport >, il faudroit ne faire point de nouveau signe, mais plustost l'exprimer ainsi :
Car cette marque v signifie ou l'un ou l'autre ; ou si nous voulons faire des signes nouveaux, il sera a propos de faire ainsi : # a ‡*b, voyez aussy l'artic. 18.
IS. Mais pour comprendre mieux la raison de tout cecy, il faut conXV. Signes Hosiderer, que dans la suite d'un mesme calcul, il y peut avoir plusieurs mogenes.
ambiguitez dont l'une soit independante de l'autre, ou tout à fait, ou en partie. et par consequent les SIGNES AMBIGUS sont ou homogenes ou beterogenes. Les signes ambigus HoMoGenes sont, dont l'un estant expliqué, determine l'autre aussy, entierement, et tousjours, et cela n'arrive qu'en deux cas, premierement quand l'un est le mesme avec l'autre comme #a, et #b, ou (#)) cIT#)) d, et en second lieu quand l'un est opposé à l'autre, comme ta et ‡ b, ou ((=)) c ((#)) d, c'est à dire quand l'un signifie zero moins l'autre, et porte le signe — au bas.
I6. Les signes ambigus HETERoGENEs le sont ou entierement ou en XVI. Correspondants.
partie. En partie seulement, quand ils sont au moins correspondants et ont quelque rapport l'un à l'autre, ce qui arrive quand ils ont leur origine 13 verso. d'une mesme equation ambigue : car alors l'un estant | expliqué quoyque il ne determine pas l'autre entierement tousjours, il ne laisse pas pourtant d'en diminuer l'ambiguité ou le determiner quelques fois : par exemple [p. 103] 103
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
soit AC ∞ # AB # BC, posons le cas que * signifie +, alors on pourra Puiz.., V, 1o, f. 13.
changer # BC. en un simple #, et voila l'ambiguité diminuée. Mais davantage posons que # ou +#, un de deux, signifie — , alors toute l'ambiguité cessera, et l'autre sera +.
- Mais les signes Heterogenes sans correspondance sont qui naissent des XVII. Tout à fait equations tout à fait differentes en sorte que l'explication de l'un des
Heterogenes.
signes ne contribue rien du tout à la determination de l'autre : dont on verra des exemples dans la resolution du probleme cy joint, et dans la regle generale de la construction de tous les problemes solides par quelque section conique qu'on voudra.
T'application de la formule generale à quelque cas particulier qu'on voudra :
il est necessaire d'avoir des marques pour sçavoir de quelle ambiguité chaque signe tire son origine, et lesquels d'eux soyent correspondants.
Pour cet effet je trouve qu'il est commode de se servir des parentheses simples ou doubles, et de renfermer en des parentheses semblables, tous les signes d'une mesme origine, c'est à dire qui viennent d'une mesme ambiguité par exemple (#) a (#) b. (T=)) c ((=)) d. et il s'ensuit que ceux qui ne sont point renfermez sont tous d'une mesme origine.
Mais s'il falloit redoubler trop souvent la parenthese, on pourroit se servir des nombres, par exemple, au lieu de (((( # )))) a on pourroit faire (4 ‡) a.
Et comme j'ay remarqué que bien souvent d'une ambiguité peut naistre une autre par une espece de soubs-distinction ( : par exemple l'equation susdite (((=))) a + b, ou + a (IT #))) b, 2o ( : ) on se pourra servir d'une telle façon (3(6 ÷)) pour marquer que la 6m ambiguité n'est qu'une soubs-distinction de la | 3™° ; il est vray que dans l'exemple de 14 recto.
la dite equation l'on n'en ait pas besoin, car elle se peut exprimer ainsy :
(3#)t"+(→ 62c mais il est vray aussy qu'on en auroit
XIX. Moyen d'exbesoin pour l'exprimer ainsy : (3(4"#)) a (3(4=*) b so c ce qui revient
primer tous les
signes en cas de au mesme, comme je viens de dire, art. I4.
besoin par les I9. Mais pour applanir toutes les rudesses de ce chemin qui n'a pas
deux simples.
encore esté battu jusqu'à là, puisque l'esprit peut estre embarassé par
en adjoutant des
nombres aux
parentheses redoublées 1.
I. Ce titre et les suivants sont de la main de Leibniz.
[p. 104] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ 104
PHIL., V, 10, f. 14. cette fabrique de tant de signes nouveaux, i'y apporteray un remede, afin qu'on n'ait besoin absolument que de deux signes ‡ et = • pour cet effet posons le cas qu'il y ait trois equations ambigües dans nostre calcul, sçavoir :
Equat. s.
- i+1-1-m)
ti-k+l-m
(t...t... (-i-k+1+m)
Leur expression pourra estre telle :
par exemple (3 ‡ 2) k veut dire que son signe est le 2m° de la 3m° equation ambigüe, I estant tousjours marqué du signe opposé à celuy de k, car le nombre devant le signe signifie l'equation, le nombre apres le signe signifie le nombre du signe ambigu de cette equation, mais un signe opposé à un autre n'entre point dans la ligne du conte, et n'est pas consideré comme nouveau. Cependant pour retrancher tout ce qui est superflu, il sera bon de faire en sorte que tousjours l'equation simple, (qui n'est que de deux cas possibles) occupe la premiere place, afin de ne donner point de parenthese a un signe simple de la premiere equation : item quand le nombre est une unité, il pourra estre omis, comme (3 # )i au lieu de (3 ‡ I)i. Enfin posons qu'il y ait encore une 4m equation
soubs - distinction de la
- P(3=2) 9) 31 ; alors son expression pourra estre
n∞ (3 (4+1) 2) p (3 (4÷2) 2|4
I pour marquer que le signe de p. ou q. premier, ou second de la 4'° equation depend en quelque façon du signe de k ou l, qui est le deuxiesme de la 3*° equation. Et enfin je trouve bon de fermer les parentheses par en haut pour les discerner de quelques autres parentheses dont on peut avoir besoin. On voit par la l'advantage assez considerable de cette façon des signes sur la premiere qui est de n'estre pas obligé de faire des nouveaux qui sont quelques fois fort composés, et ennuyeux :
[p. 105] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
105
mais en recompense il faut bien souvent recourir à la liste generale, ou PuI.., V, 10, 1.14 table des Ambiguitez pour avoir leur explication au bout du conte, et pour essayer mesme pendant l'operation si plusieurs signes correspondants joints ensemble ne se destruisent peut estre, ou s'expliquent mutuellement comme cela arrive quelques fois, au lieu que les autres se déchiffrent eux mesmes, à la premiere veüe. Le meilleur est, pour ceux qui comprennent assez l'interieur de cette methode, de se servir de l'une ou de l'autre, et de les joindre mesme selon le besoin, et la commodité de l'operation : les autres se garantiront du danger de faillir et de la peine de réver en se servant tousjours de la derniere, puisqu'on y decouvre d'abord, aussy bien que dans la premiere, quels signes sont correspondents, quoyque elle n'explique pas la maniere de cette correspondence.
Outre que la derniere est plus commode pour les traitez qui doivent estre imprimez, car l'on n'est pas obligé à faire graver des nouveaux caracteres.
- J'ay divisé nos caracteres ambigus au commencement en signes, XX. Lettres ambiet lettres. C'est assez parlé des signes ce me semble, et les preceptes de gues pour expril'operation aussy bien que les exemples acheveront d'éclaircir les restes de l'obscurité. Les LETTRes en fait de l'analyse peuvent signifier tousjours une ligne : si mesme il s'agiroit de nombres, puisque les nombres se representent par les divisions du continu en parties egales : et s'il arrive qu'une ligne est dite egale à un rectangle, ou une lettre au produit de deux, ou plusieurs, il faut concevoir que la partie defective de l'equation est multipliée par autant de dimensions | de l'unité (qui se peut repre- ts recto.
senter aussy par une ligne ou lettre) qu'il y en a qui luy manquent. Mais J'ai divisé le on peut aussy concevoir des lignes infiniment grandes, ou infiniment caracteres ambi
gus.)
petites.107
[p. 106] 106
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
Pmt., V, 1o, f. 15. Gregoire de S. Vincent et Cavalieri sont les restaurateurs se sert des grandeurs infiniment petites.
- Mais àfin qu'on voye l'usage que cette supposition peut avoir icy ;
XXII. Leur usage - reprenons l'exemple de la ligne AC determinée par deux autres A B. BC.
on y voit bien que le point C qui est ambulatore peut tomber dans le
A
TC (3C
2 C point B. puisque il peut tomber en deçà eten delà de toutes les manieres ;
et alors la ligne B C sera infiniment petite. Donc l'equation A C ∞ + A B + B C demeurant tousjours veritable, il faut en cas de la coincidence des points B et C concevoir la ligne B C. infiniment petite, àfin que l'equation ne contredise pas l'egalité entre A C et AB. Cela fait voir aussy qu'il n'importe point alors si le signe # BC signifie + ou — .
Puisque on peut placer 3 C, non seulement directement sous B, pour faire A C » AB et BC egale à rien, mais on le peut aussy placer en deça entre A, et B en (3 C) ou au dela de B, en ((3 C)) pour verifier par l'une des positions l'Equation A C∞ + AB — BC et par l'autre l'Equation A Cao + A B + BC. pourveu que la ligne (3 C) B ou ((3 C)) B soit conceie infiniment petite. Voilà comment cette observation peut servir à la methode de l'universalité pour appliquer une formule generale à un cas particulier. Car on ne sçauroit comprendre le cas de la coincidence des points B et C. dans l'equation generale A C ∞ AB ÷ BC.
qu'en supposant la ligne BC infiniment petite. Donc si nous nous ser15 verso. vons de | lettres, l'equation estant c ∞ a # 6. en ce cas b sera d'une grandeur infiniment petite.
XXIII. Lignes infinies.
ne voye pas qu'on s'en soit servi < ordinairement > dans le calcul Analytique. Ces lignes pourtant ne sont pas entierement inconnues aux Geometres. Car il y a longtemps qu'on a observé les admirables proprietez des lignes Asymptotes de l'Hyperbole, de la Conchoeide, de la Cissoeide, et de plusieurs autres, et les Geometres n'ignorent pas qu'on peut dire en quelque façon que l'Asymptote de l'Hyperbole, ou la touchante menée du centre à la courbe est une ligne infinie egale à un rectangle fini ; Il y a d'autres Asymptotes dont on peut dire par la mesme [p. 107] 107
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
raison qu'elles sont egales à des solides, et mesne à des sursolides. Et Pui.., V, 10, f. 15.
pour ne pas prevenir mal à propos l'exemple dont nous nous servirons pour donner un essay de cette methode, on trouvera dans la suite, que latus transversum de la parabole doit estre conceu d'une longueur infinie.
Aussy a-t-on remarqué dans les Tables des sinus, que la tangente et secante sont d'une longueur infinie, quand le sinus droit, et le sinus entier sont egaux : comme la tangente et le sinus droit sont infiniment petits quand le sinus entier est egal à la secante.
- Outre cela une lettre ou ligne peut estre posée egale à une autre, XXIV. Ambiguité
des lettres à et par ce moyen la generalité du probleme ou plustost de l'equation l'égard même peut estre restreinte à un certain cas plus particulier, et bien souvent deslignes finies.
plus aisé. Cela sert quelquesfois à faire voir d'abord l'irreductibilité d'une equation, comme Monsieur Hudde a remarqué : item à examiner la verité du calcul dans un cas, ou elle est connue d'ailleurs. On peut aussy poser qu'une lettre soit en raison donnée à une autre, ou exprimer sa valeur par une certaine equation : tout cela diminue la generalité du probleme, et peut avoir bien souvent des usages. Mais leur consideration est un peu trop éloignée de nostre sujet. Les lettres aussy peuvent servir à signifier des Exponents des Degrez des puissances pour en faire des demonstratrations universelles ; mais les exemples dont nous nous | servirons n'en 16 recto.
ont pas besoin.
- Apres l'Explication des Caracteres leur Usage sera aisé à com- XXV. Operations
simples ou Algoprendre. Il consiste dans LES OPERATIONS DE LA METHODE DE L'UNIVERSArithme de la MeLITÉ, lesquelles aussy bien que dans le Calcul Algebraique en General,
thode de l'Uniseront simples ou composées. Les simples sont l'Addition, Soubstraction, Multiplication, division et extraction des Racines ; Les composées se rapportent à une Equation, pour la former, pour la polir, pour l'interpreter, et pour la resoudre par lignes ou nombres ; mais nous ne raporterons que ce que nostre methode a de particulier en tout cecy.108
[p. 108] 108
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
Par exemple PHIL., V, 1o, f. IG.
ta +"' + 3ca" fait : +40 +'.
Si la mesme grandeur entre dans la composition d'une autre avec des signes opposés, ces deux expressions se destruiront mutuellement pourveu, que le nombre qui les multiplie soit egal, par exemple ' + 3ª" + "'# 3a fait + " mais si les mulipliants sont inégaux le
moindre sera soubstrait du plus grand, et la grandeur donnée sera multiplié par le Residu marqué du signe du nombre plus grand de sorte que
- 22* + b = 3ca"
a, feroit + b'= ca.
- Et comme le multipliant peut estre une lettre au lieu d'un nombre ;
XXVII. Ou même Il sera bon de faire une regle generale, qui comprendra aussy les signes heterogenes : Sçavoir : si la mesme grandeur entre plus d'une fois dans la composition de la valeur d'une autre, avec des signes differents, alors elle peut estre écrite une fois seulement avec le signe + estant conceue comme multipliée par la somme des multipliants particuliers, si elle est affectée plus d'une fois d'un mesme signe ; ou par leur difference, quanc 16 verso. les signes | sont opposez ; et enfin par une grandeur composée des multipliants, affectez des mesmes signes, si les signes sont heterogenes, et quand il n'y a point de multipliant il faut concevoir la grandeur comme multipliée par l'unité par exemple
et
Car je me sers ordinairement de ~ pour marquer la multiplication d'une grandeur par l'autre, et de u pour marquer la division de la precedente par la suivante. Et quoyque la regle ne parle que de la multiplication, il est aisé de l'appliquer à la division ; car par exemple c'est le mesme de diviser y par d, ou de le multiplier par -.110109
[p. 109] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
109
expressions d'une mesme grandeur, à une seule, ne reussit pas quand Pu..., V, 10, f. 16.
cette grandeur entre dans le denominateur d'une fraction, ou dans une racine sourde par exemple
- d
de sorte qu'il faut tacher d'en faire une equation, et la purger par apres des fractions et racines : pour voir ce qui s'en pourroit faire ensuite.
- Si deux grandeurs differentes qui composent une mesme gran- a grand deur ont un mesme signe elles se pourront joindre par un vinculum sous
Liens sont ledit signe. Par exemple au lieu de ‡a + 6→c∞‡ d il sera bon
affectées
meme signe ou d'ecrire F a +c+ boo # d. si ces grandeurs differentes ont des
de signes homosignes opposez et ne sont pas d'un mesme costé de l'equation, on peut
genes, alors le
vinculum a lieu.
les mettre toutes d'un costé, pour les joindre sous un vinculum, comme dans le mesme exemple on pourra faire fate+d + b a o. Si deux grandeurs differentes ont des signes opposez, et sont d'un mesme costé de l'equation, ou qu'ils ne sont dans aucune equation, on peut neantmoins les joindre sous un mesme vinculum en mettant + devant l'une dont nous retenons le signe et — devant celle que nous preten- 17 recto.
dons de ranger sous le signe de l'autre. Par exemple soit une ligne de valeur de : #a=b ou la difference entre a et b l'expression peut estre telle Fa-bou #b — a, et il est à nous à choisir celle qui nous est plus commode. On peut obtenir la mesme chose d'une autre façon en cachant le — et en substituant à la place d'une de ces deux grandeurs comme b une autre égale à rien moins elle, par exemple en posant c ∞ 0 — b on aura fa t c, au lieu de + a # b mais cette façon pourroit nuire si la mesme lettre b se trouveroit ailleurs dans l'equation : de sorte que la premiere est plus commode en tout cas.
Si de deux grandeurs dont les signes sont homogenes l'une est connue, l'autre inconnue, ou si toutes les deux sont de differentes lettres inconnues, ou de differentes dimensions d'une mesme inconnüe ; il ne faut pas les joindre sous un mesme vinculum, et si elles y sont il en faut eximer une : quand il s'agit de former ou d'ordonner l'equation, car alors, il faut mettre les inconnues d'un costé, autant que cela se peut.
Mais quand il s'agit de purger une formule analytique de toute l'ambi-[p. 110]DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
IIO
PuI.., V, 10, f.17. guité, l'on ne fait pas scrupule de les joindre, comme on verra plus bas ;
car c'est la ou le vinculum fera voir principalement son usage.
- Si les signes sont de deux grandeurs differentes, ils ne sont point XXX. Quand les signes sonthete- bomogenes, soit que ces signes soyent correspondans ou beterogenes entierement, on n'y peut rien faire, à l'egard de l'addition ou soubstraction,
que de les placer simplement comme le calcul demande avec leurs
signes, par exemple # a, adjousté à # 6 fait + a # 6 et * a soubstrait 17 verso. de, + 6 fait # a + 6 | sans aucune autre observation quant à cette
operation, mais il faut se remettre la dessus à la practique.
- Ce que nous venons de dire de deux grandeurs qui composen XXXI. Des Granune autre, s'applique aisement à plusieurs, car on en peut tousiour deurs qui entrent dans la compod'une faire deux seulement, en prennant ensemble celles qu'on voudra, et en
les considerant comme une seule. Si plusieurs grandeurs au lieu d'entrer
lans la composition d'une seule grandeur, composent une equation, o
eut tousjours faire qu'elles composent une seule grandeur, en les ran
geant d'un mesme costé de l'equation si elles n'y sont desia.
De sorte qu'il ne faut que chercher des equations, et reduire plusieurs
equations en une seule pour faire que plusieurs grandeurs d'un mesme
calcul entrent en composition d'une seule, afin que la practique des
regles que nous venons d'expliquer puisse avoir lieu. Bien souvent on
peut espargner la transposition de l'equation, parce qu'on voit desia ce
qui en arriveroit par exemple, s'il y a, t a so "' ‡ zca
-, on voit bien
que cela fait b'‡ ca
[p. 111] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
III
adjouster # a et + b, ou pour soubstraire l'un de l'autre, on ne sçau- Pui.., V, 10, f.17.
roit rien faire que de les écrire l'un auprés de l'autre avec les signes convenients : +a + b ou =a + b.
Mais en multipliant / # a par + a, nous aurons → a
divisant \ + a par — a .............. #I.
raison de cecy est manifeste, et generalement tout signe XXXIII. Multipliration me sfirmation < est coujours me sfirmation → et Partie a el multiplié ou divisé par — , est changé en son contraire. Comme l'affirmation | d'une negation est tousjours une negation : mais la negation d'une affirmation est une negation, et la negation d'une negation est une 18 recto.
affirmation d'ou vient que dans l'Algebre ou Analyse commune +~+∞+ et tut cot par consequent tOu} + (#) 00+(#)
-
-
- dans la nostre ...
-
+-
-
-
- de mesme
-
..... (+)
-
- +
^ + (+) ∞‡(+=)
••• 34. Mais àfin qu'on ne se scandalise pas de cette maniere de parler : XXXIV. Qu'on que les signes multiplient, et divisent, ou sont multipliez et divisez, je dire que les sitrouve à propos de la justifier d'autant plus qu'on en peut tirer quelques |
mesmes
gnes
multiplient ou observations utiles, je dis donc, qu'adjouster est multiplier, ou diviser la
divisent, et qu'ils grandeur à adjouster ; ( : ou si vous voulez son signe : ) par + I et soubssont multipliez
ou divisez.
traire est multiplier ou diviser la dite grandeur ou son signe par — I. Or l'unité se peut obmettre impunement quand il y a quelque autre chose à la place, puisqu'elle n'apporte point de changement à la multiplication ou division, donc l'on peut dire que les signes multiplient ou divisent, et sont multipliez ou divisez.
est mutiplier + par Ef ; et
+ba tc)
C'est pourquor adjouster
soubstraire = b de 1 c' en escrire le produit devant d, auprez de t a, pour faire ta El~+8,
mais par la regle de multiplication que nous venons d'expliquer
donc adjoustar les termes suis fait .113 * "
- 710
[p. 112] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
112
Et l'on voit que la raison de l'addition et soubstraction depend en ce PHIL., V, 1o, f. 18.
cas de la multiplication, et division. Cette observation est conforme
aussy aux regles de l'addition, ou soubstraction données cy dessus, car
en vertu de ces regles on pourra changer + a ta ; en a, ~ ‡ I + I.
et‡a‡b, en # I, ~ a+bou Fa + 6. Tout cela est de grand usage
pour la translation des signes d'une lettre ou grandeur à l'autre dont il 18 verso. sera parlé plus bas.
I35. Nous avons remarqué cy dessus que les signes homogenes ne se son ou line multiplient jamais sans coalition en un seul signe en comprennant + et — homogene am- sous le nom des homogenes mais les signes homogenes ambigus à part, bigu par
c'est à dire lesemeste
et les opposez + et # ou # et # ou (#) et (#) etc. ont cela de
considerable, qu'ils ne se multiplient ny divisent jamais entre eux, sans
destruction entiere de l'ambiguité : dont la regle convient avec celle de
l'Algebre commune, sçavoir que deux mesmes signes homogenes ambigus
aussy bien que determinez multipliez ou divisez ensemble font +, et
deux opposez font -.
Par consequent
"t∞+ ou + ?
••• #‡...-
... ‡...-
‡......
+
-
......+
-
... -
... #... —
- Deux signes tout à fait Heterogenes affirmatifs se multiplient et se XXXVI.Des deux signes hetero- divisent sans changement et il n'y a point d'autre formalité à observer genes entreeux,
ou que de les escrire l'un auprez de l'autre par exemple affirmatifs
*an (+)6 fait + (+) ab, et + a V(+)6 fait 77)6
Deux signes heterogenes Negatifs c'est à dire qui portent un, — , au bas
du caractere, estant multipliez ou divisez l'un par l'autre se changent en
affirmatifs, et le produit est le mesme que celuy de leur deux affirmatifs,
par exemple
‡a ~ (#)6 fait +(++)ab
= a
....U......... 7++) 6 [p. 113] 113
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
Si de deux signes heterogenes l'un est affirmatif, l'autre negatif, vous PHi.., V, 1o, f. 18.
avez le choix de faire ou laisser affirmatif celui de deux qui bon vous semblera ; pourveu que l'autre soit fait, ou demeure negatif, | par ig recto.
exemple
(÷(+)...
17+2
‡a u
11796
- Si deux signes correspondants se multiplient ou divisent, ils sui- XXXVII. De deux
signie corresinstruit à l'egard de tous les autres. Soit une mesme grandeur, c tantost Fa + b, tantost + a ‡ b. Et par consequent sa valeur generale + a #bac. à present si la suite du calcul nous oblige de multiplier ou de diviser a par b, chacun avec son signe, nous aurons en multiplian t ab, au lieu de # #* ab, et en divisant, t § au lieu de # . Item
en multipliant ou divisant + a, #+b, par # d les signes se renverseront et nous aurons #a + b
→, ou #ad # bd au lieu de ta ‡*Ъ
ou #+ ad +#bd.
- Tout ce que nous venons de dire de la multiplication, et divi- XXXVIII. Quand sion des signes, se doit entendre aussy quand nous trouvons desja deux signes ensemble l'un auprès ou au dessous de l'autre, car alors ils se multiplient ou divisent. S'il y a plus de deux, les mesmes regles ont lieu, car on peut comprendre quelque paire des signes qu'on voudra, sous le nom d'un seul : par exemple,
+# # a fait † a car # # fait #, et #* # fait † ou ‡ # fait +, et tt ++ fait † ou enfin # #* fait ‡ , et # ‡ fait +.114
[p. 114] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ 114
PHIL ,V, 10, f. 19. pour les comprendre mieux, je rapporteray un petit exemple tout fait d'une extraction de racine, avec sa preuve, et je laisseray au lecteur de le faire selon les dits preceptes.
Soit une equation zax + " d'so y et la question est, comment il faut
exprimer la valeur de x conformement à cette equation ; Je dis donc que x est égal à ‡ Vag' + 19 # q dont voici l'espreuve,
*∞+ Vagi # 59 tg donc x + ga + Vag # 29, et par consequent
+*' # 29x + 9'∞ 99' = 19, ou si vous voulez + ax # zaga + ag" ∞ + ag°# jg : ostant ag, de deux costez, il vous restera
comme nous l'avions supposé au commencement. La consideration de cette operation peut servir d'exemple à la pluspart de nos preceptes.
- Il faut pourtant remarquer qu'il y a des certains cas, ou l'on ne sçauroit extraire la racine d'une grandeur affectée d'un signe ambigu, quoyque on la pourroit extraire si le signe ambigu estoit changé en + par exemple - x', n'a point de racine, car il n'y a point de grandeur qui multipliée par elle mesme, produise ‡ x, pourveu qu'on aye égard aux signes. La raison en est, par ce qu'il n'y a point de racine de — x, or — *° est compris dans - x'. Mais nous y apporterons remede dans la preparation de l'equation.
4I. Et voila les cinq operations simples du calcul, les composées sont composées qui la FORMATION, la PREPARATION, et la construction d'une EQUATION, mais nous adjousterons la quatriesme qui est particuliere à nostre sujet sçavoir l'Equation.
l'INTERPRETATION d'une Equation ou formule ambigue trouvée.116115
[p. 115] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
1 15
( : car comme le mouvement et le repos ne consistent que dans une Palr., V, 10, f. 20.
relation : ) et d'autres ambulatoires, dont les endroits possibles differents nous donnent le catalogue de tous les cas possibles. Les lignes dont nous nous sommes servis au commencement, le feront comprendre aisement, et on trouvera d'autres exemples dans la suite. Ayant trouvé cette liste, il faut songer à reduire à une formule generale tous les cas possibles, par le moyen de signes ambigus, et des lettres dont la valeur est tantost ordinaire, tantost infiniment grande ou petite. J'ose dire qu'il n'y a rien le si brouillé, et différent qu'on ne puisse reduire en harmonie par c noyen iusque mesme aux figures courbes de differents degrez, car s l'on me donne une droite, une ellipse et une cissoeide, je pretends de trouver par là le moyen non seulement de faire quantité de theoremes ou proprietez, dans lesquelles ces lignes s'accordent, mais de resoudre mesme en elles quelque probleme, que ce puisse estre, par une construction universelle, excepté les problemes des quadratures, des centres de gravité, et autres dont la solution ne consiste pas dans la resolution d'une equation.
- Pour en donner un exemple jay trouvé à propos de me servir XI. Ention des coniques.
toutes les secSoit une section conique ABY dont le somtions coniques met A, l'axe AC et une ordonnée perpendiculaire à l'axe XY. soient deux lignes droites données a, et q, et AX sox et XY soy, je dis que le lieu
a de cette equation + zax ÷
q ligne ABY sera une section conique, et recipro-
quement qu'il n'y a point de section conique dont l'equation ne soit aux t9s-y so0.
Car, a et q, estant posées egales, et ‡ estant expliqué par — nous avons cette equation zax-x'xy° | or il est constant que cette equa- 2o verso.
tion convient au cercle a estant le rayon, DA ∞ DE soa so q. De mesme # estant expliqué par — , mais sans determiner si a, et q sont egales ou inegales, l'equation produite sera zax — " x* zoy sçavoir celle de l'ELIPSE, a estant son latus rectum, q le transversum.117 Mais le signe ‡ estant
[p. 116] 116
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
PHI.., V, 10, f.20. expliqué par †, et le reste posé comme au paravant, l'Equation qui en
- Pour y comprendre la Parabole et la ligne droite il faut se servi XLIV. Aussy bien des lignes infinies et infiniment petites.
qu'à la Parabole.
Or posons que la ligne, q, ou le latus transversum de la PARABOLE soit d'une longueur infinie, il est manifeste, que l'Equation 2axq + ax' »ogy,
à l'egard des autres zaxq, et qy, car puisqu'il y a autant de lettres ou dimensions d'un terme, que de l'autre, ceux dont une lettre est infinie, seront infiniment plus grands, que celuy dont les lettres ne sont qu'ordinaires ; qui par consequent pourra estre negligé, puisque l'erreur qui en proviendra ne sera qu'infiniment petite, ou moindre qu'aucune erreur donnée, c'est à dire nulle. On voit par là qu'il n'importe point à l'egard de la parabole quelle valeur qu'on donne au signe # puisque son terme evanouit. Item que le Parametre de la Parabole icy est za.
- Enfin à l'egard de la LIGNE DROITE on peut concevoir a aussy bien que q infiniment petites, par consequent dans l'Equation :
2ax +-r'sy, le terme zax evanouira comme infiniment petit, d l'egard de " ety, et ce qui restera sera t " 'soy le signe testant changé en + or la raison de deux lignes infiniment petites peut estre
la mesme avec celle de deux lignes ordinaires et
mesme de deux quarrez ou rectangles soit donc la
raison " egale à la raison fi et nous aurons f **
= j° ou jaso y dont le lieu tombe dans une
droite, | car posons d so AD, et e so DE en raison 21 recto.
sous douple de, q et a, et soit decrit le Triangle
ADE, soit AD prolongée à l'infini vers C et soit menée XY parallele à DE, il est manifeste qu'AD sod est à DE se comme 00 , à donc er enfin " soy.
[p. 117] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
117
- Puisque donc nous avons trouvé une Equation qui explique la Pu..., V, 1o, f.21.
nature de la section conique en general, nous pourrons proceder à XLVI. Qu'une
telle Equation l'avenir, comme s'il y avoit une certaine figure particuliere dans le monde, qu'on appellat section conique, dont les Tangentes, les perpendicutoutes les harmonies, et diffelaires, les intersections avec quelque autre ligne, et une infinité d'autres
rences des choproprietez ou accidens se pourront determiner par un calcul general qui ne sera plus difficil, que si l'on calculoit pour la seule Ellipse : Ce calcul general montrera mesme à la premiere veüe, quand l'interpretation vaudra la peine, c'est à dire si par l'application à une figure particuliere bien de termes evanouiront, et la formule deviendra fort simple : d'ou vient que l'Hyperbole a des Asymptotes que les autres n'ont pas ; que la Parabole et la droite n'ont point de centre, quoyque les autres en ayent, et quantité d'autres diversitez dont la clef est dans le calcul general.
- Pour PREPARER UNE EQUATION à la Resolution, il est bon de la XLVII. Preparation de l'Equapurger des fractions et racines, de la mettre en ordre, et enfin de tacher
Trantion des de l'abaisser, et pour cet effet on se sert de plusieurs transpositions ou translations sauf l'egalité. Mais je n'y trouve rien de particulier à nostre sujet, que la Translation des signes de place en place, sans la grandeur qui en fut affectée. Cela est de grand usage, parce qu'il est bon ordinairement d'avoir l'inconnue sans signes ambigus autant que cela se peut, et de transferer l'embarras du costé des grandeurs connues. | Par exemple, 21 verso.
soit 6 la difference entre a et y, l'equation sera ‡ a # y so b, mais nous cherchons la valeur de y. donc je dis que y so # 6 + a. Cela se peut jusier par les nombres, soit so q et a so ro, et y a destardire
tantost egal à 6, tantost à I4. 6 ∞ 4 sera tousjours la difference entre a, et y, ou + 10 # y 2o 4, car si ta, T
{E} alors # 20 = } donc 3+ 10 = 6204}
• mais si nous posons que y est inconnue, et que nous +I4∞...)
cherchons sa valeur, nous aurons, y ∞ # 4 † I0, et par consequent egale à 14 ou 6, c'est-à-dire ou - 4 + 10, ∞ 6, 0u + 4 + 10∞ 14.119118
[p. 118] 118
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ PHIL, V, 10, f.21. faire #y∞+b#a, ou par les regles cy dessus II~ +y∞ +bIa, donc divisant l'equation par # 1 nous aurons + y so + bEª ou
- par une maxime generale dont nous allons donner la demonstration, qu'il n'importe point dans une fraction, si le signe est mis devant le numerateur ou devant le nominateur, ou devant tous deux, c'est à dire devant la fraction mesme ;
enfin + =b
' fait # 6, et # # * fait + a, par les regles de multiplication données cy dessus, donc nous aurons † y ∞‡ 6 † a. Pour monstrer la verité de cette maxime < susdite >, et pour faire voir que + 7 6 ou
-
% n'est, que la mesme chose, il faut faire
-
est egal à #†, ou à # i donc donc ‡ i #} ¿ou ‡ = ~ ¿ ne sont que la mesme chose, dont la premiere expression fait E, ", la seconde 2b, la troisieme + % Les Xes Mec de oberion es le grand et dente le catal de la XLIX. Necessité - ne sçauroit en extraire la racine, | car ce seroit une erreur d'en faire ‡ * ∞ Va # }, parce que ‡ × ^ ‡ x, fait + x', et point, ‡ x' afin 22 recto. donc qu'on en puisse extraire la racine, il faut changer # '∞0 a + 6, en r'so → a + b, et alors nous aurons x so VF a + 6.
S0. L'INTERPRETATION DES FORMULES AMBIGUES Se fait à l'egard des Li l'Ambiguité". lettres, ou signes. A l'egard des lettres nous pouvons rejetter les graneurs qui sont infiniment petites au prix des autres ?120 ; mais il y a de randes precautions à prendre la dessus ; car par exemple la valeu generale de x ou de l'Abscisse de l'Axe depuis le sommet, par l'ordonnée de la section conique, est ‡ Vg + {y # q or ]y, est infiniment petit à l'egard de q' donc le negligeant, nous aurons x ∞o ‡ Va ‡ q
[p. 119] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
119
ou x ao o. ce qui est bien vray à l'égard du q, qui est infini, mais il est Pui.., V, 1o,f.22.
de nul usage, donc il faut se garder de rejetter quelque chose, avant qu'avoir nettoyé l'equation des fractions et racines sourdes si elles comprennent la lettre infinie ou infinement petite.
SI. A l'egard des signes, l'interpretation doit delivrer la formule de LI. L'Ambiguité toute l'equivocation. Car il faut considerer que l'ambiguité qui vient des
est ou Equivocation ou bien lettres donne une Univocation ou Universalité mais celle qui vient des
Univocation signes produit une veritable equivocation de sorte qu'une formule qui
c'est à dire Universalité.
n'a que des lettres ambigues, donne un theoreme veritablement general, mais quand il y a des signes ambigus, il n'est universel qu'en apparence et à legard de l'uniformité de calcul. Donc l'interpretation doit delivre
ny difficulté, mais l'autre est aussy subtile qu'importante, car elle nous donne le moyen de faire des theoremes, et des constructions absolument universelles, et de trouver des proprietez generales, et mesme des definitions ou genres subalternes communs à toute sorte de choses, I qui semblent bien éloignées l'une de l'autre : il est vray que la con- 22 verso.
struction ou enunciation d'un probleme ou theoreme devient plus composée par ce moyen, au lieu que l'autre interpretation qui particularise les cas la laisse telle qu'elle est. Mais en recompense, celle-cy donne des lumieres considerables pour l'harmonie des choses.122121
[p. 120] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ I20
PuL., V, 1o, f. 22. sont inexprimables, comme si l'equation estoit 2' - ba + ga o elle demeurera sans amphibolie malgré nous, par ce que nous n'en sçaurions extraire la racine, et les courbes dont nous nous servirons pour l construire par leur differentes intersections suppleeront à ce defaut et determineront toutes les racines possibles. Or comme dans un calcul qui n'a rien d'amphibole donné, les extractions des racines quand elles sont exprimables en peuvent faire naistre : de mesme quand il y a des equivocations, les multiplications des grandeurs par elles mesmes, en substituant les quarrez à leur piace, peuvent faire evanouir les amphibolies :
car il est manifeste, que → a = b estant quarré, donne tă'-zab + 6.
Mais on voit aussy que pour faire evanouir les equivocations par ce moyen il faut hausser les degrez des equations, quand l'inconnue y est com23 recto, prise, donc il est important d'y joindre d'autres moyens, qui servent | à la mesme fin : car quoyque les amphibolies ne naissent que par l'extraction des racines ; elles evanouissent pourtant bien souvent sans multiplication d'une mesme grandeur par elle mesme ( : par exemple † a ~ # b donne -ab : ) et mesme sans aucune multiplication, car Eb, donne - % donc il faut tacher de profiter de ces moyens s'il est possible, avant que de venir à la multiplication de la grandeur par elle mesme.
- Pour en donner un exemple, voyons s'il est possible, de trouver une notion absolument universelle, de toutes les sections coniques, sans aucune amphibolie, afin que nous puissions dire d'avoir trouvé une definition de la section conique en general, sans mention du cone.
L'equation generale ambigue est
zax+°
- a donc
=*ª∞jª — 2ax
eritque hoc sectionum conicarum definitio generalis sive proprietas essentialis, ut quadratum ordinata dempto quadruplicato rectangulo sub latere recto et abscissa sit ad quantitatem, quadrati abscissa in duplicata ratione lateris recti ad transversum multiplam, demto quadrato lateris recti ; ut quadratum ordinatæ est ad quadratum abscissæ.
[p. 121] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
12I
- Bien souvent nous trouvons des theoremes absolument univer- PHEL., V, 10, f. 23.
sels sans faire evanouir les signes ambigus, par exemple : soit une section conique ABCD dont l'axe AE, et les ordonnées BE, CF, DG, les perpendiculaires BI, CK, DL, soient transferées EI, à EM, et FK à FN, et GL, à GP, c'est-à-dire soient les distances < entre les > perpendiculaires,
et ordonnées ‹ prises dans l'axe >' appliquées à l'axe de sorte qu'elles tombent in directum chacune avec l'ordonnée qui luy repond, je dis que le lieu des points M. N. P. etc., est une ligne droite. Mons. Hugens a observé desja ce theoreme dont je donne icy une demonstration universelle par le calcul des tangentes : Car l'equation generale (quoyque amphibole) de toutes les sections coniques est | zax+°, d'og", donc par la methode des tangentes zar + 2 2"xr2ozy° si r estant pose so ER. distance de la tangente et de l'ordonnée prise
=ª xr ∞ 2ax +ªx donc ra dans l'axe", par consequent ar ‡
a +9
" s'est moyenne proportionnelle entre ER zo r et ET, or EB' ∞2ax + que nous appellerons p et dont nous cherchons la valeur ou le lieu,
гахр#
- oupsont x, donc zax ‡
, et p∞o 2аx +9×
a
a ÷
a + a or il est manifeste que le lieu de toutes les, a + Es est une ligne droite,
ce qu'il falloit demonstrer.125124123
[p. 122] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ 122
PHIL., V, 10, f. 23. le vinculum a icy, soit une Equation + a ∞ Va — ' # %, donc faisons # ta — ya va — »', et nousaurons † zya — y' so x, et par consequent le lieu de cette Equation est un cercle', non obstant Amphibolie quelconque. Mais en rangeant les termes autrement nous n'en aurions pas esté quitte à si bon marché.
Pз8., V, 10, f. 25- Pнi.., V, 10, f.25-38 (28 p. in-4°). Autre brouillon, de la main de Leibniz^.
DE LA ETHODE DE L'UNIVERSALITÉ La Methode de l'Universalité nous enseigne de trouver par une seule 25 recto.
operation des formules analytiques et des constructions geometriques generales pour des sujets ou cas differens dont chacun sans cela auroit esoin d'une analyse ou synthese particuliere
Par exemple soit un probleme proposé sçavoir : d'un point donné I mener une perpendiculaire DB, à une section conique donnée ABC. On
voit que ce probleme est susceptible d'une
grande variation, tant à l'egard de la ligne
ou section donnée qu'à l'egard des differents endroits du poinct D. Car quant à
l'egard de la section ou ligne ABC donnée,
elle peut estre, droite, ou circulaire, ou
parabolique, ou Elliptique, ou Hyperbolique, et, à l'egard des lieux du point donné,
D, il est manifeste, que ce lieu peut tomber
ou en iD au dessus du poinct A, ou en 2D vis a vis du dit sommet, ou en 3D, entre le sommet et le poinct B, ou la perpendiculaire doit rencontrer la courbe ; ou en 4D, dans la courbe même, de sorte que les points D et B alors reviennent a un seul, ou en sD, entre la courbe < ABC > et l'Axe AF, ou en 6D dans l'axe même, ou enfin en 7D de l'autre costé de l'axe.
| Toutes ces lignes et tous les endroits du point D de chaque ligne, 25 verso.126
ont besoin d'un calcul a part, car par exemple la ligne estant droite ou
[p. 123] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
123
circulaire, item le point D tombant dans l'axe, ou dans la courbe, le pro- Pui.., V, 10, f. 25.
bleme est plan, quoique il soit solide estant pris generalement. Or il y a , lignes differentes et 7 endroits differents du point D. Par consequen 1 y a 35 calculs differents a faire, pour donner une solution parfaite di probléme proposé. Et neantmoins je pretends de les comprendre tous dans un seul calcul qui ne sera pas plus difficil que celuy du plus difficil de ces 35 cas.
{ Mais afin qu'on ne prenne pas sujet de chicaner sur ces 35 cas ou calculs differents ; j'avoue qu'on les peut reduire a 20. en prenant tous les cas de la ligne droite pour un seul et de meme tous les cas du Cercle pour un autre : car on peut tousjours concevoir que le point donné tombe dans l'axe de la section, si elle est un cercle, ou une droite. En voila donc 2. cas. Or il y restent trois figures, la Parabole, l'Hyperbole, et l'Ellipse ( : quoyque on auroit peut estre raison de separer l'Hyperbole dont les latus rectum et transversum sont egaux, de l'autre, aussi bien que le cercle est consideré séparé de l'Ellipse : ) et il y a 6 endroits des points à considérer, (I) le I, (2) le 2, (3) le 3m° ou le sme ( : car je montreray plus bas, que ces deux cas n'ont qu'un seul calcul, selon même la manière ordinaire de calculer : ) (4) le 4' (5) le 6™c, (6) le yme. Or trois fois six joints à 2 font 20. < Et > je croy qu'il est assez < important > de reduire 20, ou si vous voulez i8 calculs, à un seul. } On peut juger par la que l'usage de la Methode de l'universalité s'etend aussi loin que l'Algebre ou l'Analyse, et qu'elle se repand par toutes les parties des mathematiques, pures ou mixtes. Car il arrive tous les jours, qu'un même probleme est de plusieurs cas, dont la multitude embarasse beaucoup, et nous oblige à des changements inutils et à des repetitions ennuyeuses dont cette methode nous garantira à l'avenir. Or comme toutes les propositions des sciences Mathematiques mixtes, peuvent estre purgées de la matiere par une reduction a la pure geometrie, il suffit d'en monstrer l'usage dans la Geometrie, qui revient à deux poincts, comme l'exemple susdit le fait juger, sçavoir premierement à la reduction de plusieurs cas differents d'un probleme a une seule | formule, regle, equation ou construction, et en second lieu a la
• reduction des figures differentes à une harmonie, ou conformité, à fin qu'on les puisse traiter comme une seule figure, car pour les sections coniques je soûtiens qu'on les peut considerer comme s'il y avoit une
[p. 124] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ 124
PHIL., V, 10, f.26. seule figure dans le monde, dont le nom soit, section conique. Et je pretends de reduire de même en harmonie quelques autres figures qu'on me donne, quoyque de differens degrez, et quoyque la nature de l'une soit bien éloignée de la nature de l'autre ; pour trouver une certaine notion commune, et comme genre subalterne, qui comprenne toutes ces lignes données, et pour découvrir par ce moyen en elles des proprietez communes, des constructions generales, et des belles harmonies, conveniences ou differences, dont la clef sera tousjours dans le calcul general, qui les fera paroistre à la premiere veue.
Le premier de ces deux poincts diminue la peine, l'autre outre cela augmente la science. Car si avec le temps la Geometrie des infinis pouvoit estre rendue un peu plus susceptible de l'analyse, en sorte que les problemes des quadratures, des centres de gravité, et des dimensions des lignes ou surfaces courbes se peussent resoudre par le moyen des Equations, comme il y a lieu d'esperer, quoyque Mons. des Cartes n'ait pas osé d'y aspirer ; on tireroit un grand avantage de l'harmonie des figures, pour trouver les dimensions des unes aussi bien que des 26 verso. autres. | Il est vray que Messieurs des Argues et Pascal. . . . . .
(Copie des §§ 3 et 4 du manuscrit précédent ; v. p. 98-99.)
Mais quoyque il semble que les caracteres soient arbitraires, il y a pourtant bien des regles à observer, pour rendre lesdits caracteres propres à l'usage ; comme par exemple je montreray plus bas qu'il ne faut point de caractere < particulier > pour marquer la difference entre deux grandeurs, et qu'il nuit au lieu de servir, quoyque Mons. Schoten et d'autres l'ayent employé.
| Or avant que de venir à l'Exposition de la Methode même, je me 27 recto.
trouve obligé d'avouer que les preceptes de cette nature sont plus propres à estre expliquées de vive voix que par écrit ; et qu'il faut un peu de meditation pour les entendre par la seule lecture, mais en recompense on les comprendra bien mieux apres cette petite peine. Au reste je suppose que mon lecteur entende la Geometrie, et l'Algebre ou Analyse ordinaire, et comme il y a une grande varieté dans l'usage des caracteres, < à fin d'eviter l'obscurité dans la suite >, je trouve à propos d'expliquer icy les miennes dont je me sers, jusqu'à ce que la commodité [p. 125] 125
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
publique, et l'autorité de quelques Grands Geometres se declare haute- Pun., V, ro, f.27.
ment pour quelques autres . . . .
(Suit un tableau des signes algébriques employés par Leibniz'.)
| Maintenant pour expliquer ce que la Methode de l'universalité adjoute 28 recto.
à l'Analyse ordinaire, il ne faut que donner les Instruments nouveaux dont elle se sert, avec leur usage. Ces Instruments sont les CARACTERES AMBIGus, qui sont ou Signes ou Lettres. car les lettres expriment les grandeurs, et les signes font connoistre la relation des grandeurs entre elles.
Les Signes Ambigus sont qui marquent ou l'addition, ou la soubstraction. Il est vray qu'on en pourrait aussy faire utilement, pour marquer la multiplication, la division, et l'extraction des racines : mais je n'en trouve point d'usage pour le present dessein.
Or à fin de venir à une parfaite connoissance de l'origine des dits signes ambigus, il faut supposer une certaine grandeur dont la valeur < ou signification > soit expliquée par deux ou plusieurs equations ;
mais qui ne soient differentes entre elles, qu'a l'egard des signes ; et comme il y peut avoir tantost deux Equations < ou ambiguitez > seulement, tantost plusieurs, les signes aussi qui les comprennent et qui les expriment dans une seule Equation ambigue seront ou simples ou composés.
lais comme ces choses ne sont gueres intelligibles sans figures i xemples, soit une ligne droite indefinie dans laquelle doivent tombr trois points A. B. C et la
Fig. 2.
ligne AC soit considerée
Premier cas — comme inconnue, et sa valeur expliquée par le Second cas _
moyen de deux autres
et BC ; or ces trois points peuvent estre rangez differemment et a fin d'avoir un denombrement plus aisé de ces diversitez considerons deux de ces points < par exemple A, et B > comme fixes et immuables et le troisieme C comme ambulatoire ou mobile ; car comme en matiere de mouvement, |< de meme icy > le changement est une chose relatifve, et il nous est permis de prendre pour fixes ceux que nous voudrons. Or si le point I. Cf. f. 3g.
[p. 126] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ 126
PHIz., V, 10, f.28. ambulatoire C ne peut avoir que deux endroits seulement sçavoir l'un entre A et B, l'autre au dela de B, de sorte que B tombe entre A et luy, il y aura aussi deux cas particuliers seulement, et il y aura autant d'ambiguitez ou equations particulieres pour exprimer la valeur d'une de ces rois lignes AB, BC, AC, par le moyen de deux autres. Car si AC est considerée comme inconnue, dont nous cherchons la valeur, il est visible que selon le premier cas AC est égale à AB moins BC, et selon le second cas AC est égale à AB plus BC. et ces deux equations particuieres nous donneront une generale ambigue, AC egale à AB plus o noins BC par consequent au lie
de l'Equation du I cas
АС П АВ - ВС
АС П АВ + ВС
1...
....
АС ПАВ + BC nous formerons une generale ambigue et par consequent le premier signe simple ambigu sera ‡ c'est à dire
Soit maintenant une certaine grandeur affectée du signe + par exemple ‡ a, c'est à dire : 0 # a. car puisque † aussi bien que — signifie une Relation entre deux, et qu'il n'y a qu'une seule grandeur a, l'autre sera o ou rien : supposons donc que la dite grandeur + a doit estre adjoutée à une autre b, le produit sera 6 + ‡a < ou b plus + a > c'est à dire b ‡ a, car le signe + ne change point les autres signes : mais à present supposons que la dite grandeur ‡ a doit estre soubstraite d'une autre b, 29 recto. le produit sera b — # a, ou b moins + a, et | par ce que cela arrive bien souvent, je trouve à propos d'employer un seul signe, # au lieu de ces deux — et # joints ensemble, et le produit susdit sera b # a, et # vaudra — ‡ et generalement j'observeray cette regle, qu'un signe ambigu insistant sur un — aura une signification contraire à celle qu'il auroit sans cela, ou que le signe avec le — < au bas du caractere > signifie moins le < même > signe sans — . Par exemple # (que nous expliquerons cy après : ) signifiera — #. Par consequent si dans une meme formule ou Equation ces deux signes opposés se trouvent à la fois, comme par exemple + a # b Mc, et que cette formule vienne a estre expliquée ou appliquée à un certain cas particulier, ou ‡ signifie par exemple †, alors # s'expliquera aussi et signifiera — , et si ‡ signifie — dans le cas particulier dont nous avons besoin, # signifiera +
[p. 127] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
127
et suivant cette explication
on peut dire que si - signifie + ou — , PuIL., V, 10, f. 2g.
signifiera — ou + ; et vice versa.
Pour l'appliquer à l'exemple susdit considerons les deux Equations particulieres, et leur generale, ou < la ligne > AC est < supposée comme inconnue, et > expliquée par le moyen des < lignes > AB et BC.
a present servons nous de la transposition selon les loix de l'Algebre ordinaire, et transferant BC. du costé de AC tachons d'expliquer AB supposée maintenant comme inconnue,[par le moyen des deux autres, AC, et BC.
Et l'Equation du 1 cas AC M AB — BC nous donnera AC + BC П АВ
.. АС — ВС П АВ
.......... 2 ... АС ПАВ + BC.......
Et l'Equation generale AC П AB # BC
.. АС + ВС П АВ et il ne faut qu'appliquer ces Equations aux lignes cy dessus, pour en voir clairement la verité.
Et àfin qu'on ne croye pas d'avoir besoin encore d'un troisiesme qui signifie — #, il faut considerer que — # vaut — -*, c'est a dire simplement # parce que — moins, signifie +.
| Ces signes simples ‡ et # sont suffisants pour < exprimer > 29 verso.
toute les ambiguités simples, ou l'Equation ambigue ne comprend que deux particulieres, quoyque il y en ait encor d'autres exemples differents de ceux que je viens de rapporter ; et pour en faire voir l'application, soit comme auparavant une ligne droite indefinie < dans la fig. 3 > dans la quelle tombent trois points A. B. C. dans l'exemple cy dessus nous avions pris un certain point pour ambulatoire, icy nous donnons à deux < B et C > la liberté de se remuer, mais à condition de ne souffrir jamais que le point A
Fig. 3.
se mette entre eux. Je trouve 1 cas — pourtant qu'on le peut expliquer avec plus de netteté et de rapport au premier exemple, en ne supposant qu'un seul point ambulatoire A qui se mette tantost a droit, tantost a gauche de la ligne BC. dont les deux points sont deux ren $ et , permisSion Caire le fait oit mot panta col deux points B et C, comme la 4' lation de la 3m° et de la 4m figure on voit bien que l'une revient à [p. 128] 128
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
PHIL.. ', 10, f.2g. l'autre, car le i cas de l'une et de l'autre, sont semblables entierement, le 2 cas de la quatrieme n'est que le renversé du 2 cas de la 3mc, et il ne faut que renverser la feuille de papier, ou la regarder de l'autre costé, puisque elle est transparente, pour s'en apperceuvoir ; car l'on voit bien que le < seul > renversement de la ligne indefinie donnée tout entiere ne change rien aux relations que les trois points A. B. C. y peuvent avoir entre eux.
| Laissons donc la 3m figure, puisque elle est comprise dans la 4*e, ão recto.
et ne comparons que la 2*i de l'exemple cy dessus, avec la 4™ de celuy
cy : nous voyons qu'il y a
Fig. 4.
dans la deuxieme aussi bien I cas
que dans la troisieme un
2 cas
< seul > point ambula<-
toire qui est C dans 2ª et A dans la 4m°, qui a la liberté de se promener, mais pas toute entiere car dans la 2° il est permis au point ambulatoire C. de se mettre ou entre les deux points fixes, A. B. < dans le I. cas de la 2. fig. > ou d'un < certain > costé, par exemple dans le 2. cas de la 2. fig. du costé droit ; mais s'il a pris le party de se mettre du costé droit, il ne luy est plus permis de se mettre du costé gauche, et vice versa ; car s'il se vouloit placer tantost à droit tantost a gauche, ce seroit l'exemple de la 4m figure, et s'il se vouloit placer tantost à droit, tantost a gauche, tantost entre deux, l'Ambiguité ne seroit plus simple, de deux cas particuliers, mais composée, de trois. Pour la même raison il est permis au point ambulatoire A de l qme figure, ‹ de se placer > tantost a gauche, ‹ de la ligne BC >
Quand je parle des points fixes, il ne faut pas s'imaginer que ces points
sidere comme attachés ensemble avec une corde, qui se peut allonguer ou rappetisser ; sans changer autrement de situation, mais je considere le point A < de la 4m figure > comme detaché avec liberté de sauter de place en place : Il est vray que tout cela est arbitraire, et que je puis concevoir que la ligne BC se renverse, afin d'avoir le point A tantost du costé de B, tantost du costé de C, ou qu'elle saute elle même (sans se 3o verso. renverser) pour avoir le point A tantost à droit, tantost a gauche, | mais il est plus simple d'attribuer le changement au mouvement du point, [p. 129] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
129
qu'au mouvement de la ligne entiere, comme l'Hypothese de Copernic Pui.., V, 10, f. 30.
est plus commode [quant à] < et satisfait mieux > l'imagination, que celle de Tycho.
Or celuy qui voudra considerer attentivement la 4*° figure, trouvera d'abord que la ligne BC y est la difference entre les deux lignes AB et AC.
car selon le premier cas de la 4*° figure, BC sera egal à AB — AC. Et
l'equation du I cas de la 4 fig. estant BC П + AC — AB
ВС П - АС + AB
l'equation ambigue generale sera
BC П + AC = AB
ette maniere de marquer la difference de deux grandeurs est bie lus utile, et bien plus naturelle que si nous voulions nous servir d'u certain caractere, qui signifie : difference, comme Mons. Scoten, se sert de celuy cy =, car a =y egal à b luy signifie que b est la difference entre a et y. Mais comme j'ay deja touché cy dessus, ce caractere est contre les regles de la caracteristique, parce qu'il n'est pas assez maniable, car vous ne sçauriez mettre les connues a. b. d'un costé, ny separer a, qui est connue, de l'inconnue y par ce que ny a, ny y n'ont point de caractere a part : mais selon ma maniere d'exprimer la difference, l'Equation seroit + a ‡ y 1 b, qui nous donneroit enfin, selon les regles cy dessous, M#b + a. de sorte que l'inconnue se trouvera toute seule d'un costé de l'equation sans aucun signe ambigu, l'ambiguité estant transferée du costé des connues, ce qui est bien souvent necessaire, comme je le feray voir plus bas.
premier degrez, pour pouvoir maintenant passer outre aux composés, c'est à dire qui sont du second, troisiesme ou quatrieme degrez, et ainsi de suite. Car comme les simples ne sont que de deux ambiguitez, ceux du second degrez, en ont trois, et ainsi de suite. Et pour entendre la nature de ceux du second degrez, il faut considerer que > | Si le point 31 recto.
ambulatoire A, a la liberté de se remuer toute entiere, et s'il peut se placer tantost à gauche, tantost a droit, < de la ligne fixe BC (voyez la 5m figure : ) > tantost entre les deux points fixes. < B. C. > alors nous aurons trois cas particuliers, les quels deuvant estre compris dans une seule Equation Generale ambigue, les signes ambigus y
9
[p. 130] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ 130
PHIL., V, io, f. 31. employés seront composez, < du second degrez > dont voici la representation,
Fig. s.
I cas A
A
2 cas —
3 cas —
l'Equation du i cas de la 5 fig. AC M + AB + BC
.... АС П - АВ + ВС
......2..
......
..... АС П + AB - ВС
................ 3 ...
Et l'Equation ambigue generale sera AC П # AB ÷ BC d'où la valeur des signes composés
est manifeste, sçavoir que la grandeur ou ligne AC est ou la somme < selon le I. cas > ou la difference des lignes AB et BC, et si elle en est la difference, elle sera ou egale à BC-AC, selon le 2. cas, ou égale à AC — BC selon le 3... Et àfin qu'on entende aussi la raison de la forme du caractere, pour en faire d'autres en cas de besoin, il faut seulement considerer, que l'un d'eux est composé de † et ‡ . l'autre, de + et # parce que AC, est tantost M + AB + BC selon le I. casc'est-à-dire la somme { de AB
. difference ) et BC
......П #AB÷ BC.. 2.et3.cas ..
+
ВС, ПАС >
< car —
+3+)
et quoyque il semble que le second, scavoir # ne deuvroit pas estre composé de † et # mais de + et #, en quel cas il donneroit *#, la raison pourtant du contraire, est manifeste, parce qu'alors on ne le discerneroit pas du signe opposé au premier # ou de — , que j'exprime par # selon la maxime generale susdite ; et par consequent quand un signe opposé a un autre, comme # opposé à # doit entrer dans la composition d'un autre signe, il est a propos de mettre un peu 5 : verso. plus haut le trait — qui estoit embas, ou plus tost de | prolonguer [p. 131] 131
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
d'avantage vers embas la ligne perpendiculaire du caractere, et de faire Pui.., V, 10, f. 31.
au lieu de # et # au lieu de #. Et à fin aussi qu'on voye la raison de la distance que je laisse, < entre le trait haussé, et les premiers > et pour quoy je fais # au lieu de #, et # au lieu de # ou # je dis qu'on découvre par ce moyen à la premiere veue l'origine et composition de tous ces signes, mais qu'outre cette commodité il y a même quelque necessité de faire de la sorte pour eviter l'equivocation ou confusion de deux signes de differente signification, car posons que le signe + doive entrer dans la composition d'un autre ; si on en faisoit < alors > * en haussant simplement le trait d'embas on ne le discerneroit pas du signe # < quand il entreroit aussi dans une composition > par ce que en le haussant simplement, nous aurions eu # au lieu de # donc voila deux # < de differente signification > l'un fait de +#‹ c'est à dire du contraire à +# c'est à dire à + ou ‡ :
l'autre fait de #, c'est à dire > de † ou # c'est à dire du + et du contraire à # : ce qui n'est pas le même.
Quand je dis ‹ par exemple > que # vaut + ou ‡, et que # vaut + ou # cela se doit entendre avec une relation entre ces deux signes ambigus composez ; de sorte que si dans l'application de l'ambiguité ou generalité à un cas particulier, # est expliqué par — , alors # sera expliqué par † et vice versa ‹ car entre ces trois equations susdites < de la sm figure > il n'y a pas une, ou AB aussi bien BC tout a la fois soient affectées par — >. Mais si t est expliqué par †, il n'est pas necessaire que # soit expliqué par — par ce que dans une de ces equations particulieres, AB, aussi bien que BC, sont affectées par +. Par consequent si l'un de ces deux signes composés est expliqué par + l'autre sera expliqué par → et vice versa ( : avec la caution pourtant, que nous y apporterons plus bas : ) de sorte que l'ambiguité de composée qu'elle est, deviendra simple. Et par ce que | 32 recto.
la liste des Equations particulieres
rale # AB # BC, fait voir que ces deux signes ambigus * et # signifient ou tous deux +, ou que l'un signifiant # , l'autre signifie ‡, [p. 132] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ 132
PHIL., V, 10, f. 32. je les exprime en mettant † au devant, en tous deux + et # au lieu de # et # dont nous aurons besoin dans une autre rencontre.
On voit en fin par la ; la grande difference qu'il y a entre le signe #, et tous les autres car le signe simple # peut subsister tout seul, sans changement, par ce qu'il ne dit point de relation a aucun autre ; mais tous les autres contiennent quelque relation à un autre signe provenan d'une meme equation ambigue, « et pour cela je les appelle correspondants >. Par exemple si nous avons deux signes ambigus simples, # et # provenans de l'equation + a # y Пb, et si dans la suite du calcul le signe - evanouit, comme il arrive en cet exemple, ou nous trouvons enfin cette equation, y # 6 + a, alors si nous nous determinons à abandonner entierement la premiere equation, avec tout ce qui en est provenu, hormis cette nouvelle trouvée, dont nous pretendons nous servir à l'avenir dans le calcul qui reste à faire ; nous pourcous ian, seru le changer le signe i en t, et nous servir de cette
Mais pour donner une regle generale je dis si plusieurs signes ambigus proviennent d'une meme equation ambigue, < ou sont correspondent ar exemple # et + > et si dans la suite du calcul tous les autre
denie un peu ait souvent saison promien de a réponse à line sojecceluy ci quelque composé qu'il puisse estre, deviendra simple. > Mais si de trois < ou quatre > signes ambigus correspondents deux restent, alors bien que la composition du signe sera deminuée, le signe pourtant ne deuviendra pas tousjours simple. Il n'est pas necessaire de rapporter des exemples du dernier par ce que ces cas sont rares, et embarasseroient le lecteur, sans utilité. Il faut seulement remarquer que le ‡ provenu de ce changement ne sera pas le même avec le premier # qui [p. 133] 133
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
entroit dans la composition des signes ambigus composés evanouis ou PuI.., V, 10, f. 32.
changés, et par consequent si ce premier # reste encor ailleurs dans le calcul, il faut renfermer le nouveau dans une parenthese, comme (F) à fin qu'ils ne se confondent. La raison de < cette precaution > sera rendue plus bas quand il s'agira des differentes positions ambigues. Par exemple si tout le calcul d'un probleme proposé seroit reduit à une
a N#y tcy. on en pourroit faire sans scrupule, telle Equation, (#) a M #ja + cy par ce que ## (c'est à dire † ou ‡ : ) et # ( : c'est à dire — # : ) n'ayant point de correlatifs, ( : que je suppose estre evanouis : ) pourront estre changés en des simples ‡, mais independants l'un de l'autre, ou comme je les appelle beterogenes (voye lus bas) et par consequent il en vaut renfermer un dans une paren
Je n'ay employé jusque à la que trois points, et deux lignes servants pliquer la troisième : Mais il arrive aussi, qu'on ait besoin de 4 point : de trois lignes pour expliquer la quatrieme ; et cette multiplicatic des points et lignes peut augmenter à l'infini la composition des signes comme il est aisé à juger, toutes fois si de ces 4 points | il n'y a qu'un 33 recto.
Fig. 6.
F
fixes, A. X. P. c'est à dire qui ne changent point de situation quoyque il se puissent approcher ou éloigner l'un de l'autre, et soit un quatrieme poinct ambulatoire F avec liberté entiere de le placer ou l'on voudra, je dis que neantmoins il n'y aura en effect que trois cas particuliers, < par ce que tout arrive comme si celuy des poincts fixes qui est au milieu des deux autres, sçavoir X n'y estoit pas >. Car si nous voulons expliquer la ligne FP par le moyen des lignes AF, AX, et XP, < tout arrive, comme si nous voulions expliquer la ligne FP par deux autres seulement, sçavoir par AF et AP. > et si nous posons que le point F est dans la place marquée de I ou 2, ou 3, ou 4. < alors la 2. et me place ne donnera qu'une même Equation >
[p. 134] 134
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
PHIL., V, 10, f.33. car (I) F nous donnera
EP П + AF + AX + XP
+
AP
(2) Fl
FP П - AF + AX + XP
(3) F}
AP
(4) F
FP П + AF — AX - XP
AP et lequation general ambigue sera FP 7 7AF 7AX XP
par ce que AP est Mà + AX + XP. neantmoins si les lignes AX et XP sont inconnues toutes deux ou indeterminées, il ne sera pas à propos, de les exprimer par une seule, AP, et il faut plustost les joindre par un Vinculum < à l'imitation des racines sourdes >, et l'Equation generale trouvée se pourra exprimer ainsi :
FP *+ AF # AX+XP puisque ce vinculum a cela de commode, qu'on le peut dissoudre, et qu'on en peut eximer ce qui bon nous semble, au lieu que le vinculum
d'une racine sourde est indissoluble.
| Je me suis servi tout expres d'un 33 verso.
exemple qui arrive effectivement dans
le calcul du probleme dont j'ay fait
mention au commencement, et qui me
doit servir d'essay de ma methode'
sçavoir : de mener la perpendiculaire
d'un point donné D à une section
conique donnée ABC car soit A, le
sommet de la courbe, le point donné D
du quel soit menée sur l'axe la perpendiculaire DE, Et nous aurons les
mêmes 4 points dont nous venons de parler, sçavoir trois fixes A, X, P, et un ambulatoire F avec liberté entiere de se placer en quatre endroits differents. Il est vray qu'on pourra conter aussi les cas, qui font tomber le point F, dans les poincts A, ou X, ou P, comme je les avais contés cy dessus, mais la varieté qui en arrive, I. Cf. f. 41-42 et 64-65.
[p. 135] 135
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
tombe sur les lettres ou lignes qui deviennent quelques fois infiniment Puur., V, ro, f. 33.
petites, dont nous parlerons par apres ; et point sur les signes.
Donc si nous faisons
х ПАХ
f MAF
₽ П ХР nous aurons l'equation generale ambigue
Il reste à montrer, que les trois poincts A. X. P sont fixes et qu'ils ne changent point de situation, < dans toutes les coniques, et que X tombe tousjours entre A et P > ce qui est fort aisé, car dans l'Hyperbole et Parabole | la perpendiculaire YP s'éloigne tousjours du sommet 34 recto.
A en allant de Y vers P, dans l'Ellipse et dans le Cercle le même axe a deux sommets < opposés l'un à l'autre, et la perpendiculaire YP s'éloigne de l'un et s'approche de l'autre > : donc on peut tousjours se servir de celuy de ces deux sommets dont la ligne YP s'éloigne, pour rendre le calcul de toutes les coniques general. On voit donc bien que si quelques unes des courbes données pour mener sur elles les perpendiculaires d'un point donné estoient < fort > recourbées, qu'alors l'ambiguité seroit bien plus composée ; et que nous aurions besoin aussi de signes plus composés pour donner une Equation generale. Car il pourra arriver alors tantost que la perpendiculaire s'approche du sommet, et tantost qu'elle s'en éloigne.
Il y a encor d'autres signes ambigus du second degré, ou composez de trois ambiguitez seulement outre * et # que je viens d'expliquer.
< Et pour en faire comprendre la nature, > soit une equation trouvée
ou ta +b.....
je dis qu'il y a en effect trois ambiguitez cachées la dedans, car en substituant à la place de # sa valeur + ou — nous aurons à la verité 4 expressions, mais dont la I.130129128127 et 3m ne sont qu'une même
[p. 136] 136
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
On me dira que cette Ambiguité donc est la même, avec celle que PHIL.. V, 1o, f. 34.
nous venons d'expliquer ta + b !
c'est à dire
++0 0 0[ 34 verso. | mais je reponds, qu'il y a de la difference et qu'en fait de composition
oul cas donnés au commencement, sçavoir :
u tat 6‹ Me, car l'une aussi bien que l'autre de ces equation :
particulieres estant quarrée donnera + a'‡ zab + bMc. Donc les signes # et # ensemble n'y servent de rien, et l'Equation ambigüe generale sera :
pour marquer que l'une de ces deux grandeurs, a et b estant affectée
АС П + AB + BC l'Equation particuliere du I cas
АС П — АВ + ВС
...2...
АС П + АВ - ВС ...................... 3...
АС П — АВ - ВС
.... 4
...
et l'Equation Ambigue Generale sera AC П ( + ) ‡ AB ( ÷ ) = BC Dont voicy la raison pour comprendre la formation de ces deux signes.
Sçavoir, que ces 4 cas peuvent estre reduits a deux ambigus
АС П (#) AB (F) BC
АС П
•‡ BC
1 = AB ou c'est à dire AB et BC, sont affectées, tantost d'un meme signe soit +, [p. 137] 137
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
soit — , selon le I, et 4™° cas ; tantost de signes opposez, selon le 2. et Pui.., V, 1o, f. 34.
3me cas. Or à fin que deux signes semblables mais heterogenes ‡ et (+) ne se confondent pas, l'un d'eux est renfermé dans une parenthese, close en haut pour estre discernée d'autres parentheses ; et a fin de discerner un seul signe (#) + de deux qui se multiplient (F) + les parties du premier sont unies par un trait d'en haut. | Enfin l'on voit bien, que 35 recto.
le quatrieme cas suppose une grandeur fausse, ou negative, ou moindre que rien ; c'est à dire prise en sens contraire à celuy cy dans le quel on la proposoit ou demandoit car soit une ligne droite indefinie DE dans laquelle tombent trois points : A.B.C de 6 façons differentes representées icy fig. s.
E
B
A
_A
A
VALEURS REELLES
OU NEGATIVES
OU POSITIVES
VALEURS FAUSSES
131 АС П + AB + BC
2)
-
AB + BC
-
AB - BC
-
AB + BC 4) АСП + AB-ВС )
signifie plus
grand ; voyez la
-
AB + BC
-
AB-BC
-AB-BC)
Table des Ca
(AB + BC) 8
- AB + BC
racteres 1.
Or si nous ne contons que les varietez des Equations qui nous donnent la valeur de la ligne reelle ou positive AC, ou les differences des voisinages < des points, > sans avoir égard au rang, ou au costé droit ou gauche, et par consequent si nous prenons celles dont l'une est < la > renversee de l'autre, pour une seule comme I, et 6. item 2 et 4 item 3 et ; nous n'aurons que trois varietez. Mais si dans le probleme ou theoreme proposé, on demande que la ligne AC, soit prise du poinct A, vers le costé D. et que sa valeur soit determinée par les lignes AB, et BC.
[p. 138] 138
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
PHI.., V, 10, f. 35. alors cette valeur peut devenir moindre que rien. Car dans le quatrieme cas soit < AB adjoutee mais BC < qui est posee > F AB (plus grande qu'AB) > soubstrait, selon l'equation des fausses valeurs, c'est à dire < selon l'equation des valeurs reelles ; AB soubstraite, et > BC adjoutée des u peis reliem don mais en BC eStER il y aura plan de socion
trait, ou de pris en sens contraire vers E, que d'adjouté ou de pris selon la demande. Par consequent la difference, < sçavoir AC > tombera du costé de E. Le meme, mais apres un echange des lignes, arrive au gme cas. Mais au 6mc tout est pris en sens contraire ou vers E, AB aussi bien que BC. Or prendre en sens contraire c'est à dire reculer, est proprement soubstraire. | Or non seulement celuy qui a avancé peut reculer, 35 verso.
plus meme qu'il n'ait avancé, comme dans le 4. et sme cas ; mais celuy aussi qui n'a rien avancé du tout ; car en reculant, il avance a rebours, et son avancement est moindre que rien puisqu'il faut encor qu'il avance < veritablement et qu'il revienne au premier endroit > pour pouvoir dire de n'avoir rien fait, comme celuy qui doit plus qu'il ne possede. Mais enfin à l'egard des signes dont il est question uniquement, il n'y a que 4 cas « differens, sçavoir le I. le 2. le 3 et le 6 >, puisque le 4m° est compris dans le second ( : 3m°) et le sme est compris dans le 3me ( : second) selon les vrayes ( : fausses : ) valeurs. Je fus pourtant obligé de rapporter le 4m et sme cas aussi, pour faire voir comment la valeur d'AC peut estre fausse, sauf les signes ; et comment il y a tantost 3, tantost 4, tantost 6 varietez selon les differentes considerațions.
Voila l'explication de < la plus-part > des Signes Ambigus dont on peut avoir besoin ordinairement. Car de monter aux compositions plus hautes, d'expliquer les varietez qui peuvent arriver, quand il y a plus de trois points employez sur tout quand on y mêle les fausses grandeurs ;
d'expliquer les cas differents dont on peut avoir besoin, quand nous supposons les points tomber dans une circulaire ou autre qui recourt en elle même, au lieu d'une droite indefinie : ce seroit plus curieux qu'utile, et ne serviroit qu'à embarasser l'esprit du lecteur : puisque ce que je viens de dire, avec ce que je m'en vay d'y adjouter, estant bien compris, luy suffira asseurement. Car je pretends de donner un moyen de nous passer de la fabrique de tant de signes nouveaux sur tout quand ils seroient trop composés ; < àfin d'applanir toutes les rudesses de ce chemin, [p. 139] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
139
qui ne fut pas encor battu, et de reduire tout à la derniere clarté et, je PuIr., V, 1o, t.35.
lose dire, facilité possible. J'ay balancé si je le deuvois donner, puisqu'il m'avoit servi de principe d'invention, qu'on a accoustumé de supprimer, pour faire paroistre d'avantage les theoremes inventés, mais la consideration du bien public l'a emporté par dessus toutes les autres. >
(f. 36 barrée.)
| Je dis donc, qu'on peut exprimer les signes par le moyen des 37 recto.
lettres, à fin de venir à une espèce d'Algebre pour trouver les signes < inconnus >, comme l'on trouve ordinairement les grandeurs inconnües. Je choisis pour cet effect les lettres Grecques pour distinguer plus aisement les lettres des signes, des lettres des grandeurs.
De ces lettres, de l'Alphabete Grec, les premieres signifieront, +, comme, a. f. y. ¿ les dernieres signifieront — , comme w. 4. q. Et a et w, par exemple, signifieront + ou — de la premiere ambiguité ; B et y, de la seconde, etc. Cette expression des signes par lettres n'est pas si forcée, qu'elle le paroist d'abord, car par exemple — y signifie — I. ny. or — I, est une grandeur < sçavoir un nombre >, et chaque grandeur peut estre expliquée par une lettre, donc — I peut estre expliqué par e, et nous pouvons faire wy au lieu de — y, pourveu que nous < nous > souvenons que ces lettres qui signifient un nombre, ou une raison, n'augmentent pas les dimensions : et pour cette raison à fin de les distinguer d'avantage des autres, il sera bon de les renfermer dans une parenthese close comme (w) y. Si deux de ces lettres se trouveront ecrites l'une aupres de l'autre dans une meme parenthese, comme (ac0) y cela signifiera ou l'un < des signes comme + (ou a) > ou l'autre ; sçavoir — , (ou w)
Mais il sera à propos de reprendre les exemples, de tous les signes, dont nous avons parlé, et de monstrer comment nous les pourrions exprimer par lettres d'une maniere qui nous fera voir en même temps < ou dans la suite > tous leurs usages. Soit une ambiguité :
dn+btc
ou + b- c representons le + de cette premiere ambiguité par a, et le — par w, et nous
d П + b (aw) c, au lieu de d 7 + 6+c aurons
[p. 140] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ 140 | et si nous cherchons la valeur de b, par la meme equation en nous PHIL., V, 10, f. 37.
37 verso.
servant d'une transposition necessaire, nous aurons :
c'est à dire
b d (wa) c, au lieu de bdIc Car il est manifeste qu'un signe comme (aw ) estant affecté de — doit estre changé en sorte qu'a soit mis à la place de w et vice versa, puisque - a, ou - (F) est (-) ou wet - w ou - (-) est (7) ou (a.).
Soit la seconde ambiguité dans le même calcul :
е П+ ! -g
ou - f+g posons " eal a } de la s" ambiguie, et nous aurons
Soit une 3™° ambiguité dans le même calcul
0u -k+1
ou + k - l posons ! ) egala de la ' ambigui or nous aurons :
|П (УФУ) k (re) 1. au lieu de b 1 #* #I.Sil'equation avoit esté
ou - k + l
ou tk-l
10(1989)1(79)/ nous aurions eu au lieu de Soit une 4m ambiguité, sçavoir
ou +11 + P posons (ai) egala , } si t est celuy de la premiere ambiguité, [p. 141] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
141
PuLL., V, 10, f. 37.
et nous aurons
m M (ô, ac) n (aco, ô ) P au lieu de
m П nр.
< Je croy que cette façon d'exprimer est assez aisée. j'y adjoute seulement cette caution que l'ordre des lettres aussi bien que des equations particulieres est arbitraire en effect ; mais estant choisi une fois, il doit estre observé constamment, pendant qu'il y a un autre signe de la même equation ambigue, à fin que ces deux signes gardent un rapport entre eux et puisqu'il n'y a rien qui les discerne que l'ordre des lettres. > | <Le grand avantage de cette expression des signes par lettres paroistra 38 recto.
clairement dans la suite des operations : cependant > il est fort aisé d'y appliquer tout ce que je viens de dire de l'expression par signes comme par exemple touchant le vinculum, item touchant le changement d'un signe composé dans un signe simple, en cas qu'il reste seul de tous les autres correspondants. Car si de la 3m Equation susdite le seul signe (Y9Y) ou tt reste, et l'autre (YY9) ou # evanouit, le premier pourra estre changé en celuy cy : (19) < comprenant les deux premiers cas, yy, sous un seul : tout ainsi que nous n'avions pas feint de comprendre sous un seul cas le 3me et le sme endroit du point D, dans la I. ou yme figure >. Mais si des signes de la quatrieme equation le seul signe #, ou (ô,au) reste, et l'autre #* ou (ac, 5) evanouit, le dit signe (8,000)
ne pourra pas estre changé en un simple, par ce qu'on ne sçauroit determiner si ce < signe > simple doit estre (80), ou (aw) ; et par ce que cette quatrieme ambiguité est une soubsdistinction de la premiere, et par conse quent les signes de la quatrieme sont correspondents avec ceux de la premiere, de sorte qu'on ne peut pas dire, que de tous les signes correspondants, le seul (,aw) reste, puisque les signes de la premiere ambiguité restent encor, comme je le suppose.
A present je croy qu'il sera temps d'expliquer la division generale des signes en Homogenes, en Correspondants, et entierement Heterogenes < car l'expression des signes par lettres sert beaucoup à l'éclaircir. Cette division est de grande importance dans la suite des operations car l'Addition et soubstraction de deux signes Homogenes se peut tousjours faire avec coalition de ces deux signes en un seul, et pour cette raison je les appelle Homogenes, car deux grandeurs sont homogenes si on les
[p. 142] DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
142
PHI.., V, 10, f.38. peut adjoûter ensemble. Si deux signes ambigus homogenes se multil'autre s'explique aussy par consequence, entierement et tousjours. Il est aisé de juger par cette definition, que de tous les signes il n'y a que ceux qui soient homogenes, qui sont les memes comme (ac) ou ‡ et (acu)
ou #, item comme (7yq) ou #, et (714) ou # ; ou qui sont opposés, comme ‡ et # ou (ac) et (cd), ou # et # ou (797) et (9y9).
J'appelle correspondants ; ceux qui tirent leur origine d'une même equation ambigue, et quand il ne sont pas homogenes, alors quoyque l'un estant expliqué n'explique pas l'autre entierement et tousjours il ne laisse pas pourtant d'en deminuer toujours l'ambiguité et même de l'expliquer entierement quelques fois. Par exemple soit AC П + AB ‡ BC ou qui revient au même, AC П (YpY) AB (rye) BC. Posons le cas | que +#, signifie +, alors l'autre # pourra estre changé en un simple signie les terres le fet. ou car asde la le bigie sera husi, or
dans l'autre signe #, ou (ryo) le I. ou 3m' cas sera y ou q, donc # signifiant +, # deviendra (79) c'est à dire ‡. Mais d'avantage posons que *#, ou #, un de deux, signifie — , alors toute l'ambiguité cessera, et l'autre sera +. comme il est aisé de demontrer par le moyen des memes lettres.
Les signes correspondants sont d'une même ambiguité immediatement, ou mediatement ; immediatement, comme dans la 3m ambiguité # et # dont je viens de parler, ou comme ( + ) et (#) dans la 4me ;
mediatement, comme #* dans la quatrieme, et † dans la premiere, par ce que la 4m° est une soubsdistinction de la premiere ; et se sert de la premiere en y adjoutant encor une nouvelle ambiguité. Il est aisé de les reconnoistre par le moyen des lettres, car ceux qui tirent leur origine d'une même ambiguité immediatement.132 n'ont que les memes lettres diversement rangez ; comme (+) s'exprime par (YeY), et (#) par
[p. 143] 143
DE LA MÉTHODE DE L'UNIVERSALITÉ
correspondence ; c'est à dire s'ils naissent d'ambiguitez entiérement Puu.., V, 10, f.38.
differentes, et sans dependance, en sorte que l'explication de l'un des signes ne contribue rien du tout à l'explication de l'autre, car alors ils n'ont point de lettre commune. comme par exemple le signe # et le signe #, dont l'un signifie (30), et l'autre (Y9Y). Et cela arrivera dans le calcul du probleme proposé, des perpendiculaires des coniques, < voyez la fig. I. et 7. > car alors l'explication du signe # depend de la nature de la courbe proposée < ABC, mais > l'explication du signe + depend de l'endroit du point donné D.
L'on me demandera à present, si j'aimerois mieux d'exprimer les signes Ambigus par signes ou par lettres. Je reponds : que j'aimerois mieux d'exprimer les signes simples par signes, et les signes composez par lettres. Il me reste seulement d'adjouter : si l'on veut employer les signes soit simples, soit composez, et qu'on trouve deux signes hetero.
genes, mais semblables, qu'il faut renfermer l'un d'eux dans une parenthese, comme ‡ et (#), et s'il y en avoit trois, l'on feroit #, et (2 #) et (3F), de même #, et (2 +#), et (3'#). Mais si l'on se sert de lettres on n'a pas besoin de marquer ces parentheses par nombres.
PHIL., V, 10, f. 39 :
PuIL., V, 1o, f. 30.
Table des Caracteres Analytiques.
.........
•
PHIL., V, 1o, f. 40 :
PHIL., V, 10, t.40.
Table des signes de la Methode de l'Universalité.
......
....
•
•
PHIL., V, 10, f. 41-42 (4 p. in-4°).
PHIL., V, 10, f.41-
42.
CONSTRUCTION DU PROBLEME
ESSAY DE LA METHODE DE L'UNID'UN POINCT DONNÉ MENER LA PERPENDICULAIRE A UNE SECTION
VERSALITÉ.
CONIQUE DONNÉE, PAR LE MOYEN D'UNE HYPERBOLE SIMPLE 1.
I. Cf. PHIL., V, 1o, f. 64-65.
[p. 144] GENERALIA GEOMETRICA
144
PHIL., V, 10, f. 43-46 (3 p. in-4°).
PHIL., V, 10, f.
43-46.
< INTRODUCTION A LA > CONSTRUCTION D'UN PROBLEME SOLIDE DONNÉ PAR L'INTERSECTION D'UNE SECTION CONIQUE DONNÉE ET D'UN CERCLE, SUIVANT UNE SEULE REGLE COMMUNE A TOUTES LES SECTIONS CONIQUES, NECESSAIRE A L'EXECUTION DES CALCULS DE LA METHODE DE L'UNIVERSALITÉ.
• •
•
PHIL., V, 10, f. 47 (2 p. in-4°).
PHIL., V, 10, f.47.
I674. Paris.
GENERALIA GEOMETRICA DE MEIS ACCESSIONIBUS 47 recto.
ET METHODO UNIVERSALITATIS.
Les Theoremes n'estant que pour abreger < ou diriger > la solution des problemes, < puisque toute la theorie doit servir à la practique > il suffit d'estimer la varieté de la Geometrie par celle des problemes. Les problemes de Geometrie sont ou Rectilignes ou Curvilignes. Les Problemes rectilignes sont dans les quels on ne demande ny suppose que la grandeur de quelques lignes droites ou espaces rectilignes. Les curvilignes supposent ou demandent la grandeur de quelque ligne courbe, ou de quelque espace curviligne. Les problemes des centres de Gravité et par consequent quantité de problemes de la Mechanique sont de la derniere sorte. Ainsi on peut dire qu'il y a comme deux especes de la Geometrie, celle d'Apollonius, et celle d'Archimede ; la premiere renouvellée par Viete et des Cartes, l'autre par Galilei et Cavalieri.
Les problemes Rectilignes se reduisent à la Resolution de quelque Equation dont il faut tirer les racines, analytiquement < par le calcul >, ou Geometriquement < par les intersections des lieux >, exactement ou par approximation. Mais les curvilignes ne sont pas encor sujets à l'analyse connue, et si on les vouloit reduire à une equation, on la trouveroit de l'infinitesieme degré.
Or ayant fait quelques remarques assez extraordinaires dans l'une aussi bien que dans l'autre espece de Geometrie, j'ay bien voulu en toucher icy quelques unes en peu de mots.
[p. 145] 145
DE MEIS ACCESSIONIBUS
Dans la GEOMETRIE DES RECTILIGNes ; j'ay trouvé enfin le moyen de Pu..., V, 10, $.47.
tirer les racines de toutes les Equations cubiques, c'est à dire de rendre toutes les equations cubiques pures ; en sorte que pour les resoudre il ne faut que tirer la racine cubique d'un solide connu. Scipio Ferreus a trouvé le premier des regles propres à tirer les racines de quelques especes des Equations cubiques, Cardan a publié sa methode. Et Viete aussi bien que Mons. des Cartes ont desesperé de pouvoir venir a bout des autres.
J'ay eu le bonheur d'y voir quelque jour. Et cela estant on peut dire que la resolution de toutes les Equations cubiques ou quarrequarrees est achevée, et qu'on les peut construire toutes Geometriquement par l'invention de deux moyennes proportionnelles.
1 Je ne repete pas icy ce que je viens de dire dans un papier à part 47 verso.
de la Methode des universels ; qui nous abrege le calcul, < comprennant plusieurs cas soubs un seul >, qui nous fait decouvrir des harmonies dans les figures et qui nous donne le moyen de les ranger en classes par des idees generales.
Touchant les lieux, j'ay observé quelques moyens extraordinaires d'obtenir des constructions courtes et [nettes] belles, comme par exemple je donnai il y a quelques jours la construction < fort courte > de ce probleme : [L'Hypotenuse] < Un costé > d'un Triangle [rectangle] estant donnée « et l'angle qui lui est opposé >, trouver le triangle en sorte que ses costés soyent en proportion harmonique.
Viete nous a donné la methode de tirer les racines des Equations par des nombres approchans aux veritables ; mais personne a ce que je sçache a donné des approximations Geometriques ; je croy pourtant d'y avoir reussi, et de pouvoir resoudre les problemes ' solides par approximations en n'employant que des droites ou courbes ; et cette methode a cela au dessus de l'exegese numerique de Viete, qu'elle nous donne toutes les racines de l'Equation proposée tout a la fois, au lieu que l'exegese par nombres n'en donne qu'une.
Quant à la Geometrie des Curvilignes je pretends d'y avoir fait quelque chose d'extraordinaire sans parler de la quadrature d'un segment oblique de la cycloeide ; de la dimension de la courbe décrite par l'évolution du cercle (ayant trouvé que l'arc évolu est la moyenne proportionnelle entre
I. Ce mot est répété par erreur dans le ms.
INÉDITS DE LEIBNIZ.
IO [p. 146] 146
NATURA PRIORA
PuIL., V, 1o, f.47. le diametre et la courbe décrite), de la dimension de la surface du solide parabolique fait par la parabole revolüe à l'entour de la touchante du sommet ; j'ay observé deux methodes fort estendues, l'une de donner la dimension des figures superieures, en supposant celle des inferieures.
l'autre de reduire l'aire d'une figure à la somme d'une progression de nombres rationaux ce qui est traduire la difficulté de la Geometrie à 1'.
PHIL., V, 10, f. 48 ( 2 p. in-4°).
PHIL., V, 10, f.48.
21 junii 1678.
Demonstratio pure Analytica :
Quod minus in minus facit plus.
F. 49 : Copie de la f. 48.
49.
F. 50 :
SIGNA AMBIGUA.
51.
F.51 :
Demonstratio pure analytica
Quod in multiplicatione — in — faciat +.
F.53 :
53.
SIGNORUM AMBIGUORUM TRACTATIO PER LITERAS ? .
PHIL., V, 10, f. 54 (un coupon).
PHIL., V, 10, f. 54.
Additio natura prior substractione. Natura priora. Demonstratio axiomatum. Additio est natura prior substractione, seu ta + 6 est natura prius quam ta-b, quia natura prius est ut duo a, b codem modo tractentur quam ut tractentur modo diverso, et cum modo diverso tractantur, nondum ratio apparet, cur potius dicamus † a — b, quam — a + b.133
Ea igitur causa forinsecus petenda est, quod [nihil] < non > esse necesse
[p. 147] INFINITUM
147 cum dicimus + a + b ; eodem modo ostenditur et ab seu multiplicationem PHIz., V, 10, f. 54.
esse natura priorem ipso ¿ seu divisione. Et hæc quidem ita generalem hominum assensum habent, ut pro monstro futurus sit arithmeticus, qui substractionem tractet ante additionem. Itaque mea | sententia Robervallius non inepte demonstravit axioma ( si ab aqualibus auferas zequalia, residua sunt zequalia) ex axiomate natura priore : (si xqualibus addas aqualia, summæ sunt aquales) quamvis eum ideo reprehensum sciam a collegis in Academia Regia Parisina, quia scilicet æque illud ex hoc demonstrare potuisset, quam hoc ex illo. Sed præferenda sunt qua natura priora sunt, et peccatum videri potest pro axiomate habere quod ex positis demonstrari potest ! .
PHIL., V, 10, f. 56.
PHIL., V, 10, f. 56 (un coupon).
Determinatum idem quod dabile. Ita arcus aliquis positione datus est magnitudine determinatus seu dabilis. Etsi magnitudo ejus non sit cognita.
PHIL., V, 10, f. 58.
PHIL., V, 1o, f. 58 un (coupon.)
INFINITUM.
•est quantitas infinita hinc credibile est summam seriei hujus :
I
I
. ! etc. esse [finitam] infinitam.
1.234 At summa serie | ! etc. estetiam - sive infinita. Ergo sequeretur, quia ipsi requale, fore 1 J. etc. ME 1. Terc. quod est absurdum.
Videtur enim || ! etc. ipso | 2 3 etc. infinities esse majus. Dicendum
ergo - et - nonæquivalere, seu o. non posse esse quantitatem minimam, sed esse infinitè parvam, ut una o sit alia major. Et hic videtur hoc modo oblatum nobis exemplum quo infinitum unum alio infinities majus est.134
[p. 148] DEMONSTRATIO ANALYTICA 148
PHIL., V, 10, f. 38. Et videtur summa omnium fractionum summæ omnium unitatum et inter finitam quantitatem quodammodo media esse.
PHIL., V, 1o, f. 59 (un coupon).
PHIL., V, 10, f. 5g.
21 junii 1678.
Mariottus in specimine logico negat propositiones quasdam Geometricas in Elementis extantes demonstrari per calculum, quia calculus ipse, v. g. quod — in — facit †, ex Elementis demonstrari debet. Et sanè Analytici plerique qui demonstrationes operationum dare voluêre recursum habuere ad propositiones Geometricas et inter hos Renaldinus qui refert Cavallerium quoque questum quod hæ propositiones non haberentur demonstratæ. Ego puto Cavallerium quæsivisse demonstrationem Analyticam, nam linearem dudum dederant Algebrista, ut Bombellus aliique.
Ecce ergo demonstrationem purè analyticam à me repertam, absurdum enim videbatur arithmetica communis regulas (quas inter illa est quod — in - facit +) non nisi per lineas demonstrari posse. Primum autem quæsivi rem in aquatione ubi ut si sit x — b æqu. o. ducenda in x-c.
vel in f — c. | sumendoque pro vero quod quæritur incidi in verum.
inde per regressum concinnavi demonstrationem syntheticam in casu aquationis. Unde facilius postea fuit concinnare propositionem generalem, quemadmodum scheda separata præstiti ! .
x - b
x - C
135=-bx + bexqu. o.
Ergo x*+ be æqu. bx +cx
b tc.
Ergo
x -c
seu
æequ.
b.136
[p. 149] LINEA INFINITA EST IMMOBILIS
143
PHIL., V, 1o, f. 6o (un coupon).
PuIL., V, 10, f. 6o.
3 januar. 1676.
LINEA INFINITA EST IMMOBILIS.
Sit linea AB < infinita a parte B > qua motu transferenda sit in AC. Sit inter B et Cipsa DE parallela AC. Quando perveniet in AC, erit tota infra DE, et in quocunque puncto ponatur, ut in AF, erit pars ejus infinita supra DE. Unde si AC ponatur perfecte interminata, seu si nullum sit punctum ultimum, necesse est, ut tandem simul tota illa linea interminata infra DE descendat, totaque spatium interjectum simul conficiat, id est ut sit in pluribus locis. ärotov. Hinc videtur probari interminatum corpus esse immobile. Etiamsi [distantiam]
< angulum > FC facias infinite parvum, tamen idem semper locur labebit, proportionaliter quod in his magnis. Similis enim figura dur potest, supponendo ipsam BC infinite parvam.
PHIL., V, 1o, f. 6ı (un coupon.)
PuIL., V, 10, f. 61.
Rationes et Numeri res homogenez sunt, addi potest ratio numero, etc., quod et ex aquationibus Algebraicis apparet. Ideo Rationes sunt genus, Numeri et Rationes < Radices > surda sunt species.
Rationes linearum neque numeri sunt neque radices surdæ.
PHIL., V, 10, f. 63.
PHIL., V, 1o, f. 63 (un coupon).
EXTENSIO INTERMINATA non debet implicare, quia videntur aliqua de ea demonstrari posse, ut duas rectas interminatas in codem plano quæ non sint parallelæ, unum habere punctum commune. Quod de ter-
[p. 150] 150
EXTENSIO INTERMINATA PHIL.. V, 10, f. 63. minatis dici non potest. Sed hoc tamen de terminatis dici potest, produci posse dum concurrant. Videtur vero intelligi recta jam producta ;
imo rectæ per se interminata a nobis aut corporibus terminantur.
PHIL., V, Io,
f. 64-65. Prospectus imprimé :
V, 1o, f.
64-65.
PROBLÈME : Tirer d'un point donné, sur la circonférence d'une Section
Conique donnée, une perpendiculaire. par J. OZANAM.
Paris, 14 May 1678 1.
- Cf. PHIL., V, 10, f. 25 recto, 33 verso, 41-42.
[p. 151] 151
DE LINGUARUM ORIGINE
PHIL., VI, 10, a (2 f. in-8°).
PHIL., VI, 10, a.
Leibnitius
de connexione inter res et verba,
seu potius de linguarum origine.
chedula qua insunt non nisi particulæ operis cujusdam major dentur et non nisi vulgaria continent, quæ impressionem non m rentur 1.
Certam quandam et determinatam inter Res et verba connexionem esse F. r.
dici nequit ; neque tamen res purè arbitraria est, sed causas subesse oportet, cur certa voces certis rebus sint assignatæ ? .
Ex instituto rem fluxisse, non potest dici, nisi de Linguis quibusdam artificialibus, qualem Golius Sinensem esse suspicatus est, et qualem Dalgarnus, Wilkinsius aliique confinxêre. Primigeniam ortam protoplastis usurpatam, quidam fluxisse putant ab instituto DEI, alii ab Adamo, viro divinitus illustrato excogitatam, tunc cum nomina animalibus imposuisse traditur. Sed talem linguam vel omnino intercidisse, vel in ruderibus tantum nonnullis superesse oportet, ubi artificium deprehendere difficile est.
Habent tamen Linguæ originem quandam naturalem, ex sonorum consensu cum affectibus, quos rerum spectacula in mente excitabant. Et lanc originem non tantim in lingua primigenia locum habuisse putem sed et in linguis posteriùs partim ex primigenia partim ex novo hominur per orbem dispersorum usu enatis. Et sanè sape onomatopcia manifestè imitatur naturam, ut cum coaxationem tribuimus ranis, cum st
[p. 152] I52
LINGUA PHILOSOPHICÆ SPECIMEN
PHi.., Vi, 1o, a. nobissignificat silentii < vel quietis > admonitionem ; < et r cursum >, cum hahaha ridentis est, va dolentis 1.
Le 2º feuillet porte quelques indications d'ordre physiologique sur la manière d'émettre certains sons (voyelles et consonnes).
PHIL., VI, 1o, b (1 p. in-4°).
PHIL., VI, 10, b.
Januar. I680.
Linguæ philosophicæ Specimen in Geometria edendum.
Ut aliquod linguæ philosophicæ specimen edam, ac ne videar increlibilia promittere, incipiam ab illis in quibus id et facilius et securius t mirabili magis effectu præstatur ; nimirum in Geometria. Revocab omnia ad rectarum ductus, et facilitatis nunc quidem causa, non omnia resolvam ; sed conabor cætera resolvere in triangula similia. Ut autem omnia procedant facilius, et quia nondum metaphysicam istam resolvere satis licuit, utar flexionibus, particulis ac constructionibus linguæ latinæ.
Sed ipsa vocabula nova effingam, sumta ex natura ejus quod fit dum lineæ ducuntur. Hac ratione ubi primum Elementa explicuero, gradus ad cætera omnia non difficilis erit. Nihil autem calculi hic miscebo, imo nec de magnitudinibus, summis, differentiis, rationibus rationumque compositionibus, aut potentiis aut summis ? , cæterisque quæ communia sunt Arithmeticæ et Geometriæ, sed solis punctis, rectis, angulis, intersectionibus, contactibus, motibus sum locuturus, ostendamque quomodo expressiones calculares vel mixtæ ad lineares revocentur. Fructus autem erit maximus, quoniam hac ratione licebit Geometricas ratiocinationes maxime subtiles sine charta, sine pulvere, sine calculo, sola imaginationis et memoriæ vi peragere ? .
Acqualitatem ad congruentiam revocabimus, rationem ad similitudinem. Aequalia quorum unum in alterum transformari potest.139138137
[p. 153] 153
Préface a la Science Générale
PHIL., VI, II, a (3 p. in-folio.) 1
PHIL., VI, 11, a.
PUISQUE > le bonheur consiste dans le contentement, et que le contentement durable depend de l'asseurance que nous avons de l'avenir, fondée sur la science que nous deuvons avoir de la nature de Dieu et de l'ame ; de la il s'ensuit, que la science est necessaire au vray bonheur.
Mais la science depend de la demonstration, et l'invention des demonstrations d'une certaine Methode, qui n'est pas connue de tout le monde.
Car quoyque tout homme soit capable de juger d'une demonstration, puisqu'elle ne meriteroit pas ce nom si tous ceux qui la considerent attentivement, ne s'en trouvoient convaincus et persuadés ; neantmoins tout homme n'est < pas > capable de trouver des demonstrations < de son chef > ny de les proposer nettement quand elles sont trouvées : < faute de loisir ou de methode >.
La vraye Methode prise dans toute son etendüe est une chose à mon avis tout à fait inconnue jusqu'icy, et n'a pas esté practiquée que dan les mathematiques. Encor est elle fort imparfaite à l'egard des mathe matiques mêmes, comme j'ay eu le bonheur de faire voir à quelques uns ( : qui passent aujourdhuy pour estre des premiers mathematiciens du siecle : ) par des preuves surprenantes. Et j'espere d'en donner des echantillons qui ne seront peut estre pas indignes de la posterité.
Cependant si la Methode des Mathematiciens n'a pas esté suffisante pour decouvrir tout ce qu'on pouvoit souhaiter d'eux ; elle a esté au moins capable de les garantir des fautes ; et s'il n'ont pas dit tout ce qu'ils deuvoient, ils n'ont rien dit aussi de ce qu'ils ne deuvoient pas dire.
Si ceux qui ont cultivé les autres sciences [les] avoient imitez < les mathematiciens > au moins en ce point nous serions fort heureux : et ily a long temps que nous aurions une Metaphysique asseurée, aussi bien que la morale qui en depend ; puisque la Metaphysique renferme la connoissance de Dieu et de l'ame, qui doit regler nostre vie.
Outre que nous aurions la science des mouvemens, qui est la clef de la physique et par consequent de la medecine.140 Il est vray que je croy que
[p. 154] 154
Préface a la Science Générale
nous sommes en estat maintenant d'y aspirer, et quelques unes da des premigres pendu mps, st ace des devre simple meutesiemise l
que je croy qu'il ne nous reste à present que de faire certaines experiences
Or la raison pour quoy l'art de demonstrer ne se trouve jusqu'icy que dans les mathematiques n'a pas esté bien penetrée de qui que soit, car si l'on avoit connu la cause du mal, il y a long temps qu'on auroit aussi trouvé le remede. Cette raison est, que les Mathematiques portent leur épreuve avec elles : Car quand on me presente un theoreme faux, je n'ay pas besoin d'en examiner ny même d'en sçavoir la demonstration, puisque j'en découvriray la fausseté à posteriori par une experience aisée, qui ne coûte rien que de l'encre et du papier, c'est à dire par le calcul ; qui fera connoistre l'erreur pour petit qu'il soit. S'il estoit aussi aisé en d'autres matieres de verifier les raisonnements par les experiences, il n'y auroit pas de si differentes opinions. Mais le mal est que les experiences en physique sont difficiles et coûtent beaucoup ; et en metaphysique elles sont impossibles ; à moins que Dieu ne fasse un miracle pour l'amour de nous, pour nous faire connoistre les choses immaterielles éloignées.
Ce mal n'est pas sans remede, quoyque d'abord il nous semble qu'il n'y en ait point. Mais ceux qui voudront considerer ce que je m'en vay dire, changeront bien tost de sentiment. Il faut donc remarquer que les P. 2. < preuves ou > experiences qu'on fait en mathematique | pour se garantir d'un faux raisonnement ( : comme sont par exemple la preuve par l'abjection novenaire, le calcul de Ludolph de Cologne touchant la grandeur du cercle ; les tables des sinus ou autres : ) ne se font pas sur la chose même, mais sur les caracteres que nous avons substitués à la place de la chose. Car pour examiner un calcul des nombres par exemple si 1677 ' pris 365 fois ° 612.105 on n'auroit jamais fait s'il falloit faire 365 monceaux et mettre en chacun 1677 petites pierres, et les conter à la fin toutes pour sçavoir si le nombre susdit s'y trouve. C'est pourquoy
. Ce nombre doit être la date de ce fragment
. Ici un mot oublié (fait). On voit en marge la multiplication, barrée [p. 155] 155
Préface a la Science Générale
on se contente de le faire avec les characteres sur le papier par le moyen PuiL., VI,
11, a.
de la preuve novenaire, ou de quelque autre. De même quand on propose une quadrature de Cercle pretendue exacte, nous n'avons pas besoin de faire un [grand] cercle materiel pour lier un fil à l'entour, et pour voir si la longueur de ce fil ou la circomference a au diametre la proportion quo mous propote la sera du hier , i a dre grand
cercle travaillé avec beaucoup d'exactitude. Cependant nous ne laissons pas de refuter cette fausse Quadrature, par l'experience, et par l'evenement du calcul ou de la preuve en nombres. Mais cette preuve ne se fait que sur le papier, et par consequent sur les caracteres qui representent la chose, et non pas sur la chose même.
Cette consideration est fondamentale en cette matiere et quoyque beaucoup de tres habiles gens, surtout de nostre siecle, ayent pretendu de nous donner des demonstrations en matiere de physique, de metaphysique, de morale, et même en politique < en jurisprudence > et en medecine : neantmoins ou ils se sont trompés, à cause que tous les pas sont glissans, et qu'il est difficile de ne pas tomber, lorsqu'on n'est pas guidé par quelques (experiences ou preuves] < directions > sensibles ;
ou quand même ils ont rencontré, ils n'ont pas pû faire recevoir leur aisonnement de tout le monde ; par ce qu'il n'y a pas encor eu moye l'examiner les raisonnements len metaphysique] par quelques preuve aisées dont tout le monde fut capable.
De la il est manifeste, que si l'on pouvoit trouver des caracteres ou signes propres à exprimer toutes nos pensées, aussi nettement et exactement que l'arithmetique exprime les nombres, ou que [l'algebre] l'analyse geometrique exprime les lignes, on pourroit faire en toutes les matieres autant qu'elles sont sujettes au raisonnement tout ce qu'on peut faire en Arithmetique et en Geometrie.
Car toutes les recherches qui dependent du raisonnement se feroient par la transposition de ces caracteres, et par une espece de calcul ; ce qui rendroit l'invention des belles choses tout a fait aisée. Car il ne faudroit pas se rompre la teste autant qu'on est obligé de faire aujourd'huy, et neantmoins on seroit asseuré de pouvoir faire tout ce qui seroit faisable, < ex datis. >
De plus on feroit convenir tout le monde de ce qu'on auroit trouvé [p. 156] 156
Préface a la Science Générale
ou conclu. puisqu'il seroit aisé de verifier le calcul soit en le refaisant, soit en essayant quelques preuves semblables à celle de l'abjection novenaire en arithmetique. Et si quelqu'un doutoit de ce que j'aurois avancé, je luy dirois : contons, Monsieur, et ainsi prenant la plume et de l'encre, nous sortirions bientost d'affaire '.
J'adjoute tousjours : autant qu'on peut faire par le raisonnement, ex datis.
Car quoyqu'il faille tousjours certaines experiences pour servir de base au raisonnement ; neantmoins ces experiences estant une fois données, on en tireroit tout ce que tout autre en pourroit jamais tirer ; et on découvriroit même celles qui restent encor à faire, pour l'eclaircissement de tous les doutes qui restent. Cela seroit d'un secours admirable même en politique et en medecine, pour raisonner sur les symptomes et circomstances données d'une maniere constante et parfaite. Car lors même qu'il n'y aura pas assez de circomstances données pour former un jugement infallible, on pourra tousjours determiner ce qui est le plus probable ex datis. Et voila tout ce que la raison peut faire ? .
| Or les caracteres qui expriment toutes nos pensées, composeront P. 3.
une langue nouvelle, qui pourra estre écrite, et prononcée : cette langue sera très difficile à faire, mais très aisée à apprendre. Elle sera bien tost receüe par tout le monde à cause de son grand usage, et de sa facilité [merveilleuse] < surprenante > < et elle servira merveilleusement à la communication de plusieurs peuples ce qui aidera à la faire receuvoir > :
Ceux qui écriront en cette langue ne se tromperont pas pourveu qu'ils evitent les < erreurs de calcul et > barbarismes, solecismes et autres fautes, de grammaire et de construction ; De plus cette langue aura une proprieté merveilleuse, qui est de fermer la bouche aux ignorans. Car on ne pourra pas parler ny ecrire en cette langue que de ce qu'on entend :
ou si on ose le faire, il arrivera de deux choses une, ou que la vanité de ce qu'on avance soit manifeste < à tout le monde >, ou qu'on apprenne en écrivant ou en parlant. Comme en effect ceux qui calculent apprennent en écrivant, et ceux qui parlent ont quelques fois des rencontres auxquelles ils ne pensoient pas, lingua præcurrente mentem. Ce qui arrivera sur tout en cette langue, à cause de son exactitude. D'autant qu'il [p. 157] 157
REGULA INVENIENDI
n'y aura point d'equivocations ny amphibolies ; et que tout ce qu'on y Pui.., VI, II, a.
dira intelligiblement, sera dit à propos. [Cette langue sera le plus grand organe de la raison ! ]
J'ose dire que cecy est le dernier effort de l'esprit humain, et quand le projet sera executé, il ne tiendra qu'aux hommes d'estre heureux puisqu'ils auront un instrument qui ne servira pas moins à exalter la raison, que le Telescope ne sert à perfectionner la veue ? .
C'est une de mes ambitions de venir à bout de ce projet si Dieu me donne la vie. Je ne le dois qu'à moy, et j'en ay eu la premiere pensée à l'aage de 18 ans comme j'ai témoigné [alors] < un peu apres > dans un discours imprimé 3. Et comme je suis asseuré qu'il n'y a point d'invention qui approche de celle cy, je croy qu'il n'y a rien de si capable d'eterniser le nom de l'inventeur. Mais j'ay des raisons bien plus fortes d'y penser, car la religion que je suis exactement, m'asseure que l'amour de Dieu consiste dans un desir ardent de procurer le bien general, et la raison m'apprend qu'il n'y a rien qui contribue d'avantage au bien general de tous les hommes que ce qui la perfectionne.
PHIL., VI, 11, a (un coupon).
PHIL., VI, 11, a.
novembr. 82.
Regula inveniendi mea est ut aliquid præstiturus, examinem objectiones corum, qui id probare conantur fieri non posse ; solutiones enim mihi modum aliquem præstandi quæsitum præbent, aut certè aditum ad ipsum.
Ita Mariottus probare conatur [radios] colores permanentes diversæ esse ab Emphaticis originis et naturæ idque eo argumento, quia nulla in permanentibus notatur evagatio extra leges refractionis. Ego igitur explicaturus originem permanen- | tium, hanc objectionem solvere sum Verso.
conatus, et notavi evagationem illam non posse deprehendi nisi in radio solido < colorato > magno seu notabili, non verò in exiguis, quales sunt illi qui formant colores permanentes. Radium autem solidum voco, qui
I. Cf. Lettre à Oldenburg (Phil., VII, iI ; Briefwechsel, I, 100) ; Lettre à Galloys.
décembre 1678 (Phil., VII, 23 ; Math., I, 187) et Phil.142141, VII, 201, 205
[p. 158] 158
METHODUS DOCENDI
Pui.., VI, « , a. umbra terminatur, ut qui per foramen admittitur, quales sunt plerique radii coloratorum permanentium, quia veniunt à corpusculis pellucidis constitutis inter opaca.
Un autre coupon :
Principium inveniendi. Si quid duobus modis inveniri possit uno per a.
b.c.d. altero per a. b.c. d.e, poterit reperiri per e < simul > et tria reliqua ex his a bed uno < aliquo > omisso. Non est tamen regula generalis. Si quid inveniri possit per a. b et per d. e. dabitur relatio inter a.
b. et d. e. unde ex duplici methodo idem inveniendi novum aliquid detegi solet.
PHIL., VI, 11, b (3 p. in-folio).
PHIL., VI, II, b.
Si mihi propositum esset [Chinensem] < Americanum » alique in (Methodus docendi).
has oras tempestate delatum, < vel etiam puerum vix infantia egressum >, non vago loquendi usu, sed certa methodo docere linguam nostram et cum lingua scientias ; ostendenda ipsi essent < crebrò > res [varia] < plurima >, rerumque status et mutationes, adjecta cujusque appellatione. Sed in nominandis rebus servari posset ordo duplex, unus aptus ad usum, ut quamprimum disceret cum nostris hominibus conversari, alter aptus ad accuratam rerum cognitionem cum verbis comparandam. Et quidem præstaret ambos conjungere inter se, quàm alterutri soli insistere, ne aut vulgaribus tantum notionibus imbutus de integro postea scientiis animum applicare cogatur, duplicato tempore ac labore, ne dicam animo per confusas conceptiones præoccupato ; aut à principiis veris quidem sed remotis rerum in medio positarum incipiens, toto institutionis suæ tempore prorsus omni studiorum fructu careat, similis magnificum struenti palatium, qui medio tempore sub dio agere, quam redes mediocres ingredi mallet.
Et Methodus quidem popularior hæc foret, ostenderem, < aut ostendi (una popularis.)
curarem, > homini qua ad pietatem et mores, ad victum et amictum, ad defensionem sui, ad obtinenda alimenta, ad colendas amicitias, ad commercium cum quibuslibet hominibus, denique ad vitæ commoditates pertinerent. Efficeremque ut experimenta statim caperet corum quæ
[p. 159] METHODUS DOCENDI
159
promtè et commodè experiri licet, cætera describerem illi per ca qua Pur.., VI, 11, b.
expertus esset, et complura monita < utilia > darem, hominum longa observatione constituta, hæc enim sunt de quibus locum habet illud Aris totelis pervulgatum, oportet discentem credere. Denique in his omnibus
sarum rationem haberem. Et huic methodo majorem temporis partem impenderem, et horas maximè postmeridianas, sumta non tam magistri quam familiaris persona. Methodo autem sublimiori non nisi paucos septimana dies, nec nisi paucas illorum dierum horas darem. Nam quæ observatione ac traditione discenda sunt, multo tempore ac labore indigent ; at nihil est brevius faciliusque scientiis ipsis, si rectè tradantur. P. z.
| At Methodus scientifica, < maximè perfecta > [cujus gratia ista (altera scientifica nunc scribo], incipiet non à posterioribus natura atque compositis et spe-
cialibus, quæ in sensus incurrunt, sed à < notionibus et veritatibus > maximè simplicibus ac generalibus, < quæ primum intellectui obversantur, > unde paulatim ad notiones speciales et compositas descendit.
Legesque syntheseos sive combinatoriæ artis sequitur, qua ostendit quomodo varia species ex summis generibus inter se compositis ordine exurgant et definitiones inter se et cum axiomatibus observationibus et hypothesibus jungendo theoremata oriantur. Hac Methodo Synthetica (si semel haberetur) nihil foret clarius et faciliùs. Sed antequam constituantur ejus Elementa, hoc est summa genera seu primæ notiones, et < simplicissima > axiomata aliæque prima veritates, opus est analysi difficili ac diuturna, quam Magister ipse secum instituere cogetur, ut pulcherrima illa synthesi apud alios uti possit, quibus < sane > multorum annorum labore collectos fructus paucis horis tradere potest. Valde autem errant qui putant Analysin Synthesi præstare, cum analysis ad synthesin perfectam inveniendam sit comparata ' Ex his etiam patet Methodum præcedentem ad usum vita directam à (comparatio
utriusque.)
fine incipere, qui est felicitas, et media quærere bene vivendi, qua pleraque non tam per rationes quam experientias sunt inventa, at Methodus perfectior ipsam rerum naturam, potiùs quam usum hominum respicit, et res eo ordine percurrit, quo etiam angelus uteretur, (quatenus scilicet nobis angelum imitari licet) si angelus scientias nostras perlustrare
I. Cf. MaTH. I, 26, c, d ; 27, b. Voir La Logique de Leibniz, p. 286 sqq.
[p. 160] 1 бо
METHODUS DOCENDI
PHIL., VI, II, b. vellet'. Interim hac ipsa Methodo quæ nullam utilitatis, sed tantum
veritatis rationem habet, nihil futurum esset utilius, si modo haberetur :
nihil enim ad sapientiam et folicitatem efficacius est quam causas rerum
nosse, < ita enim > sciemus quid nobis expetendum sit, et quibus
modis expetita effici possint.
| Optarim autem utriusque Methodi scriptores extare < et primum (de scribendis humana vitæ quidem > esse qui populariter sed vere tamen et diligenter tradant Agendis pro methodo popu- Agenda vitæ < (quo titulo memini prodire non ita pridem libellum
Gallicum inscriptum : Agenda des honnestes gens) >, seu ut Georgius
Valla < in scriptione operis sui > vocabat, expetenda et fugienda ;
eaque adaptata tum hominibus in universum, tum deinde variis vitæ
generibus vel ut vulgò vocant professionibus. Unius autem ea res non
foret, sed opus esset multorum conspiratione, et præterea ingenti numero
figurarum, quale quid alibi sub Atlantis Universalis nomine concepi
atque descripsi ? , quanquam pro scopo nostro Manuale tantum aliquod,
tanquam compendium magni operis, sufficere putem.
(de analysi notiothodi perfec. omnium qua licet definitionibus ac significationibus vocabulorum bene tione, et quam constitutis < tanquam si de integro linguam aliquam condere velutile sit fingere lemus >, quod ut fiat rectiùs, fingamus quod initio dixi hominem allodocendum nobis hominem lin- glosson, Americanum puta aliquem ingenio et discendi cupiditate non
nostra carentem, sed nostri sermonis prorsus ignarum nobis dari docendum ;
cogitemusque quanam ratione illi significationes vocabulorum tradere
quàm accuratissimè possimus ; eadem enim opera animadvertemus
< tum > qua sit vocabulorum significatio, < tum > quomodo
notiones aliæ ex aliis oriantur, quod est omnis scientiæ caput. Itaque
consideremus quomodo effecturi simus ut ille homo intelligat, quid sit
Ens, aliquid, Nihil, Substantia, Qualitas, Totum, Pars, Actio, Passio,
aliaque hujusmodi generaliora ; qua consideratio nos faciet evitare
inanes circulos, quos plerumque in his rebus decurrimus, figeturque
animus et ad certas quasdam constantesque notiones constituendas
cogetur. Quod quanti momenti sit, pauci capiunt, quia pauci considerant, quanti sit prima in omnibus elementa constituisse.
Cf. p. 94,
note 2.143
[p. 161] 161
DE ARTE INVENIENDI IN GENERE
Per, VI, 12, 8, PHIL., VI, 12, b, 4-5 (4 p. in-fol.).
¿ in quærendo sæpe observanda justitia, ne sine ratione unum alteri præferamus seu ut nihil faciamus sine ratione. Hac Methodo perfectè observata semper veniemus ad optimas vias. Sed difficile est eam semper observare : quando necessariò cogimur eligere, nous ferons que chacun aye son tour. { { de usu characterum ad abscindendas inutiles considerationes figendamque Mentem et proinde celeriter procedendum. Perfectiores sunt Methodi qua fieri possunt proprio Marte sine libris. item | Methodus inveniendi perfecta, si prævidere possimus, imò demonstrare antequam rem aggrediamur, nos ea via ad exitum perventuros ;
perfecta magis illa quæ nullis utitur theorematis apud alios demonstratis, vel problematis ab aliis solutis. Conscientia sua cuique dictabit, an ejus Methodus fuerit libera à casu, seu an ad eam fuisset perventurus si non aliquid aliud prænovisset. Cùm utilia quæramus, merito omnibus utimur.
Cum exercendi ingenii causa quærimus, quoad licet tentare debemus vias perfectas.
{ Nolo hic agere de inventione extemporanea quia non utilitatibus I. Allusion à la règle cartésienne de l'analyse.
INÉDITS DE LEIBNIZ.
II
[p. 162] 162
DE ARTE INVENIENDI IN GENERE
PHIL., VI, 12, b, 4. privatis sed publicis scribo, item nondum possum satis agere de optimis
Quærimus vel integræ scientiæ ejusque partis constitutionem, vel quærimus aliquid particulare. Et rursus vel quærimus demonstrationem, vel quærimus enuntiationem. Et rursus vel quærimus enuntiationem qua aliquid quæsitum determinatum præstatur, vel quærimus in genere Enuntiationem aliguam elegantem. Prius est quærere problema, posterius
} Reductio generis ad species, et quasdam, sed maxime utilis reductio generis ad unicam speciem infimam.
Methodus [inveniendi] quærendi duplex est vel Synthetica < seu Combinatoria > vel Analytica'. Ex quibus Analytica est difficilior, Synthetica longior. Analytica interdum per naturam rerum exitum reperire non potest, synthetica semper. Exemplum ubi Analytica < sola > exitum reperire non potest in arte deciphrandi aliisque casibus ubi condenda sunt Tabula et percurrendæ cum scire volumus an datus numerus sit
{ Duplex modus considerandi, vel ut ab uno genere incipiamus, cætera nobis suppeditent differentias, vel ut omnia æquè et genera et differentias consideremus, et ex iis combinatione faciamus ordine intermedia pariter et ultima omnia.
De miro quodam invento syntheseos analytica, quando ea omnia qua alioqui singula essent percurrenda possumus conjungere in formulam generalem, qua cum videatur esse species, revera est genus, seu genus aliquod redigere ad formam speciei. < quod fit ope speciei plenissima < seu maxime compositæ > cum cæteræ omnes sunt hujus Ellipses. > De Tabulis seu inventariis, artis [Analytica] < Combinatoriæ > subsidio.
De divisionibus et subdivisionibus, necessaris ad inveniendas Tabulas seu omnium specierum enumerationem.
{ De diversis modis dividendi et subdividendi ut habeantur diversis modis genera subalterna ? . } De pluribus condendis Tabulis ut cadem multis diversis modis appareat.144
[p. 163] 163
DE ARTE INVENIENDI IN GENERE
} De Ramistarum Tabulis et de aliorum doctorum et Zwingeri. Inves- Puir., VI, 12, b, 4.
tiganda Tabularum antiquitas. } Exhibitiones sunt vel [series] < columnæ >, vel figura, vel Tabula.
De Columnis seu seriebus simpliciter exhibitis.
De inventariis seu variis earundem rerum coordinationibus seu indicibus.
{ De perfecta inventione omnium specierum etiam subalternarum, quod fieri non potest per dichotomias nisi pluribus modis institutas, sed tantùm per combinationem à priori ! . }
| De figuris item Modulis, ita is qui volet exstruere fortificationem + verso.
utiliter conficiet Modulum omnes loci elevationes et incommoda repræsentantem, idem hoc modo facilè poterit variis modis eum redigere in perspectivam. Huc de condendo Atlante Universali ª seu opere figuris constante, item de Theatro Naturæ et Artis seu de Modulis rerum ipsarum conservatoriis < vivis mortuisve. Mortuis ubi exuviæ, avulsa, vivis, ubi res agere et crescere possunt, secundum suam naturam. > De Repertoriis seu Indicibus qui vel exhibent propositiones, vel saltem quastiones aut capita tractationis terminorum vel solum Terminos ipsos.
De his qui Bibliothecas edidêre, seu catalogos librorum ac de non inutili consilio eos colligendi.
De Photiano opere.
De regula artis [synthetica] < combinatoriæ >, ut incipiamus a simplicioribus et generalioribus. Ut procedamus semper per facilia, nec unquam progrediamur per saltum, imò ut revera nunquam quæramus aliquid, sed potius patiamur nos à rei natura duci. Vel si quærimus aliquid, ut sciamus id esse præ foribus.
De progressione serierum, quandocunque progressionem invenimus ope Tabula à posteriori, utile quidem aliquid et præclarum egimus, non tamen processimus perfectè, poteramus enim eandem progressionis legem reperire à priori, quando eam demonstrare possumus, independenter à Tabula. { Rarò inventio libera est ab omni casu. } Invenire progressionis Legem utile est etiam pro consideratione omnium specierum, simul enim omnes connexuimus.146145
[p. 164] 164
DE ARTE INVENIENDI IN GENERE
Quærenda est talis connexio specierum ut simpliciores serviant ad PHIL., VI, 12, b, 4.
compositiores, et quærendum quomodo omnes illæ ex his oriantur.
Quærenda talis origo specierum ex se invicem, ut demonstrari possit ope hujus originis omnes species ordine haberi. Ita qui Methodum per focos omnes curvas repræsentandi habet pro bona demonstrare debet omnes curvas hine prodire, id est data curva semper posse reperiri numerum focorum. { Producenda demonstratio, quod omnis curva Algebraica habeat certum Numerum focorum. Et si quis eam nondum habeat, sed postea quarat, non perfecta via in hoc incidet, quia debet inventio accurata secum ferre suam demonstrationem. 3 Methodus enumerandi non est perfecta, in qua non prodit determinata aliqua ratio, ex. g. commentio Curvarum Transcendentium per curvas vel Evolventes unam vel plures, nam qualibet curva transcendens per unam, qualibet per plures. Sed illud esset investigandum, si curva transcendens non potest exhiberi evolutione unius algebraica, an possit exhiberi ope duarum algebraicarum, an ope trium, etc. Et tunc vera haberetur Methodus. Seu demonstrandum esset prodire omnes curvas Transcendentes, si pro focis adhiberentur ordine curvæ algebraica, vel saltem ex curvæ transcendentes, qua jam per algebraicas evolutas sunt descriptæ.
Enumeratio autem sic esset instituenda, ut primo exhiberentur omnes Transcendentes factæ evolutione unius Algebraicæ ; deinde combinanda essent Algebraica omnes inter se ad producendas alias Transcendentes per solam Algebraicarum binionem < ubi computo et cum pro una Algebraica sumantur puncta > ; ubi notandum foret an et quæ iterum prodirent transcendentes antea positæ quæ sola unius evolutione natæ erant ;
deinde procedendum esset eodem modo ad Algebraicarum ternionem, et ita porro. Denique codem modo tractandæ essent Transcendentes ad
| De usu Artis combinatoriæ præstantissimo qui est scribere Encyclo5 recto.
pædiam.
Qui Multa valde à se invicem diversa et valde difficilia quærit, is tacilius ea inveniet, cum aggredietur integram Encyclopædiam, vel saltem integram scientiam, in qua ipsa continentur, quam si quærat ea singulatim.
{ Hine si possemus investigare [veram] < aliquam > originem globi terreni, seu modum quo potuisset revera intelligi generatus, facilius possemus reperire naturum plantarum et animalium quam alio modo. }
[p. 165] 165
DE ARTE INVENIENDI IN GENERE
Si quæramus aliquid in quo inter se conjunguntur quædam conabimur Pa..., VI, 12, b, 5.
ingere quendam modum originis, ambobus communem, ita quæremu liquod solidum cujus sectiones sint hæc ambo, vel unum quendar Motum ubi ambo simul prodeant, vel unum ad alterius descriptionem serviat.
De scribenda Encyclopædia inventoria, cujus ope appareat origo inventionis < potissimarum quas habemus veritatum >, eaque tam synthetica quam analytica ! .
De prædicamentis Artis Combinatoriæ Universalis, seu de dictionario formato ex Alphabeto cogitationum humanarum.
Cum infinitæ sint propositiones possibiles, annotanda maximè sunt
annotanda sunt problemata. Et ex cæteris excerpenda utiliora ad progrediendum in cogitando. Ex casibus variis excerpendi illi qui continent aliquid unicum seu pra cæteris determinatum, ut cum agitur de Maximis et Minimis.
Methodus Analytica raro pura est, sed plerumque habet synthesin mistam, ut si machinam parem, et quia memini usum rotæ coronariæ et Tympani aliunde notum hæc inter se conjungam, erit synthesis ; sed si meditandi necessitas me cogat uti rotis quibusdam in medio non sustentatis nec axem habentibus, cum scilicet in medio motus aliquis liber postulatur, ut in instrumento illo Textorio quod Spigilicum vocant, tunc cogor uti rota suspensa inter duas alias, solisque dentibus sustentata, et hic inveniendi modus est purè analyticus.
Analytica Methodus in eo consistit ut nihil aliunde assumamus, nec etiam aliquid assumamus quod ad solutionem ejus de quo quæritur non sit necessarium, id enim non potest prestare Methodus Synthetica ir specialibus, semper enim [vel casu utimur, vel| pluribus quàm opus est utimur, nisi forte casu contingat, ut in ea quibus solis indigemus, incidamus. In Analytica Methodo id quod quæritur consideremus ante omnia n ex his conditionibus ex quibus quæritur sit ita determinatum, ut si inicum ; an verò infinitas vel infinities infinitas habeat solutiones, an ver r. V. PHIL., V, 7 : Consilium de Encyclopœdia nova conscribenda methodo inventoria, juin 1679 (p. 30).147
[p. 166] 166
DE ARTE INVENIENDI IN GENERE
Puı., V1, 12, b, 5. sit determinatum ad certos casus. Quæriturque vel determinatio omnium vel quorundam tantim. Si quæritur aliquod tantum, excogitemus scilicet determinationes cum prioribus determinationibus compatibiles, quod sæpe magnæ est artis. Quanto autem rem magis determinatam reddiderimus, eo facilius solvemus, non semper possibile est determinationes reperire perfectas. quod etsi nondum demonstraverim à priori, video tamen à posteriori, nam alioqui omnes irrationales forent rationales. Quando vel non possumus reperire specialiores determinationes, tunc videamus an liceat forte generalius aliquod problema concipere, quod istud comprehendat, et quod sit solutu facilius isto. Ita tangentem < ex dato puncto > quærens, cogitet id nihil aliud esse, quam quærere rectam qua ex dato puncto educta secat in duobus punctis curvam, ita ut inter5 verso. vallum sectionum sit datum ; quod si hanc propositionem | solverit, uti semper facile calculo solvi potest, inveniet casum Tangentium esse solummodo specialem, cum scilicet data recta est minima seu punctum '.
Quando per methodum Epagogicam reducimus problema unum ad aliud, vel reducimus ad ' problema simplicissimum, hoc est ad postulatum, vel ad problema quod rursus reduci potest. Indicio opus est, unde colligi possit problema ad quod rem reduximus esse priore facilius.
Si duorum problematum ex se invicem pendentium unum tale sit, ut ex eo appareat possibilitas aut impossibilitas, ex altero verò non appareat, tunc illud est simplicius.
Contra tamen : si problema habeat data abundantia, facilius est solutu et nihilominus dubitari potest an sit possibile, seu an data superflua sibi non contradicant.
Si duorum problematum alterum habeat ingredientia codem modo sese habentia, alterum diversa, quæritur utrum sit facilius. Sanè in homooprotis difficile est eligere, attamen est in illis quasi abundantia quædam, cum idem diversis viis quæri possit. In allœoptotis ipsa natura videtur exhibere quod eligamus.
Omne problema paucorum casuum, aut in quibus plures casus sunt inter se coincidentes, est facilius.148
[p. 167] 167
DE ARTE INVENIENDI
PHIL., VI, 12, c, 6 (2 p. in-folio) 1.
PuIL., VI, 12, c, 6.
Dans le coin gauche en haut, une date effacée : 1669 ( ? )
VAs partes invenio Artis inveniendi, Combinatoriam et Analyticam ' ) Combinatoria consistit in arte inveniendi quæstiones ; Analytica i
combinatorix potius, solvere Analytica est. Duo autem sunt genera quæs ionum, aut cum quæritur modus aliquid < indagandi aut > efficiend
quantüm inter artem bene scribendi vel loquendi, et inter artem bene de scriptis judicandi. Examen autem eorum qua indagata sunt ; purè analyticum est ; sed ars ipsa indagandi aut efficiendi magis combinatoria.
Hæc tamen rursus distingui possunt curatius. Nimirum accuratè loquendo Analytica est inquisitio cum rem ipsam quanta possumus exactitudine in partes secamus ; observatis morosé situ, nexu, forma partium, et partium in partibus. Synthetica sivè combinatoria est, cum alia extra rem ad rem explicandam assumimus. Ita anatome animalium analytica ; at animalia in Machina pneumatica suffocare, et postea dissecare ; combinatorium. Distillatione examinare liquores, analyticum ;
injectis aliis liquoribus aut pulveribus fermentationem < aliam > excitantibus combinatorium. Dices etiam ignem in distillando, cultrum in dissecando extrinsecus adhibita. Ita est : fateor, et < qui > primus artem docuit secandi cultro, aut igne liquores in vaporem evehendi, haud dubiè combinatoriæ opus peregit ; sed nunc vulgato horum instrumentorum usu, perinde habendum est, ac si ignis liquori, culter cadaveri perpetuo annectus appictusve esser, cum idea unius ideam alterius semper offerat ex quo eas duas res ex humano arbitrio tam
Ce brouillon contient, outre un plan de l'Art d'inventer (divisé en Analytiq en Combinatoire). un proiet d'Encvclopédie théorique et pratiaue. fondée sur angue ou le « caractère » philosophique . Cf. MaTH.149, I, 26, c, d ; 27 b
[p. 168] 168
DE ARTE INVENIENDI
poterit, < fortasse post multa secula >, ut nemo amplius à judicii exactitudine laudetur ; arte analytica qua nunc vix in mathematicis satis
recepto rectè ratiocinari, dato < meditandi > spatio, non erit magis laudabile, quam magnos numeros sine lapsu calculare. Præterea si catalogus historiarum, sive < relationum >, observationum, experimentorum fidelis eodem charactere scriptus accedat ; et < majoris momenti > theoremata ( : velut compendia calculi '), ex charactere vel solo vel cum observationibus ducta, adjiciantur ; fiet, ut artis quoque combinatoriæ laus peritura sit. Neque tunc illi æstimabuntur, quibus sumpto meditandi spatio aliquid invenire aut discutere datum est ; cum id in medio positum sit futurum ; sed illi quibus extemporanea analytica aut combinatoria est. Illi verò qui tardiores sunt, tum demum æstimabuntur ;
si tanta in illis sit velut inquirendi pertinacia, et penetrandi improbus labor, ut vix alii eum meditandi laborem tolerare velint aut possint. Unde si cos qui nunc in pretio sunt reviviscere fingeremus, post Lethæos haustus ; non ideò minus tunc quoque magnos viros fore putandum est ;
nam spretis illis qua nunc ab ipsis inveniuntur, longius quam alii tunc quoque non minus quàm hodie penetrarent ; nec dubitarem Archimedem si nunc in vivis esset, admiranda daturum ; cùm Quadratura parabolæ dimensionesque coni, et superficierum sphæricarum aut conicarum eo tempore non minus difficiles fuerint, quam nunc abstrusissimæ analytica sunt indivisibilium indagationes. Neque ergo ideò pauciores erunt magni viri imposterum, quod tam multa jam ab aliis occupata sunt.
Contra enim aliorum inventis via illis ad longè majora sternetur ; et ipsa in scientiis aut scientiarum partibus jam pene tritis, novorum sterilitas, ad difficiliora coget ; magno generis humani bono, cum infinita semper restent, nec nisi agrè ad vestibula usque per media senticeta perrepserimus.150 Portas autem tum demum apertas fore putandum est, cùm ipsa
[p. 169] 16g
DE ARTE INVENIENDI
Los iniens ne inclura ci si dien a est rem meme alia, ai au, V1,12, ç0.
opus erit Historia quoque temporum locorumque, indicibus variis inprimis, et], < Apparatus quidam proponuntur juventuti >, in quibus
riam generalem qualem imprimis Baconus optavit ; quæ dum fit, aut etiam ubi facta erit,. . . ' compendium condi historiarum selectiorum *.
Ultimum omnium opus erit, de Felicitate, | sive de scientia vita, in 6 verso.
quo ostendatur, usus reliquorum omnium, et problemata quæ eorum ope construi poterunt, non subjectorum sed effectuum ordine disponentur. Sed quoniam felicitas quædam jam tum in nostra potestate est ;
ideò liber hic ultimus ; ad usum erit omnium primus. titulo : Scientia Architectonica, de Sapientia et felicitate. in quo ostendetur, posse nos esse semper beatos ; et tamen alios atque alios beatiores ; et augendæ beatitatis media quædam, in quo artium omnium usus consistit. Itaque hæc erit vera doctrina de Methodo, non tam quærendi veritatem, quam vivendi ;
cum sæpe enim illud de hominibus dici possit, quod Lucanus" de populis quos aspicit arctos, quos ait, felices errore suo. Et Cicero de eodem quo Lucanus argumento, immortalitate anima, nolle se sibi hunc errorem eripi. Itaque si quis demonstrationes sane certissimas non perspiceret, rectissimè faceret, si contra dubitationes obfirmet animum, et ubi primum ingruunt, aliò convertat cogitationes ; ita enim utique consulet tranquillitati sux. Liber autem de sapientia et felicitate, sive de Methodo vita, primus omnium dandus est, ordinario sermone. in quo ipse charac.
teris philosophici usus ostendentur ® ; et cæterorum quoque operum, de quibus dixi. Subjicientur omnium illorum specimina ; communi pariter
. Cette métaphore rappelle la fameuse comparaison : Le Cartésianisme est l'anti.
chambre de la véritable philosophie (Dutens, II, I, 263 ; Erdmann, p. 123 ; cf. Phil.
IV, 258, 282, 337 ; VII, 488).
.. Sic, pour theoremata . Ici une lacune aisée à suppléer.
• Cf. le Consilium de Encyclopædia nova (notamment p. 40).151
[p. 170] 170
DE ARTE INVENIENDI THEOREMATA PHI., VI, 12, c, 6. sermone atque [ordinario] < philosophico > expressa, sed non nisi [ordinario] < philosophico > demonstrata. Quibus speciminibus datis.
erit generis humani collata opera reliqua absolvere. Nec jam aliud philosopho quærendum erit, quam ut rationem reperiat, persuadendi rectoribus populorum, et alioqui viris insignibus ut de executione coptorum seriò cogitetur. Porro qua hic de Combinatoriz et Analyseos differentia
lonec subtilissima quæque transeant. Interea dum transeunt speculatri :
ratio arripit quicquid è re videtur. Prorsus quemadmodum si quis furt leprehendendi causa totam civitatem per portam quandam transıre jubeal eo qui furtum passus est in excubiis collocato. Sed compendii caus
PHIL., VI, 12, d, 7-8 (3 p. in-folio).
PHiL, Vi, 12, d,
Paris, 7 Septembr. 1674.
Schediasma de Arte inveniendi Theoremata.
7 verso. A RTEM problemata solvendi tantum ab Analyticis tractatam constat.
Theoremata autem fassi sunt omnes casu inveniri : nam quis mortalium prævidere possit exitum combinationum valde compositarum ;
constat autem ab eventu quodam inexpectato combinationes quasdam
• Cf. MaTH., I, 27
. Ici un mot illisible : on croit lire suus ou omne [p. 171] 171
DE ARTE INVENIENDI THEOREMATA
consequente, theorematum elegantiam oriri. Quare combinationes omnes PHi.., VI, 12, d, ÷ordine instituere necesse fuerit, elegantes eventus extundere volenti, quod non est in humana potestate. Superest sane nonnihil in Artis combinatoriæ arcanis, quod huic negotio lucem affundere possit. Ser 1oc a nemine non dicam erutum, sed ne suspicione quidem libatum est Mihi vero in mentem venit ratio, qua hoc saltem efficere possim, ut si quis proposito quodam argumento, theorema elegans a me postulet, exhibendum intra certum tempus ausim dicere me satisfacturum. Tota ejus rei ratio huc redit : Quære solutionem Problematis cujusdam, valde difficilis aut etiam impossibilis : methodo quadam plausibili, id est in multis aliis casibus succedente. Incides in progressu in miras quasdam atque inexpectatas eorum quibus uti volebas compensationes sive destructiones ', atque ita quanquam problema non solveris, theorema tamen memorabile detexisti. Ita video inquisitionem < Motus > perpetui præclara de Æquilibrio theoremata protulisse.
Ego quoque dudum observâram proprietatem præclaram, ictus descendentium. < Nimirum ponamus > ictum corporis descendentis in subjectam lancem C, coque motu catenam ex globis continuatis compositam ita elevatis, ut D paulum elevato ipsi A succedens etiam cadat, A autem ubi in locum B pervenerit in locum E subintret. Unde sequitur ictum corporis ponderi totius catenæ æquivalere, alioquin si excederet, sequeretur motus perpetuus '.
Hoc non demonstrationem sane dat satis validam, sed inquirendi occasionem præbet, nam postea demonstratio facilis, theoremate semel oblato ; eadem opera facile theoremata præclara deteguntur in Geometria aut Analysi, cujus * exemplum eorum apponam, dum reducere tento aquationes < locorum > omnes ad duas aquationes ad circulum.
| Esto aquatio ad Circulum :
8 recto.
[p. 172] 172
DE ARTE INVENIENDI THEOREMATA Et alia ad Conicam quamcunque PHIL., VI, 12, d, 8.
Aeq. (2) Auferendo Unam ab altera, fiet Aequatio ad Parabolam
Aeq. (3) Sive
-n-P-sL no.
Aeq. (4)
m
T-I Aequatio ad Conicam mutetur in sequentem :
Aeq. (5) Unde rursus auferendo Circularem fiet alia ad Parabolam
у + 19х +# по
Aeq. (6)
...- P - sh
— n2 Sive :
-P - sino
— n
Aeq. (7)
I
Jungantur dua aquationes ad Parabolam 4ta et 7ma, fiet < Aequatio ad Circulum >
St t
-n..
Aeq. (8)
T-I
T-I
} +"
FP..
- п..
I
I
m [p. 173] 173
DE ARTE INVENIENDI THEOREMATA
Jam
PHIL., VI. 12, d,8.
+∞-n
- n
m
+T
- П
" -,
I
m
=)+n(+0) (-
'cl'
-In+m
- П n
I-m -*ti
Cumque idem sit in cæteris, hinc facilè demonstratur : aquationem 8.
nihil differre ab aquatione I.
Eademque opera invenimus Theorema elegans quod analyticè ita enuntiari potest :
- 10 -n.
w -n
m
-+ In _n
--ПІ
-
- n
quantitates autem w. n. ". pro arbitrio sumi possunt.
| Inventis semel Theorematis facile est corum combinatione alia 8 verso.
multa invenire. Exempli causa : duo habemus theoremata :
Iw - n
w -n
1 -, =-.
— ПІ
mn
Et aliud :
Jungantur invicem per additionem : Summa fiet 2. Jungantur per substractionem, summa erit o. Jungantur per multiplicationem vel divisionem, summa erit I. Ac totidem habebuntur theoremata sane mira, quorum si demonstrationes exhibeas non indicato fonte, obstupefacies aliquando lectorem.
Alia ratio est investigandi Theoremata. Scis proprietatem quandam, vel solutionem elegantem, < sive ab alio demonstratam, sive casu et inductione inventam > ; investiga calculo analytico, vel ex Geometrico
[p. 174] DE ARTE INVENIENDI THEOREMATA 174
PHI.., VI, 12, d, 8. ratiocinio, necessario tibi exhibebitur tandem elegans theorema, quod te ex calculi prolixitate inopinato expediat.
unt et alize methodi investigandi theoremata, per analogiam alioru m inventorum : ita ex iis quæ de circulo demonstraverat Euclide video Apollonium de conicis conjectasse non pauca, qua calculo postea vera invenit : præclarus in eam rem usus est methodi mez de figurarum harmonia ! . Vide qua Gregorius dixit in libro de Circuli, < Ellipsis > c Hyperbolæ quadratura, quæ suo quodam modo etiam ad Rectam e arabolam produci poterant. Et ope theorematum conicorum non diff cile erit invenire Theoremata multa pro gradibus altioribus.
Superest methodus investigandi per inductionem, sed cum omnia percurrere nequeamus, artis est eligere pra cateris examinanda, et hoc jam reducitur ad Analogiam ; et in eo consistit tota ars experimentorum. Quanquam fateor vel nos simpliciter quærere experimenta dato subjecto ; vel speciatim quærere dato phænomeno causam, quod peculiaris est opera ; eo enim pertinent qua de instantiis crucis aliisque dixit Baconus Sed simpliciter experimenta quærere dato subjecto, hoc faciendum est ope jam cognitorum experimentorum per analogiam. Analogia autem in eo fundatur, ut qua in multis conveniunt aut opposita sunt, ea in datis quoque vicinis ad priora convenire aut opposita esse suspicemur ? .
{ Ars faciendi Hypotheses, sive Ars conjectandi diversi generis est, huc pertinet ars explicandi Cryptographemata qua pro maximo haberi debet specimine artis conjectandi pura et a materia abstracta, unde exempla regula duci possunt qua postea etiam materia applicare liceat. } Sunt Experimenta quadam, qua potius Observationes nominantur, qua considerari tantum, non produci opus. Talia sunt experimenta quæ numeros consideranti offerunt sese ; item observationes cælestes, item de ventis, æstu ; aliisque qua discere possumus tantum interrogando. Et in his nihil utique negligere deberemus, quando tam facile est ea addiscere ;
opus autem est diariis in eam rem, ac velut Tabulis et postea Tabularum collationibus, ad harmonias quasdam sive analogias constabiliendas.
(corollaire du nata. • (Phil., III, 52 ; cf. la formule du principe de raison, ap. Puil., VIII, 6, verso.) [p. 175] 175
PROJET D'UN ART D'INVENTER
PHIL., VI, 12, e, 9-13 (10 p. in-4°).
Projet et Essais pour arriver à quelque certitude pour finir une bonne
partie des disputes et pour avancer l'art d'inventer 1
T Es hommes ont sçu quelque chose du chemin pour arriver à la a recto.
• certitude : la logique d'Aristote et des Stoïciens en est une preuve.
mais sur tout l'exemple des Mathematiciens et je puis adjouter celuy des J.Ctes < romains >, dont plusieurs raisonnemens dans les digestes ne different en rien d'une demonstration.
Cependant on n'a pas suivi ce chemin, parce qu'il est un peu incommode, et parce qu'il y faut aller lentement et à pas comptés. Mais je croy que c'est, parce qu'on n'en a pas sçu les effets. On n'a pas consideré de quelle importance il seroit de pouvoir establir les principes de Metaphysique, de Physique et de Morale avec la meme certitude, que les Elemens de Mathematique.
Or jay trouvé que par ce moyen on n'arriveroit pas seulement à une connoissance solide de plusieurs importantes verités, mais encore qu'on parviendroit à [une] l'Art d'inventer admirable, et à une analyse qui feroit quelque chose de semblable en d'autres matieres, à ce que l'Algebre fait dans les Nombres.
J'ay même trouvé une chose estonnante, c'est qu'on peut representer par les Nombres, toutes sortes de verités et consequences ? . Il y a plus de 20 ans que je [me fis un projet admirable] trouva la demonstration de cette importante connoissance, et que je m'avisa d'une methode qui nous mene infalliblement à l'analyse generale des connoissances humaines. ['ay esté souvent surpris que les hommes ont negligé] comme on peut juger par un petit traité que | je fis imprimer à lors ? , où il y a quel - 9 verso.
ques choses qui sentent le jeune homme et l'apprentif, mais le fonds est bon, et j'y * basti depuis la dessus autant que d'autres affaires et distractions me pouvoient permettre ".157156155154
[p. 176] 176
PROJET D'UN ART D'INVENTER
Je trouva donc qu'il y a des certains Termes primitifs < si > non PHIL.., VI, 12, e, g.
absolument, au moins à nostre egard, les quels estant constitués, tous les raisonnements se pourroient determiner à la façon des nombres et meme à l'egard de ceux ou les circonstances données, ou data, ne suffisent pas à la determination de la question, on pourroit neantmoins determiner [Metaphysiquement] mathematiquement le degré de la probabilité.
J'ay remarqué que la cause < qui fait > que nous nous trompons si aisement hors des Mathematiques, et que les Geometres ont esté si heureux dans leurs raisonnemens, n'est que parce que dans la Geometrie et autres parties des Mathematiques abstraites, on peut faire des experiences ou preuves continuelles, non seulement sur la conclusion, mais encore à tout moment, et à chaque pas qu'on fait < sur les premisses > en reduisant le tout aux nombres ; mais dans la physiqueaprès bien des raisonnemens, l'experience refute souvent la conclusion [mais] < et cependant > elle ne redresse pas ce raisonnement, et ne marque pas l'endroit ou l'on s'est trompé ; en Metacysique et en morale, c'est bien pis, souvent on n'y sçauroit faire des experiences sur les conclusions que d'une maniere bien vague, et en matiere de Metaphysique l'experience est < quelques fois > tout à fait impossible en cette vie.
L'unique moyen de redresser nos raisonnemens est de les rendre aussi sensibles que le sont ceux des Mathematiciens, en sorte qu'on puisse 1o recto. trouver son erreur à veue d'œil, | et quand il y a des disputes entre les gens, on puisse dire seulement : contons, sans autre ceremonie, pour voir lequel a raison.
Si les paroles estoient faits suivant un artifice que je voy possible, mais dont ceux qui ont fait des langues universelles ne se sont pas avisés on pourroit arriver à cet effect par les paroles mêmes, ce qui seroit d'une utilité incroyable pour la vie humaine ; Mais en attendant il y a un autre chemin moins beau, mais qui est deja ouvert, au lieu que l'autre deuvroit estre fait tout de nouveau. C'est en se servant de characteres à l'exemple des mathematiciens, qui sont propres de fixer nostre Esprit, et en y adjoutant une preuve des nombres.
Car par ce moyen ayant reduit un raisonnement de morale, < de physique, de médecine > ou de Metaphysique a ces termes ou characteres, on pourra tellement a tout moment l'accompagner de l'epreuve de nombres, qu'il sera impossible de se tromper si on ne le veut bien. Ce
[p. 177] PROJET D'UN ART D'INVENTER
177
qui est peut estre une des plus importantes decouvertes dont on se soit Pu..., VI, 12,e, 10.
avisé de long temps.
Il sera a propos' de dire quelque chose de ceux qui ont taché de donner des demonstrations hors des Mathematiques. Aristote a esté le premier en Logique, et on peut dire qu'il a reussi, mais il s'en faut beaucoup qu'il ait esté si heureux dans les autres sciences qu'il a traitées, si nous avions les livres de Chrysippe, ou de quelques autres Stoïciens, nous en trouverions des Essais ; on peut dire que | les JCtes Romains 1o verso.
nous ont donné quelques beaux echantillons de raisonnemens demonstratifs.
Parmy les Scholastiques il y eut un certain D. Jean Suisset appellé le Calculateur, dont je n'ay encor pû trouver les ouvrages, n'ayant veu que ceux de quelques sectateurs qu'il avoit. Ce Suisset a commencé de faire le Mathematicien dans le Scholastique, mais peu de gens l'ont imité, parce qu'il auroit fallu quitter la methode " disputes pour celle des comptes et raisonnemens, et un trait de plume auroit epargné beaucoup de clameurs. < C'est une chose remarquable à mon avis que Jean Scot voulant illustrer comment les anges < un ange > pouvoit estre au ciel et en terre comme la renommée qui chez Virgile 3
Ingrediturque solo et caput inter nu bila condit, il se servit d'une proposition d'Euclide de l'egalité des parallelogrammes. > Raymond Lulle encor fit le Mathematicien et s'avisa en quelque façon < de l'art > des combinaisons. Ce seroit sans doute une belle chose, que l'art de Lulle si ces termes fondamentaux [Unum, Verum, Bonum] < Bonitas Magnitudo Duratio Potentia, > Sapientia, < Voluntas, > Virtus, Gloria n'estoient pas vagues et par consequent servoient seulement à parler et point du tout à decouvrir la verité.
Je ne me souviens pas maintenant d'avoir veu un philosophe demonstrateur du siecle passé, si ce n'est que Tartaglia a fait quelque chose sur le mouvement, et Cardan parlant des proportions et Franciscus Patritius, qui estoient un homme de belles veues, mais qui manquoit de
I. Cf. PHIL., VI, 12, f, 27.159158
[p. 178] 178
PROJET D'UN ART D'INVENTER
PuIt., VI, 12, e, 10. lumieres necessaires pour les poursuivre. Il voulut redresser les façons le demonstrer des Geometres, il avoit veu en effect qu'il leur manqu quelque chose, et il voulut faire autant dans la Metacysique, mais le forces lui manquerent ; la preface est admirable de sa Nouvelle Geometrie dédiée au Duc de ferrare, mais le dedans fait pitié.
| Mais c'est nostre siecle qui s'est bien plus mis en frais, pour obtenir il recto.
des demonstrations. Galilei a rompu la glace dans sa nouvelle science du mouvement. j'ay veu l'ouvrage d'un Lincée appellé Stelliola, touchant la dioptrique, ou je remarque quelque chose de la methode de proceder demonstrativement en dehors de la Mathematique en physique aussi bien que dans Kepler, dans Gilbert et Cabeus. et Snellius, dont l'ouvrage de Dioptrique n'a pas encor paru, mais dont les decouvertes apparemment on ouvert les yeux à Mr. des Cartes.
Mons. Morin ayant publié un livre de la lumiere entreprit d'y donner des demonstrations de l'Existence de Dieu à la façon des Geomètres ; en même temps Mons. des Cartes poussé par les persuasions du pere Mersenne entreprit de rediger les Metaphysiques en forme de demonstration, mais s'il a jamais remonstré ses foiblesses, c'est là ou il l'a fait. Et presque en même temps. Thomas Hobbes, entreprit d'écrire d'une maniere demonstrative tant en Morale qu'en physique. Il y a un melange chez Hobbes d'un esprit merveilleusement penetrant, et estrangement foible incontinent à pres. c'est qu'il n'avoit pas assez profité des Mathematiques pour se garantir des paralogismes.
En ce même temps, le R. P. Fabry se mit aussi a ecrire demonstrativement, on peut dire qu'il donne des lumieres et qu'il estoit un des plus sçavans et des plus universels de son ordre, mais il manquoit de la veritable analyse ; il alloit souvent bien cavallierement dans ses preuves et s'il avoit voulu faire moins de propositions et demonstrer plus exactement celles qu'il a données il auroit pu faire beaucoup.
En Angleterre, un Anonyme' publie un Tentamen Metaoysicum fort ingenieux pour prouver que le monde n'a pu estre éternel, mais il suppose qu'un infini ' sçauroit estre plus grand qu'un autre ou bien que l'infini est une grandeur, ce qui n'est pas asseuré.
Le Chevalier Digby entreprit encor de donner des demonstrations de
. Seth WarD. Cf. PHIL., VI, 12, f, 27 verso.
. Suppléer ici : ne
[p. 179] PROJET D'UN ART D'INVENTER
179
l'immortalité de l'ame, et son fidus Achates Thomas Albius', qui estoit Pui.., VL, 12, e,11.
aussi excellent en Geometrie et en Metaphysique, que M. Digby l'estoit dans la connoissance du Monde et dans la Chymie, a donné quelques beaux ouvrages écrits d'une maniere demonstrative. Je n'en ay veu que son Euclide metagysique ; il est asseuré qu'il y a des pensées profondes, mais il est trop obscur, il s'en faut beaucoup que ses demonstrations puissent ou convaincre ou eclairer.
Enfin Spinosa entreprit de donner des demonstrations, celles qu'il publia sur une partie des principes de Mr. des Cartes furent bien receues.
Il faut avouer que cet auteur a eu quelques pensées belles et profondes mais il y en a d'autres si brouillées et si eloignées de la clarté des Mathénaticiens qu'on ne sçait que dire, et cependant il les | veut faire passer 12 recto bour des demonstrations incontestables. Les demonstrations qu'il donn quelques fois sont < extrêmement > embarassées, et souvent la proposition dont il se sert pour demonstrer une autre proposition est bien plus difficile que la conclusion.
Parmy les. Aristoteliciens on trouve encor de fort habiles gens qui ont entrepris de faire des demonstrations dont il y en a deux qui ne sont pas à mepriser, sçavoir Abdias Trew mathematicien d'Altorf qui a reduit en < forme de > demonstration les 8 livres d'Aristote de vysico audito, et l'autre c'est Jean Felden, celuy qui est connu par un livre de remarques qu'il fit sur l'ouvrage de Grotius de Jure belli et pacis et que M. Grassvinckel refuta, il a donné quelques Elemens de jurisprudence ou il y a asseurement quelques pensées solides. Il y a un très habile professeur à Iena nommé Mons. Weigelius ; qui a publié un bel ouvrage appellé Analysis uclidea, ou il y a beaucoup de belles pensees pour perfectionner 1 ogique et pour donner des demonstrations en philosophie ; entre autre il a communiqué [donné] a quelques amis un Essai pour demonstrer l'Existence de Dieu, fondée sur ce que tous les autres estres doivent estre continuellement creés ? .162161160 il a aussi donné une sphere morale 3 fort
[p. 180] PROJET D'UN ART D'INVENTER 180
ingenieuse, qui est une maniere d'allegorye pour d'expliquer toute la PHIL., VI, 12, e, 12.
morale, par le rapport à la doctrine de la sphere des Astronomes. Cette sphere morale est adjoutée à l'Edition de lena des Elements de Jurisprudence Universelle de Mons. Pufendorf qui y a mis aussi quelques definitions et Axiomes à la façon des Geometres. < qui sont fort > ingenieuses.
| Ramus a repris Euclide de ce qu'en suivant la rigueur des Demons12 verso.
trations, il a abandonné la Methode qui paroist plus propre à éclairer l'Esprit, mais < le bon > Ramus qui avoit voulu changer la Methode d'Euclide, n'a pas seulement perdu la rigueur mais encor la verité et l'exactitude. L'Excellent auteur des Nouveaux Essais de Geometrie ' a joint en quelque façon la clarté de l'ordre avec la certitude. Mons. Mercator, un des plus habiles Geometres du temps a aussi donné des Elemens de Geometrie, ou il fait voir par quelques Essais comment on pourroit joindre dans la Geometrie la clarté à la certitude. J'avoue cependant, si on ne peut point obtenir l'un et l'autre en même temps, qu'il vaut mieux estre exact au depens de l'ordre que de garder l'ordre aux depens de la verité. Et on pourroit dire bien des choses en faveur de l'ordre dont Euclide s'est servi.
Je remarque aussi un defaut dans ceux qui tachent d'écrire demonstrativement, c'est qu'il coupent la matiere en tant de petites propositions, que l'esprit se trouve dissipé par là ? . C'est pourquoy il est a propos de distinguer les propositions les plus importantes des moindres.
Il y a encor ce defaut que les Auteurs qui entreprennent [de donner des demonstrations] d'ecrire par propositions ne sçavent pas quand il est temps de finir, car les propositions vont à l'infini.164163 Je trouve deux limites que la raison nous prescrit, les voicy, I) il est necessaire de continuer la synthese jusqu'à ce qu'on la puisse changer en Analyse, 2) il est utile de continuer la synthese jusqu'à ce qu'on voye des progressions à l'infini,
[p. 181] PROJET D'UN ART D'INVENTER
18г
que ce defaut ne nuit pas à la certitude, quand ces axiomes sont justifiés PaiL., VI, 12,e, 12.
par une infinité d'experiences comme le sont ceux des Mathematiciens.
Mais ce defaut nuit à la perfection de l'esprit et c'est la principale raison ourquoy la synthese des Geometres n'a pû estre changé | encor en i : recto Analyse. On s'etonnera peut estre de ce que je dis icy, mais il faut sçavoi que < l'Algebre, > l'Analyse de Viete et des Cartes est plus tost l'Analyse des Nombres que des lignes : quoy qu'on y reduise la Geometrie indirectement, en tant que toutes les grandeurs peuvent estre exprimees ar Nombres ; mais cela oblige souvent a des grands detours, - quelques > souvent les Geometres peuvent demonstrer en peu d mots, ce qui est fort long par la voye du calcul. Et quand on a trouvé une equation, dans quelque probleme difficile, il s'en faut beaucoup qu'on aye pour cela une [demonstration courte et belle| construction du robleme telle qu'on desire. la voye de l'Algebre en Geometrie es sseurée mais elle n'est pas la meilleure, et c'est comme si pour alle d'un lieu à l'autre on vouloit tousjours suivre le cours des rivières, comme un voyageur italien que j'ay connu, qui alloit toujours en batteau quand il le pouvoit faire, et quoyqu'il y ait 12 lieues d'Allemagne de Wurcebourg à Wertheim en suivant la riviere du Mayn, il aima mieux de prendre cette voye, que d'y aller par terre en 5 heures de temps. Mais lorsque les chemins par terre ne sont pas encor ouverts et defrichés, comme en Amerique, on est trop heureux de pouvoir se servir de la rivière : et c'est la même chose dans la Geometrie quand elle passe les Elemens ; car l'imagination s'y perdroit dans la multitude des figures, si l'Algebre ne venoit a son secours jusqu'a ce qu'on etablisse une characteristique propre à la Geometrie, qui marque les situations comme 'Arithmetique marque les grandeurs. Ce qui est faisable et seroit d'une grande utilité tant pour les decouvertes, que pour aider l'imagination.
On m'a communiqué un Ecrit de feu M. Pascal intitulé Esprit geometrique ou cet illustre remarque que les Geometres ont coustume de definir tout ce qui est un peu obscur, et de demonstrer tout ce qui est un peu douteux. Je voudrois qu'il nous eust donné quelques marques pour connoistre ce qui est trop douteux ou trop obscur : Et je suis persuadé que pour la perfection des sciences il faut même qu'on demonstre quelques propositions qu'on appelle axiomes comme en effet Apollonius a pris la peine de demonstrer quelques uns de ceux qu'Euclide [p. 182] 182
NOTES DIVERSES
VI, 12, e, a pris sans demonstration. Euclide avoit raison mais Apollone en avoit 13 verso. encor davantage. Il n'est pas necessaire | de le faire mais il ne laisse pas d'estre important de le faire, et necessaire a certaines veues. Feu Mons.
de Roberval meditoit des nouveaux Elemens de Geometrie, ou il alloit demonstrer rigoureusement plusieurs propositions qu'Euclide a prises ou supposées. Je ne sçay s'il acheva son ouvrage avant sa mort, mais je sçay que bien des gens s'en moquerent ; s'ils avoient sçû l'importance de cela, ils en auroient jugé autrement. Ce n'est pas necessaire pour les apprentifs, ny même pour les Maistres ordinaires, mais pour avancer les sciences et pour passer les colonnes d'Hercule, il n'y a rien de si necessaire.
PHIL., VI, 12, f, 1-2 (4 p. in-fol.).
PuuL., VI, 12, f,
Collectanea de inventione et studiis generalibus.
¡ Collectaneorum de inventione pars I. Aug. I676. }
......
...
Au bas de la 4° page, renvoi :
Pars II Collectaneorum.
La suite manque.
PHIL., VI, 12, f, 6 (un coupon).
PHIL., VI, 12, f, C.
Possible intellectuel, polygone de 1000 costés. Possible naturel dont les causes sont dans la nature. Possible selon l'ordre de la nature, ce qui arrive effectivement dans la suite des causes. Possible naturel est celu dont un semblable a esté fait.
Mariotte.
Le Houx est un arbrisseau qui a les feuilles danses piquantes et vertes en tour temec les le mis peripe ros il faudit aire en se quali un jour avec les memes proprietes, autre difference. Definition obscure est un Enigme comme celle de l'ame d'Aristote.
Euclide ne devoit pas dire que les cercles ne se coupent en deux points, mais leur differences.
Un homme qui a 20 000 ecus de bien, ne doit pas le hazarder en un [p. 183] 183
DE PRINCIPIIS
seul coup contre 100 000 écus, car ces 100 000 gagnés n'augmenteront Pu..., VI, 12, f, 6.
et les 20000 perdus le rendront misepas beaucoup son bonheur,
Le sucre est blanc, ce que je vois est blanc, dono c'est du sucre. Ce sophisme-ci qui trompe les enfans in rebus talibus † / nous fait souvent tomber dans l'erreur lorsqu'on voit plusieurs signes semblables. ( † argumentum in secunda figura affirmativum. On peche plus souvent contre les regles de la logique qu'on ne croit +) .
PHIL., VI, 12, f, PHIL., VI, 12, f, 19 (I f. in-8°).
19
De principiis.
Duo illa prima principia' : unum rationis : Identica sunt vera, el contradictionem implicantia sunt falsa, alterum experientix : quod varia à me percipiantur, talia sunt, ut de iis demonstrari possit, < primo > demonstrationem eorum impossibilem esse ; secundo omnes alias propositiones ab ipsis pendere, sive si hæc duo principia non sunt vera, nullan omnino veritatem et cognitionem locum habere. Itaque aut admittenda
quæ non locum habeat contra alias propositiones omnes.
lemini ingeniosum quendam virum < (Episcopum Thiniensem ') > mnem evidentiam revocare velle ad autoritatem, cui objiciebam etiar hominem solum posse habere scientiam. Ille verò ita argumentabatur :
Ea qua probantur < seu evidentia redduntur > vel ex evidentibus probantur, vel ex non evidentibus. Si ex non evidentibus, non poterunt inde evidentia reddi. Sin ex jam evidentibus, de his iterum redibir quæstio, < vel > in infinitum, nullaque erit evidentia ; vel erunt quædam per se evidentia. Sed unde sciemus ista per se esse evidentia < nisi hominum consensu, qua scilicet ab omnibus recipiuntur >. Respondeo ea per se evidentia esse, quibus sublatis omnibus sublata est veritas.
Et notabam præterea | me aliqua demonstrare posse, nihil assumendo Verso.
I. V. La Logique de Leibniz, ch. I, 3 36.165
[p. 184] 184
SUR WILKINS
PuIL., VI, 12, f, nisi concessa. Ut si quis opinionem aliquam defendit quam ego ostendere volo absurdam, assumam propositiones ab illo concessas et in legitima forma inde concludam contradictorium alicujus quod ipse asseruit ;
ex quo sequitur falsitatem alicui ex propositionibus ab eo assumtis adesse, id est eas non posse eas " veras simul. Unde patet etiam non posse < quenquam > demonstrare absurditatem nisi ejus propositionis quæ plures assertiones sive concessiones involvit, dum scilicet ex concessis argumentatus absurdum concludo. Unde revera omnis demonstratio est ad absurdum deductio. Et demonstratio nullis indiget assumtis. sive principiis directis, sed tantum reflexis. Et ita cessat illa difficultas qua omnes torquet, de modo quo ipsorum principiorum certi sumus ex quibus demonstrationes ducuntur. Dicendum enim est demonstrationes ex nullis assertionibus sed ex concessionibus sive hypothesibus procedere, neque aliud agere, quàm ut ostendat Hypotheses quasdam inter se pugnare. Tantum ergo assumo principia reflexa seu indirecta < vel formalia, primò > quod forma syllogistica sit bona, secundò quod contradictio sit absurda ; principia verò materialia seu materia demonstrationis non alia adhibeo quam illas ipsas hypotheses adversarii quibus falsitatem inesse ostendo. Unde quodammodo omnis demonstratio est ad hominem.
! Ego etsi concedam plerosque < omnes > homines plerisque in Recto, en bas.
casibus duci autoritate < (videatur S. Augustini libellus de autoritate ?
credendi) > et opinionem < communem > sæpe ultimam esse analysin judiciorum nostrorum practicorum. Certus tamen sum qui accurate meditari velit altiora reperturum judicandi principia ? .
PHIL., VI, 12, 1, PHIl.., VI, 12, f, 20 (1 f. in-8°).
20.
Miror Wilkinsium * magnam suarum præpositionum partem formare adhibita litera r, cum tamen creberrimæ sint præpositiones in sermone, litera vero r pronuntiatu difficillima, ita ut ea plane careant Sinenses.168167166
Verus character universis " aut Lingua rationalis nulla indiget memoria
[p. 185] 185
MATERIAM ET MOTUM ESSE PHENOMENA
nisi simplicissimorum, nec dictionario, sed quivis verba pro arbitrio for- Pu.., VI, 12, f, mare potest et nihilominus intelligetur.
Wilkinsio variæ sunt radices, ut calor, rex, cum tamen philosophice loquendo si calor est radix, rex non possit esse radix. Cum enim rex sit Ens regens, id est rigam (sive lineam bene ductam) faciens, erit rex ad rigam ut calefactor (seu ens calefaciens) ad calorem. Ergo riga erit radix, non rex. Hinc non recte ait (part. 3, cap. I. S. 4 Characteris)
radicem interdum esse nomen ' substantivum neutrum ut calor, interdum actionem ut ligatio, interdum personæ attributum ut rex, cum tamen ligationis radix sit liga, regis, riga. Nec refert an ista in latina lingua extent, ipse enim linguam scribebat philosophicam.
Part. 3. cap. 4 ff. præpositiones refert ad nomina, ut adverbia ad verba ; sed longe aliter esse ostendimus ? , conjunctiones potius se habent ad verba ut præpositiones ad nomina ? . Verba se habent ad adverbia ut substantiva nomina ad adjectiva ".
PHIL., VI, 12, f, 21 (un coupon adhérent au feuillet précédent).
PHIL., VI, 12, t,
21.
Elementa veritatis universæ, opus sine exemplo < novum >.
Spiritus s. ° est spiritus veritatis. Veritas est finis ratiocinationis.
PHIL., VI, 12, f, 22 (I f. in 8º).
PHiL., VI, 12, f,
22.
Materiam et Motum < esse phænomena tantum, seu > continere in se aliquid imaginarii, ex eo intelligi potest, quod de iis diversæ hypotheses contradictoriæ fieri possunt, qua tamen omnes perfectè satisfaciunt phænomenis, ita ut nulla possit ratio excogitari definiendi utra sit præferenda ". Cùm tamen in realibus, omnis veritas accuratè inveniri et demonstrari possit. Ita de motu alibi ostendi, non posse definiri in quo
i. Ces 3 mots sont répétés par erreur dans le ms.
.L., VII, B, tela nassim no recore dans le consitium de Encape dia nel.
HIL., VII, B, Il, passim) ou encore dans 1 (PHIL., V, 7, f. 3 verso).170169
[p. 186] 186
LE NOMBRE DES AXIOMES EST INFINI
PHIL., VI, 12, f, sit subjecto ; et de materia non potest dici, utrum sit sublata. Exempli causa dici non potest an locus sit vacuus an materia perfectè fluida plenus nihil enim interest. Item si quis fingat < materia > partem esse subla
ruit. Itaque omnia erunt ut antè ; si quis fingat DEum conservare locum Verso. illum vacuum, perinde est | ac si fingamus non corpus in eo esse des ructum, sed infinita celeritate moveri, ut resistat iis qua ab omni part ngredi conantur, nec tamen in ipsa agere aliter seu ea repellere, DE eum effectum destruente.
PHIL., VI, 12, f, 23 (I f. in 8º).
PHIL., VI, 12, f, 23.
Il est tres important de concevoir que le nombre des premieres propositions est infini, car elles sont ou definitions ou Axiomes '. Le Nombre des definitions aussi bien que des termes est infini. Le nombre des Axiomes l'est aussi. J'appelle Axiome proposition necessaire indemonstrable.
Necessaire c'est à dire dont le contraire implique contradiction. Orla seule proposition dont le contraire implique contradiction, sans qu'on la puisse demonstrer, est l'identique formelle. Cela se dit expressement la dedans, donc cela ne s'y peut pas demonstrer ; demonstrer ; c'est à dire faire voir par la raison et par conséquences. Cela s'y peut montrer a l'œil, donc cela ne s'y peut pas demonstrer. Les sens font voir que A est A. est une proposition dont l'opposée A n'est pas A. implique contradiction formellement. Or ce que les sens font voir est indemonstrable '. Donc les Axiomes veritables et indemonstrables sont les propositions identiques. Or leur nombre est infini. Car le nombre des termes estant infini, le nombre de telles propositions est aussi, car il en peut avoir autant que des termes. Cependant cela est merveilleux, et il paroistroit etrange à un homme, à qui on ne l'expliqueroit pas ; de dire que le nombre des propositions premieres incontestables, est infini.171 Si les principes sont infi-
[p. 187] 187
SUR LES QUALITÉS SENSIBLES
12, VI f, nis, les conclusions le seront encor bien d'avantage. Telles propositions Pun, identiques sont : unumquodque tantum est quantum est, sive quodlibet sibi ipsi æquale est. Item unumquodque tale est quale est, sive quodliber sibi ipsi simile est ' Les premiers termes indéfinibles ne se peuvent aisement reconnoistre de nous, que comme les nombres premiers : qu'on ne sçauroit liscerner jusqu'icy qu'en essayant la division [par tous les autres qu ont moindres). De même les termes irresolubles ne se sçauroient bie reconnoistre que negativement, et comme par provision. Car j'ay une marque par la quelle on peut reconnoistre la resolubilité. La voicy :
Lors que nous rencontrons une proposition qui nous paroist necessaire, et qui n'est pas demonstrée ; il s'en suit infalliblement qu'il se trouve dans cette proposition un terme definible, pourveu qu'elle soit necessaire. Ainsi il faut tacher de donner cette demonstration ; et nous ne la sçaurions donner sans trouver cette definition. Par cette methode, en ne laissant passer aucun axiome sans preuve excepté les definitions et les identiques, nous viendrons à la resolution des Termes, et aux plus simples idees ? . Vous direz, que cela pourroit aller à l'infini, et qu'il se pourroit tousjours prouver de nouvelles propositions, qui nous obligeroient à chercher des nouvelles resolutions. Je ne le croy pas. Mais si cela estoit, cela ne nous nuiroit, car par ce moyen nous ne laisserions pas d'avoir demonstré parfaitement tous nos theoremes ; et les resolutions que nous aurions faites, nous suffiroient à une infinité de belles consequences practiques ; de meme que dans la nature, il ne faut pas abandonner la recherche des experiences à cause de leur infinité :
puisque nous pouvons déjà parfaitement bien employer celles qui nous sont données 3.
PHIL., VI, 12, f, 24 (1 f. in 80).
PHIL., VI, 12, f,
24.
Sæpe recentiores nodum in scirpo quærunt ac de vocabulis litigant, cum negant calorem esse in igne non magis quam dolorem in acu ; imo
I. Cf. PHIL., VIII, 6 recto.173172
[p. 188] 188
DE ANALYSI VERITATIS "TERTE
sensu recepto vocabulorum, tam ineptum est calorem igni negare, quam
facultati percipi actionem ignis], neque enim qui igni calorem tribuit, ideo somniat facultatem activam ignis esse similem qualitati passivæ animalis ; etsi esse quendam inter ambo consensum adeoque et exprimi unum ab altero tanquam causam ab effectu negari non possit. Est enim in his relatio quædam et responsus singulorum ad singula, qui tamen non semper in similitudine consistit. < Denique qualitates et facultates in rebus esse verissimum est, quemadmodum in horologio est facultas horodictica ; etsi explicatio qualitatum et facultatum distincta, debeat esse mechanica in natura aque ac in horologio. > { Quæ Bontekoe ' in Chirurgicis contra receptas sententias disputat magnam partem inania, et ad summam verbalia sunt. !
Quidam cujus auxilium desiderabam, mihi consilium dabat, erat autem hujusmodi, ut cuivis in mentem venire deberet ; rescripsi igitur : esse quædam consilia qua non habeant opus datore.
PHIL., VI, 12, f, 25 (1 f. in 8º).
PHIL., VI, 12, f, 25.
De Analysi veritatis et judiciorum humanorum.
Apud Theologos libri habentur de Analysi Fidei, qualis extat Gregorii de Valentia Societatis Jesu et Henrici Holdeni Angli Theologi Parisini.174 Mirandum est itaque apud philosophos nihil haberi de Analysi
[p. 189] DE ANALYSI VERITATIS
189
Veritatis, nam libri Analyticorum Aristotelis sive posteriores sive priores Pur., VI, 12, f, nihil minus quam analysin sive principia ultima humanorum judiciorum continent. Scholastici quoque nonnulli de Primo Cognito potius disputare more suo, quam quæ sint prima cognita, et quomodo ex illis alix ognitiones deriventur monstrare voluere, nam si hoc præstitissent edissent nobis philosophix Elementa accurate et ad Mathematicur morem exacta. Et viri ingeniosi qui scripsêre nostro tempore de inquirenda veritate ', multa quidem elegantia et utilia, exoterico quodam tractandi modo, disserunt de humanis affectibus et præjudiciis infantiæ, sed cm id agitur ut certa judicandi principia substituantur, hærent ipsi et nos tandem revocant ad regulam illam < recantatam >, quod iis demum ¡dendum sit, qua clarè et distinctè percipimus ? . | Verum non magnum Verso.
usum habet ea regula quamdiu non habetur modus dijudicandi, quit clarum et distinctum sit. Quod non satis novisse video illos ipsos qui regulam hanc maximè celebrant ; nam quædam distinctissimè sibi percipere visa sunt, qua falsa esse compertum habemus, et quæ ipsi omni conatu adhibito cum demonstrare non possent, coacti sunt monere, ut si < alii > eadem mentis præ oculis videre vellent, qua ipsi, eadem quæ ipsi meditarentur diu. Callidè profecto, nam certum est consuetudine cogitandi quædam nobis ita familiaria fieri, ut depravato < vel mutato > naturali judicio tandem nobis clara videantur ; idque inprimis succedit in his, qua dictione nitida et ad plausum facta non sine quadam simplicitatis et evidentia fucata artificiosé specie proponuntur < a celebri autore >.
Et cum denique ad experientiam internam idearum provocant hi scriptores, eo ipso et objectiones declinare et onere probandi se eximere conantur. Alii iisdem principis insistentes sed [sinceriores] apertiores professi sunt, id clarum distinctumque censeri debere quod sine interiore quadam repugnantia et conscientiæ quasi morsu negari non potest. Verüm hæc nota uti non contemnenda est, ita tamen dialectica tantum censeri debet.
Sunt qui omnia resolvunt in autoritatem. Ultima enim principia ajunt à nobisadmitti, quia à nemine revocantur in dubium. Ego quidem fateor in plerisque judiciis id esse verum, contendo tamen altiora et certiora adesse 3.
I. Allusion à La Recherche de la Vérité de MaLEBraNcHe. Cf. Lettre à Tschirnraus, 1684 (Math., IV, 465), citée dans La Logique de Leibniz, p. 292, note 4 ›. Criterium cartésien de la vérité. Cf. Phil., V, 6, f. 19 (Bodemann, p. 82), cité ap .a Logique de Leibniz
. CF. Pн.... VI, 12, 1, P. 100, n. 2 ; p. 303, n. z
[p. 190] ANALYSIS PHYSICA 190
PHIL., VI, 12, f, 26 (1 f. in 8º).
PeE, I, 12, 8,
Analyseos physicæ ' arcanum in hoc uno consistit artificio, ut qualitates sensuum confusas (nempe calorem et frigus pro tactu ; sapores pro gustu ; odores pro olfactu ; sonos pro auditu ; colores pro visu) revocemus ad distinctas quæ eas comitantur, quæ sunt numerus, Magnitudo, figura, motus, consistentia, ex quibus duæ postremæ propriè physicx sunt. Itaque si deprehendamus certas qualitates distinctas semper comi tari quasdam confusas (Exempli gratia omnem colorem oriri ex radic refracto, non verò ex reflexo), et, si ope distinctarum qualitatum definit totam corporum < quorundam > naturam explicare possimus. ita u
qualitatum confusarum nulla datur definitio, nec proinde de illis demons ratio. Sufficit ergo nos omnia distincte cogitabilia, quæ ipsa comitantut posse explicare constantibus conclusionibus, experientiæ consentientibus Vam ope quarundam qualitatum ad determinandam naturam corporun suficien iume po sumus ira nire causa , it ei veni eausis demonstran
et ita invenietur per circuitum
Sufficit autem nos ostendere, quid à parte rei sit in corporibus ex qui nascitur flavedo. « idque ad usum vitæ sufficiet. Ita confusas habebimu modum producendi qualitates. > Utile quoque est ad minuendum laborem, si qualitates confusas reducamus ad alias < simpliciores >, ut si viriditatem reducamus ad compositionem flavi et cærulei. Si ostendamus quosdam sapores et odores cohærere quibusdam coloribus ; etc. facilius enim colores quàm sapores ad distinctas qualitates revocantur.
I. Cf. PHIL., V, 7, f. 5 recto.
[p. 191] 191
ELEMENTA VERITATIS ETERNE
PнIL., VI, 12, f, 27 (1 f. in 8°).
PHIL., VI, 12, f,
27.
In præfatione Elementorum veritatis æternæ' dicendum aliquid fortasse erit de his, qui antea Methodum demonstrative scribendi sunt secuti, quid scilicet possit in iis desiderari, et cur eorum nonnulli lectores etiam attentos convincere non possint ? . Euclides et Geometræ obtinuere ut nemo refugetur *, sed hoc factum est, tum quia passiones hominum in tali argumento non obstant, tum quia semper experiri licet veritatem theorematum sive in numeris, sive in lineis. Fatendum est tamen nonnulla desiderari posse in Euclidis demonstrationibus, et Franc. Sanchez miserat difficultates quasdam suas ad Clavium, negabatque sibi satisfactum ejus responsis. Sed hæc tamen suppleri posse dubium nullum est ; primus quantum nobis constet Geometriam ad res physicas transtulit Archimedes, cujus libellum de æquiponderantibus aliumque Hydrostaticum habemus ;
scio complures in Archimedis demonstrationibus Mechanicis desiderare aliquid ; mihi tamen accuratæ satis, aut certe facile supplebiles videntur.
De motu primus scientiam condere cœpit Galilæus ; quidam Florentius
Geometrarum Methodo, sed mihi parum videtur scopum assecutus.
Dicam nunc de illis qui Methodum demonstrativam ad Metaphysica et Moralia transtulere. Primus aliquid in hoc genere præstitit Aristoteles, cujus libri primorum Analyticorum utique sunt demonstrativa, et scientiam | condunt circa materiam ab imaginatione remotam. Inter Scho- Verso.
lasticos quidam Joh. Suisset, vulgo dictus calculator", inprimis Mathe.
maticum aliquid affectavit, et de intensione ac remissione qualitatum solito subtilius ratiocinatus est. Demonstrare Existentiam DEi complures aggressi sunt ex absurditatibus quæ ipsis consequi videntur progressun in infinitum, ita autor Tentaminis pilosovici, qui fuit ni fallor Sethu Wardus, et Joh. Basil. Morinus, ut judico ex Epistola quadam Cartesii ad Mersennum.176175 Verum præsupponunt illi infinitum numerum posse concipi ut unum congregatum, quod est falsum ; et ideo multi tecte
[p. 192] ELEMENTA VERITATIS ETERNÆ 192
runt, in quibus apparens potius quam vera est severitas, et in his quoque qua admitti possunt, propositiones satis sunt perturbatæ, ut taceam multitudinem propositiuncularum confundere mentem'. Nihil nunc dicam de scriptis quibusdam Conringii, Fabrii, Fabricii quibus controversias Theologicas tali methodo tractare sunt aggressi, neque de his quæ Trew in pysica Aristotelica", Feldenus in jurisprudentia præstiterunt.
- Cf. Phil., I, 188, 337 ; III, 259 ; IV, 320, 326, 469 ; VI, 349, note ; VII, 64, 324.
[p. 193] 193
MATHESIS RATIONIS
PHIL., VI, 14, f. 1-2 (4 p. in-folio).
PHIL., VI, 14, f. 1-2.
¿ Proba sunt qua hac plagula, et sic satis haberi possunt pro absolutis. ?
MATHESIS RATIONIS'
¡ recto.
178 Leges Syllogismorum categoricum optime demonstrare licebit per reductionem ad considerationem ejusdem et diversi. Nam in propositione vel pronuntiatione semel id agitur ut duo inter se vel eadem vel diversa pronuntiemus.
(2) Terminus (velut homo) in propositione vel accipitur universaliter de quovis homine, vel particulariter, de quodam homine.
(3) Cum dico : Omne A est B, intelligo quemlibet eorum qui dicuntur A, eundem esse cum aliquo corum qui dicuntur B. Et hæc propositio appellatur Universalis Affirmativa.
4) Cum dico : Quoliam A est B, ineligo aliquem corne es icuntur A. eundem esse cum aliquo eorum qu propositio Particularis Affirmativa.
positio Universalis Negativa.177
[p. 194] 194
MATHESIS RATIONIS
PuIL., VI, 14, f. 1. Quemadmodum nec quosdam A esse [omnes < eosdem cum omniInutile autem fuerit dicere Nullum A esse quoddam B, seu quemlibet corum qui dicuntur A esse diversum ab aliquo corum qui dicuntur B, hoc enim per se patet < nisi B sit unicum > ; et multo magis quendam corum qui dicuntur A diversum esse a quodam corum qui dicuntur B' < Ita videmus perfici doctrinam Logicam, rem a pradicatione transferendo ad identitatem. >
< (8) A in exemplis propositis dicitur subjectum, B prædicatum. Et propositiones hujusmodi categorica appellantur. > (9) Itaque eo quem diximus sensu, patet omnem < et solam > propositionem Affirmativam habere prædicatum particulare, per art. 3 et 4.
(10) Et omnem < ac solam > propositionem negativam habere prædicatum universale per art. 5 et 6.
(II) Porro propositio ipsa à subjecti universalitate vel particularitate universalis vel particularis denominatur.
(1179 Syllogismi < quos categoricos simplices vocant > ex duabus propositionibus tertiam eliciunt, quod fit utendo [hoc] < duobus > principiis, < quorum unum est >, quæ sunt eadem uni tertio esse eadem inter se, < ut si L sit idem ipsi M, et M ipsi N, eadem esse L et N. > (13) Alterum huc redit, diversa inter se, quorum unum tertio idem est, alterum ei diversum. Ut si L sit idem ipsi M, et M sit diversum ipsi N, etiam L et N diversa esse.
(14) Quod si L sit diversum ipsi M et N sit itidem diversum ipsi M, non potest inde cognosci, utrum L et N sint idem an non ; et fieri potest ut L sit idem ipsi N, vel etiam ut L sit diversum ipsi N.
(1S) Hinc statim colligitur ex duabus propositionibus negativis non posse fieri syllogismum, ita enim revera pronuntiatur L esse diversum ab M, et N etiam esse diversum ab N°.
| Exempli causa si dico Nullus homo est lapis, Nullus canis est I verso.
homo, sensus est quemlibet hominem esse diversum à quovis lapide, quemlibet canem esse diversum à quovis homine, itaque nullum est hic principium comparandi canem et lapidem et colligendi quid ibi idem vel
I. Ici Leibniz conçoit nettement la quantification du prédicat, et la rejette. Ct.
p. 5g, note 1.
[p. 195] 195
MATHESIS RATIONIS
diversum. Idem est ac si dicam quidam canis non est homo, saltem Puu.., VI, 14, f. 1.
dum tertium aliquid adhibemus, quod dum uni pariter atque alteri extremorum conferimus, modum tentamus conferendi extrema inter se.
(17) Hic propositio quam ex duabus assumtis deducimus, Concusio appellatur, ejusque subjectum solet appellari Terminus Minor, prædicatum Terminus Major. Tertius autem terminus qui ad extremos hos conferendos inservit, Medius dicitur.
(18) Et propositiones dua ex quibus tertiam, nempe Conclusionem, inferimus, præmissæ appellantur, in quarum una Minor terminus in altera major cum medio confertur. Præmissa qua Majorem < terminum > continet ipsa propositio Major appellatur ; quæ Minorem < terminum > propositio Minor. < Medius terminus inest utrique. > (19) Ex his patet, Medium Terminum in alterutra ad minimum præmissa debere esse universalem. Nam determinata Termini contenta non adhibemus, sed vel omnia vel quædam indeterminatè. Itaque si medius Terminus utrobique est particularis, non est certum contenta < Medii > quæ adhibentur in una præmissa esse eadem cum contentis medii quæ habentur in altera præmissa, atque ideò nec inde colligi aliquid potest de identitate et diversitate extremorum. Ex. gr. si quis dicat
Quidam homo est felix
Omnis doctus est homo nihil inde inferri potest. Nam idem est ac si diceret, Quidam homo idem est cum quodam felice. Sed omnis doctus idem est cum quodam homine.
Hic cum bis occurrat quidam homo, potest alius planè homo intelligi in una præmissa, ab eo qui in altera præmissa, unde nullum argumentum ad conferendum doctum et felicem duci potest, ut inde de aliquo vel omni docto colligatur, an diversus sit vel idem alicui vel omni felici.181180
[p. 196] 196
MATHESIS RATIONIS
(2183 Nec minus manifestum est, una præmissa existente negativa, PHIL., VI, 14, f. 2.
etiam conclusionem esse negativam, < et vicissim >, quia non alia tunc adhibetur ratiocinatio, quam cujus principium adductum est artic.
- Nempe si L idem ipsi M, et M diversum ipsi N, esse L diversum
(22) Quatuor sunt figuræ syllogismorum categoricorum simplicium discriminatione ex Medii termini situ. Sit enim Minor terminus B, medius C, major D. Conclusio semper est BD. In præmissis potest Medius esse subjectum in priore præmissa et prædicatum in posteriore rel prædicatum in utraque, vel subjectum in utraque, vel prædicatur in priore, subjectum est ' posteriore. « Solemus autem majorem propositionem ponere priore loco, minorem prop. posteriore. >
BC.
Fig. I.
CD
BD.
BC.
BD.
fig. 2.
DC
CD
CB.
BD.
fig. 3.
DC
BD.
fig. 4.
CB.
Sed an quavis harum figurarum, et quibus legibus procedat, postea apparebit.
(23) Litera vocales A, E, I, O significant nobis propositionum qualitatem (id est an sint affirmativæ vel negativa) et quantitatem (an sint universales vel particulares). Et quidem
A significat
Universalem affirmativam
E
Universalem negativam
I
Particularem affirmativam
Particularem negativam.182
[p. 197] MATHESIS RATIONIS
197
| (25) In < omni et sola > propositione particulari affirmativa Puu.., VI, 14, €. r.
uterque terminus est particularis. Nam subjectum est particulare (art. II) ‹ verso, marge.
et prædicatum est particulare (art. 9).
< Coroll. Ergo ubi terminus est universalis, propositio est vel universalis vel negativa. > (26) In propositione universali negativa uterque terminus est universalis, subjectum (art. II) prædicatum (art. 1O).
(27) Si minor terminus sit particularis in præmissa, conclusio est particularis. quia terminus extremus particularis in præmissa est etiam particularis in conclusione (art. 20) ; minor verò existens particularis in conclusione, cum sit ejus subjectum (art. 17), facit et conclusionem particularem (art. II).
< Coroll. Si conclusio sit universalis, minor terminus est universalis ubique. > (28) Si major terminus sit particularis in præmissa, conclusio est affirmativa. Nam erit et particularis in conclusione (art. 20) sed ibi est prædicatum (art. I7), ergo conclusio est affirmativa (art. 9).
Coroll. Si conclusio sit negativa, major terminus est universalis ubique.
(29) Si conclusio sit negativa, major propositio est vel universalis vel negativa. Nam si conclusio est negativa, major terminus est universalis ubique (coroll. art. 28). Ergo et in propositione majore, unde vel erit ca universalis si medius in ea est subjectum (art. II) vel negativa si medius in ea est prædicatum (art. 10).
(30) Si minor propositio sit negativa, major < propositio > est universalis. Nam major est affirmativa (art. IS) < porro et conclusio negativa (art. 2I) ergo [major terminus in ea est universalis ergo] et in majore prop. (art. 21) est major prop. > (per art. 29) est universalis.
I { Coroll. 1. Ergo si major est particularis, minor est affirmativa a recto, marge.
per conversionem propositionis.
Coroll. 2. Non datur syllogismus, ubi major propositio sit particularis affirmativa, et minor universalis negativa, seu non datur modus IEO.184 }
[p. 198] 198
MATHESIS RATIONIS
PuIL., VI, 14, f. 2. prima figura. Nam conclusio est universalis (ex hyp.) Ergo minor in ea terminus universalis (art. II). Ergo minor terminus est universalis in minore propositione (art. 20) sed ea est affirmativa (art. 2I) quia conclusio (ex hyp.) est affirmativa. ergo terminus universalis non est in ea prædicatum (art. 10), ergo minor terminus in minore propositione est subjectum. Itaque medius in ea est prædicatum, unde cum propositio affirmativa erit (art. II) medius in ea particularis ; ergo (art. 19) medius in propositione majore erit universalis, sed et propositio major est affirmativa (art. 2I) cum conclusio sit affirmativa. Ergo medius universalis in ea non potest esse prædicatum, sed subjectum. Cum ergo medius sit prædicatum in prop. minore, subjectum in majore, syllogismus erit in prima figura.
| (32) Dux particulares [nihil concludunt] < non constituunt sylloI verso, marge.
gismum legitimum >. Nam semper altera præmissarum est affirmativa (art. 15) si ergo dux præmissæ sunt particulares, una < hoc casu > est particularis affirmativa, sed ea habet ambos terminos particulares (art. 25)
ergo extremum et medium. Is ergo < medius > est universalis in altera præmissa (art. 19) qua cum sit etiam particularis (ex hyp.) Ergo medius universalis non potest in ea esse subjectum (art. II) ergo in ea est pradicatum ; itaque (art. IO) est negativa ; et extremum est subjectum, et cum ipsa sit particularis, erit et extremum hoc particulare (art. II) ambo ergo extrema sunt particularia, ergo < (art. 20) etiam sunt particularia in conclusione. Ergo > conclusio erit particularis affirmativa (art. 25)
quod est absurdum, quia altera præmissarum ostensa est negativa. Ergo et (art. 2I) et conclusio est negativa.
| (33) Si alterutra præmissa est particularis, conclusio est particu2 recto, marge :
laris, seu si conclusio est universalis, utraque præmissa est universalis.
< Nam > si conclusio est universalis, minor terminus est universalis ubique (coroll. art. 27) ergo et in minore propositione. Sed quia conclusio etiam est affirmativa, ibi est subjectum (art. 3I) ergo (art. II)
minor propositio est universalis, et medius terminus ibidem est prædicatum, ergo medius terminus ibi est particularis (art. 9). Ergo medius terminus terminus est universalis in prop. majore (art. 19) sed ibi est subjectum (art. 3') ergo (per art. II) etiam major prop.185 est univer-
[p. 199] MATHESIS RATIONIS
199
salis. Habemus ergo intentum si conclusio sit universalis affirmativa. Sed Puu., VI, 14, t.2.
si conclusio sit universalis negativa, uterque extremus est universalis
26). Ergo non datur hic pramissa particularis affirmativa < (artic. 25) > superest ergo tantum ut, si datur particularis, detur particularis negativa. Ergo (per art. I5 et 3I) altera præmissa est universalis affirmativa. In hac extremus, cum sit universalis (ut ostensum est) erit subjectum (art. 9 et II). Ergo medius in eadem erit prædicatum et particularis (art. II). Ergo (art. 19) in altera præmissa, nempe particulari negativa, erit universalis. Ergo in ea (art. 10) erit prædicatum.
Ergo in ea extremus erit subjectum, sed est universalis, itaque absurdun < etiam est > ut detur præmissa particularis negativa ; itaque nulla præmissa potest esse particularis, sive conclusio sit universalis negativa, sive sit universalis affirmativa. Q. E. D.
< Schol. Non sequitur si conclusio sit particularis, etiam præmissam esse particularem, nam omnis præmissa universalis simul est tacitè particularis 1. Sed illud sequitur si conclusio sit negativa, esse et præmissam
| (34) Ubi Major terminus est subjectum in præmissa et conclusio a recto.
negativa, major < propositio > est universalis. Nam quia conclusio est negativa, ejus prædicatum est universale (art. II) nempe (art. 17) terminus major. Ergo is etiam est universalis in prop. majore (artic. 20).
Est autem in ea subjectum (ex hypoth.). Ergo (art. II) ipsa propositio major est universalis. Q. E. D.
{ Coroll. Hinc ubi major terminus est subjectum in præmissa, majore propositione existente particulari, conclusio est affirmativa.188187186
[p. 200] MATHESIS RATIONIS 200
universalis, minor terminus in ea est universalis (art. II) ergo et in PuIL., VI, 14, f. 2.
præmissa (art. 20) sed in ea est prædicatum (ex hyp.). Ergo (art. 10)
est negativa.
Coroll. Ergo ubi minor terminus est prædicatum in præmissa, minore propositione existente affirmativa, conclusio est particularis.
(37) Ubi medius terminus semper est prædicatum, seu in secunda figura, conclusio debet esse negativa. Nam medius semel debet esse universalis (art. 19) sed universale prædicatum facit propositionem negativam (art. 10), ergo præmissa alterutra est negativa. Ergo (art. 2189 conclusio est negativa.
Coroll. Hinc si conclusio sit affirmativa, medius terminus alicubi est
(38) Ibidem major propositio semper est universalis. Nam quia conclusio est negativa (art. 28') major terminus in ea est universalis (art. 1O)
ergo et in majore prop. est universalis (art. 20) sed in ea est subjectum (ex hyp.). Ergo (art. 12) et ipsam facit universalem.
| (39) Ubi Medius Terminus semper est subjectum, < seu in tertia 2 verso.
figura >, conclusio debet esse particularis.
Esto conclusio universalis, ergo minor terminus in ea est universalis, ergo (art. 20) etiam in prop. minore est universalis. Sed in minore propositione est prædicatum (ex hyp.). Ergo minor prop. erit negativa (art. 10). Ergo (art. 21) et conclusio est negativa, ergo et major terminus in conclusione est universalis (art. I0). Ergo major terminus etiam in majore propositione est universalis (art. 20). Sed in ea est prædicatum (ex hyp.). Ergo (art. 10) et major propositio erit negativa. Itaque amba præmissæ sunt negativa, quod est absurdum per art. IS. Itaque ubi medius terminus semper est subjectum, conclusio debet esse particularis. Q. E. D.
{ (40) Ubi medium 2 modo subjectum modo prædicatum est, si ea præmissa in qua prædicatum est sit affirmativa, altera præmissa erit universalis. Nam in priore medium erit particulare (art. 9). Ergo in altera universale (art. 19). Sed in ea est subjectum (ex hyp.). Ergo ipsa propositio erit universalis (art. II).
[p. 201] MATHESIS RATIONIS
201
< Coroll. Hinc in quarta Figura si major sit affirmativa, minor est Pu.., VI, 14, t. 2.
Schol. In prima inutile fit corollarium, quod fieri posset, sic enim sonaret : in prima si minor sit affirmativa, major est universalis ; quod quidem verum est, sed non satis, cum ibi minor semper sit affirmativa,
(4192 Ubi medium modo subjectum modo pradicatum est, si ea pramissa ubi subjectum est sit particularis, altera erit negativa. Demonstratur codem modo.
Coroll. Hinc in quarta figura si minor sit particularis, major erit negativa.
Schol. Utraque propositio conjungi potest, cum una sit tantum alterius conversa. Nempe non simul præmissa in qua medius est prædicatum potest esse affirmativa, et in qua est subjectum, universalis. { (4193 In prima et tertia figura, Minor propositio est affirmativa. Nam si minor propositio esset negativa, utique et conclusio foret negativa (art. 21). Jam ubi conclusio est negativa et major terminus est prædicatum < in præmissa >, (ut in prima et tertia fig. art. 22) etiam major propositio est negativa (art. 35). Ergo tam major quam minor præmissa foret negativa, contra art. I5.
(4194 In prima figura major propositio est universalis. Nam in ea minor prop. est affirmativa (art. 40ª). Ergo et in ea medius terminus est prædicatum minoris prop. (art. 22) ergo in ea medius terminus est particularis (art. II). Ergo medius terminus est universalis in majore propositione. Sed medius terminus in majore propositione est subjectum (artic. 22). Ergo (art. II) major propositio est universalis. < Sequitur etiam ex prop. 40 et 42.191190 >
[p. 202] MATHESIS RATIONIS 202
PuI., VI, 14, f. 2. negativa SCYB', erit conclusio negativa PBSD, sed hoc absurdum, quia (art. 20) non potest esse in majore PD et in minore 2 SD.
(46) In quarta figura non simul est minor particularis et major affirmativa. Existant simul, erit major VDPC, minor PCYB ; sed ita medius C utrobique est particularis, quod est contra art. I9. < Potest etiam ut corollarium derivari ex prop. 40 vel 41. > (47) Quavis ergo figura accipit duas limitationes : in prima major est universalis, minor affirmativa ; in secunda major est universalis, conclusio negativa ; in tertia minor est affirmativa et conclusio est particularis.
Binæ limitationes quartæ magis sunt implicatæ, ut in artic. 45 et 46.
| (48) Conclusio universalis affirmativa non datur nisi in prima I recto, marge.
figura ? . Nam excluditur figura ada et 3tia (art. 37 et 38 4). Porro minor terminus est universalis in conclusione (art. II) ergo et in minore prop.
(art. 20). sed ea est affirmativa (art. 2I) ergo prædicatum ejus est particulare (art. 9) ergo minor universalis non est ejus prædicatum sed subjectum, quod non habet locum in quarta figura (art. 20). Ergo sola superest prima.
Veniendum jam foret ad modorum enumerationem, demonstranda prima figura et in quatuor modis prima erit ; hinc demonstrabitur subalternatio, assumta identica. Et sic habentur reliqui modi duo primæ. Ex sex modis primæ per regressum demonstrantur sex modi secundæ et sex modi tertix, et simul demonstratur tot esse modos secundæ vel 3tiæ quot prima. Quarta modi demonstrantur ex prima per conversionem, et demonstrati dant reliquos per regressum. Contendendum erit, non dari plures, et quidem non per enumerationem illegitimorum, sed ex legibus legitimorum ". V. g.198197196195 in prima præmissa SCVD, VBPD dant :
{ A Barbara I
SCPD| SBPD AA I Barbari 2
AI I Darii
PBPD
3
/ SCSD) SBPD
› O Celaro
Y PBPD
EI O Ferio
[p. 203] 203
MATHESIS RATIONIS
PHIL., VI, 14, f. 3-4 (4 p. in-folio) '
PHIL., VI, 14.
Ex veris non nisi verum sequitur. Hinc quod cum meris veris falsum 3 recto.
infert, est falsum. Ope hujus propositionis demonstravi veritatem secundæ et tertiæ figura, ut hoc sensu quodammodo indirectæ dici possint.
Quartam figuram demonstro ex prima accedentibus conversionibus, sed ipsæ conversiones prius per figuram 2dam et 3tiam demonstrantur.
< In quavis figura inveni sex modos >
Fig. I. - CD. BC. BD.
AAA
EAE
EIO
AAI
EAO
AII Barbara
Celarent
Darii
Ferio
Barbari
Celaro
Fig. 2. - DC. BC. BD.
AEE EAE
AEO
EIO
AOO
EAO Cesare
Camestres
Festino
Baroco
Cesaro
Camestros
Fig. 3. - CD. CB. BD.
AAI
EAO
IAI
AII
OAO
EIO Darapti
Ferison
Felapton Disamis
Datisi
Bocardo
Fig. 4.
AAI
AEE
IAI
EAO
AEO
EIO {, Sunt quatuor senosque modos habet una figura.
Sponte duo veniunt, satis est efferre quaternos :
Barbara, Celarent, Darii, Ferio, bari, laro.
Cesare, Camestres, Festino, Baroco, saro, stros.
Tertia grande sonans effert Darapti Felapton Disamis Datisi Bocardo Ferison.
Barmasi Calmerens (rop) Fesiso (sapo) Dimaris.
....} .........
Vocabula afficta sic interpretantur, à vocalibus per versus Asserit A negat E verúm generaliter ambo Asserit I negat O sed particulariter ambo.199
qui parait se rattacher
[p. 204] MATHESIS RATIONIS 204
Sed per literas consonas exprimere volunt modum reducendi ad PHIL., VI, 14, f. 3.
primam :
S vult simpliciter verti, P porro per acci,
M vult transponi, C per impossibile duci.
Initiales autem litera ostendunt ad quem primæ quis 2dæ aut 3tix referatur.
Cesare ad Celarent.
Camestres ad Celarent.
• Festino ad Ferio.
Baroco ad Barbara, sed per impossibile, ob C.
Cesaro, Camestros, reducuntur ut Cesare, Camestres.
Darapti ad Darii.
Felapton ad Ferio similiter.
Disamis ad Darii.
Datisi ad Darii.
Bocardo ad Barbara.
Ferison ad Ferio.
Quartæ figuræ quidam apud Claudium Clementem has numerant :
Barmari Calerent Dimaris Firemo. |
Barmapi ad Barbara
< Malim > . Calmerens ad Celarent.
Dimaris ad Darii. • Firemos falsum est, et in nulla figura datur.
| Ergo pro Firemos scribemus Ferimos.
3 verso.
Fesiso ad Ferio. .
Supersunt duo adhuc modi quartæ figuræ ab aliis neglecti, AEO et EAO, et quidem AEO consequitur ex Calmeres.
• Itaque scribemus :
Calmerop ex Celarent.
Superest EAO, quod reducitur ad Ferio. . . . . . . ./ Fesapo ad Ferio.
. • • .
Habemus ergo hos < sex > quartæ modos ad communem formam
Barmasi, Calmerens, Dimaris, Fesiso, Calmerop, Fesapo. . . . . • Superest ut consideremus modos quos indirectos vocant. . . .
| Ex his paret quatuor modos primæ indirectos, qui revera quartæ 4 recto.
sunt, oriri ex conversione conclusionis < primæ >. . . . . .
Itaque duobus modis ex prima figura colligimus quartam, unus est, ut [p. 205] 205
MATHESIS RATIONIS
quamlibet conclusionem primæ convertamus quantum converti potest, et Pu.., VI, 14,f.4.
deinde præmissas transponamus ; alter modus est ut utramque præmissarum convertamus, ita nulla opus transpositione præmissarum. Prior modus dat modos quatuor, secundus dat modos duos..
Leibniz essaie ensuite d'expliquer par des schèmes géométriques linéaires les deux règles suivantes :
Ex meris negativis nil sequitur ;
Ex meris particularibus nil sequitur.
Et il ajoute :
Hæ propositiones generales nondum satis figuris exponi possunt.
| Conclusio syllogismi categorici enuntiat identitatem vel diversita- 4 versu.
tem contenti in Termino Minore, cum contento in termino Majore. . .
{Quantitas subjecti notat quantitatem propositionis. Quantitas prædicati notat qualitatem propositionis, ergo sufficit omnia reduci ad quantitatem. / (I) Medius Terminus debet esse universalis in alterutra præmis......
201 Alterutra præmissa debet esse affirmativa. . . . . . . .
(3) Terminus particularis in præmissa est particularis in conclu....
14 () ubitumi sa sirigis niali ds estrai, particulais
particulare.
[s] (6) Prædicatum propositionis affrmativæ vi formæ est particulare,
a ie ruine endimentis omin Theremat de Figuris er modis negativæ universale.
demonstrari possunt '.
[61 (7) Si conclusio sit universalis, minor propositio vel est universalis vel negativa. . . . . .
G) Si conclusio sit negativa, major propositio vel est universalis vel negativa. • .200 • • • •
: : : :
[p. 206] 206
DE NOVIS FORMIS SYLLOGISTICIS
PHIL. VI, 14, f. 5 (in 4°).
PHIL., VI, 14, f. 5.
{ melius alibi. } Si propositio sit universalis negativa, uterque ejus terminus est universalis.
Si conclusio est universalis, erit utraque præmissa universalis.
Si alterutra præmissa est particularis, conclusio est particularis.
(Due pariculares nihil concludune ........ :
Verso.
PHIL., VI, 15 (9 f. in-folio).
PHIL., VI, 15.
Scheda de novis formis et figuris syllogisticis.
Quales hic sunt, typis vix possunt committi, nam sine capite et calce apparent. Altera harum schedarum anno 1715 concepta 1.
Cum novos modos syllogisticos invenissem in prima, secunda et I recto.
tertia " figura, et prima duos, secunda etiam duos, tertia " unum addidissem, < ut ita qualibet Figura habeat sex modos >, cogitavi de nominibus imponendis, qua convenirent regulis receptis in versibus Barbara, Celarent, etc.
• • • Ici Leibniz rappelle ces règles formulées en deux distiques (pour les voyelles et pour les consonnes) *.
Eadem opera deprehendi Nomina modis quartæ ascripta regulis non satis confirmari. Apud Cornelium Martinium in Logica hunc versum pro ils invenio :
Sunt Cadere et Fedilo, Digami, Fegano, Balanique.
Apud Wilkinsium in Grammatica rationis talis extat :
Barbari, Calentes, Dibatis, Fespamo, Fresisom ».
• ....
| Nomina autem quinque modorum veterum < Figura > quartæ I verso.206205204203202
[p. 207] DE NOVIS FORMIS SYLLOGISTICIS
207
formavi ex nominibus vulgo receptis quinque modorum quos vocant Pi.., VI, 15, f. 1.
indirectos primæ :
Celantes, Baralip, Dabitis, Fapesmo, Frisesmo.
Nam quia hi solis transpositis præmissis, sine ulla alia mutatione, dant quartam ; hinc pro nominibus quartæ formandis transposui duas priores indirectorum syllabas, et adjeci literam M, ubi in indirectis abest, omisi quia abest '. Et fiet :
Calmentes, Baralimp, Digamis, Fesapo, Fresiso.
Sed addi debet novus modus Cademop, ut jam dixi.
Porro quia reperi duos novos quosdam modos secundæ non posse per regulas dictorum versuum duci ex modis veteribus primæ, sed < sic > ex modis ejus novis oriri, ideò ut regulam servarem, quod quivis modus figuræ derivativæ reducendus sit ad modum primæ ejusdem initialis, et quia B, C, D, F, sunt initiales quatuor veterum modorum primæ ; nunc pro duobus novis adhibui G et L, omnes autem 24 modos versibus sum complexus :
Quæque Figura modos jam sex habet, ecce sequentes
Barbara Celarent primæ, Darii Ferioque,
Sunt veteres, at nunc Gabali Leganoque novelli.
Cesare, Camestres, Festino, Baroco secunda,
Nunc Gaceno et Lesaro. Sed habet Darapti, Felapton
Tertia cum Disamis, Datisi, Bocardo, Ferison.
In quarta est Cademop prius haud numeratus ; at olim
Calmentes, Baralimp, Digamis, Fesapo, Fresiso.
Sed placet exhibere modos omnes, uti ex prima figura demonstrantur, per conversionem quoties fieri potest, sin minus per regressum seu
binis distichis expressas >. Ubi notabile est quartam figuram prævalere secundæ et tertiæ, quod omnes ejus modi sola conversione possint reduci ad primam. Cum in secunda Baroco et Gaceno, in tertia Bocardo non nisi per impossibile seu regressum ad primam reducantur. Sed sciendum est errasse Logicos, cum putarent reductionem per conversionem esse meliorem quam reductionem per regressum seu impossibile.207 Nam contra reperi omnes modos secunda et tertiæ figura ad primam figuram reduci
[p. 208] 208
DE NOVIS FORMIS SYLLOGISTICIS
PHIL., VI, 15, f. 1. posse per regressum, sed nullum quarta. Omnes autem quartæ modos ex prima derivari per conversionem, et ipsam conversionem demonstrari per modos secunda et tertiæ'. Sed nunc receptam reductionem sequamur, simulque ad novos nostros modos applicemus, ut nomina rectè
Modi primæ 2 recto.
Barbara
ECD. ABC. EBD.
ACD. ABC. ABD. | Celarent Darii
Ferio
ECD. IBC. OBD.
ACD. IBC. IBD.
Legano Gabali
ACD. ABC. IBD.
ECD. ABC. OBD.
Modi secundœe cum reductione vulgari
/ Camestres Cesare
EDC. ABC. EBD.
ADC. EBC. EBD. ad Celarent ECD. ABC. EBD.
ex Celarent ECB. ADC. EDB.
EDC. IBC. OBD.
EDC. ABC. OBD. Festino ad Ferio
ad Legano
ECD. IBC. OBD.
ECD. ABC. OBD. Baroco
ADC. EBC. OBD.
ADC. OBC. OBD.
per Gabali ADC. ABD. IBC.
Nimirum conclusionis et alteius præmissarum in dato mode
educendo sumendæ sunt oppositi
servata altera præmissarum.
OBC, qua est minor in Baroco ;
nemo ergo admissis præmissis in Baroco negare potest conclusionem.
Modi Tertic cum Reductione vulgari
ACD. ACB. IBD. | Disamis
ICD
ACB. IBD.
ex Darii
IDC.)
IDB.
ad Darii
ACD. IBC.
IBD.
ACB.
ACD. ICB.
Bocardo
OBD.
IBD.
OCD. ACB.
per Barbura ABD. ACB.
ACD.
ACD. IBC.
ad Darii
IBD.
ECD. ICB.
OBD.
Ferison Felapton
ECD. ACB. OBD.
ECD. IBC.
OBD. | ad Fcrio
ECD. IBC.
OBD. ad Ferio
La Logique de Leibniz, ch. I, $ 5 sqq
[p. 209] DE NOVIS FORMIS SYLLOGISTICIS
209
Modi Quartœ cum reductione vulgari
PuIL., VI, 15, f. 2.
Baralimp
ADC. ACB. IBD. Digamis
IDC. ACB. IBD.
ex Dari ex Barbara ACB. ADC. ADB.
ACB. IDC. IDB.
Calmentes ADC. ECB. EBD.
Cademop ADC. ECB. OBD.
ex Celarent ECB.
ex Celarent ECB. ADC. EDB.
ADC. EDB.
nempe op fit ex ent conversione per accidens.
Fesapo
EDC. ACB. OBD.
Fresiso
EDC. ICB. OBD.
ad Ferio
ECD. IBC. OBD. | ad Ferio
ECD. IBC. OBD.
Cum ex præfigitur modo primæ, innuitur sola conversione conclusionis in modo primæ haberi modum propositum, transpositis saltem præmissis. Cum ad præfigitur modo primæ, tunc ex modo dato reducendo per conversionem fit modus primæ habens conclusionem quæsitam. Cum per præfigitur modo primæ, tunc fit regressus, seu ostenditur si negetur modus propositus affirmeturque adeò opposita, inferri oppositam præmissæ per modum primæ ; contra hypothesin. . . . . .
Suivent des remarques sur les réductions des divers modes à la 1 r° figure.
Les feuillets 3, 4, 5, 6 sont des coupons portant des notes de Logique syllogistique.
les ig modes classi ques. Onlit cona dela les sehsmes géométrique
D. 7 verso cette note Giessæ nuper (17I5 hæc scribo) Triangulum Logicum edidit.
O. A est C
O. B est C 3 Barbara vel Barbari
O. A est B}
_ A) Q. A est C.
Celarent
N. B est C ? '
N. A est C
vel vel Celaro
O. A est B}
.A) Q. A non est C
O. B est C ?
Darii
Q. A est C vel Barbari
Q.208 A est B}
[p. 210] 210
AD STATERAM JURIS
N. B est C'"
PHIL., VI, 15, f. 7.
Ferio
Q. A est B} vel Celaro
....
•
• • • •
F. 9 (un coupon).
Quarta Figura
CB ||A | E|I| E|A A|
CADERE
E
BA
A
A
AC
Omne animal est vivens
Nullum vivens est lapis
DIGAMI
FEDIBO
ADERE
Nullus lapis est animal
Demonstratio linearis.....
Major
/Animal
Vivens
Medius
Lapis
Minor
PHIL., VI, 17 (3 p. in-fol.).
PHIL , VI 17.
Ad Stateram juris
de gradibus probationum et probabilitatum
Godefridi Veranii Lublinensis 1.
Note de RASPE : « Nonnisi initium est elegantissimi opusculi, quod completum et ad finem perductum nobilissimam partem logicæ probabilium contineret. »
. Ce n'est pas la seule fois que Leibniz prend un pseudonyme. Sans parler di elui de Guilielmus Pacidius, sous lequel il voulait publier son Plus Ultra (PHIL
tianus. Enfin il publia son de Jure Suprematus sous le pseudonyme symbolique de CAESARINUS FUERSTENERIUS (1677).
[p. 211] AD STATERAM JURIS
2II
STATER quandam juris affero, norum inscrumenti genus, quo non Pa. vi, 0%
metalla et gemmæ, sed quod illis pretiosius est rationum momenta stomami, posin Oberant mo est argere ne disi san jumi, senten ia torum. voces deliberantiur o penes quem suprema est expensis omnibus statuendi potestas >. Un gravis ratio multas conjecturas destruere potest, vicissim aliquando pe se contemnenda singulatim, ubi cumulum fecere, prægravant lancem.
[Hoc libræ genus < summæ > in omni humana vita [profuturum]
< utilitatis >, [ex Jurisconsultorum thesauris expromo] < ex Jurisprudentia adytis promo. >| Itaque fatentur omnes, extare in rerum natura hoc Libræ < Logometra > genus, ubi reperiatur non ostendunt. } Aristoteles Logica parens non attigit ; < interpretes multo minus >. Qui nostro tempore pra cæteris egregie in logicis versati sunt, Joachimus Jungius et Antonius Arnaldus 1, hanc partem non minus quam cæteri prætermisere. { Rem ergo summa in omni vita utilitatis nunc tandem ex Jurisprudentiæ adytis promimus, ubi ita latebat, ut vix agnosceretur. Nimirum pro comperto < habendum > est, ut Mathematicos in necessariis, sic Jurisconsultos in contingenlibus Logicam, boc est rationis artem, pra cateris mortalibus optime exercuisse. Hine illorum multa præcepta de probationibus plenis aut semiplenis, de præsumtionibus, de conjectandis sensibus < legum >, contractuum atque ultimarum voluntatum, de indiciis criminum < atque argumentis > ad inquisitionem, ad captionem, < ad territionem >, ad quastionem per tormenta < imi, medii, summi gradus > ; accedunt loca legalia argumentorum, quæ Topicam juris axiomatibus vel ut vulgo loquuntur maximis instruunt [quas alii xupías ôóças vocant] ? . Postremo quid aliud est processus judiciarius quam forma disputandi a scholis translata ad vitam, purgata ab inaniis, et autoritate publica ita circumscripta, ut ne divagari impune liceat, aut tergiversari, neve omittatur quodcunque ad veritatis indagationem facere videri possit. Qua sane diligentia atque industria, si mortales cæteris in rebus uterentur, et quantum < in re pecuniaria, sæpe non magna >, fatigantur judices aut commissarii conferendo argumenta argumentis < examinando scripturas >, interrogando testes, descenr.209 Que Leibniz considérait comme l'unique auteur de la Logique de Port-Roral
[p. 212] AD STATERAM JURIS 212
PHIz., VI, 17. dendo in rem præsentem ; tantum in natura investiganda, et < quod poissimum est > vera aeterna beatitudinis via discernenda operz poneretur ; dubium nullum est, quin multo magis quam fieri solet et sanitati corporis et ipsius animæ saluti consuleretur. { Ut nihil jam de gravissimis in republica deliberationibus aut virorum militarium consultationibus dicam, ubi plerumque autoritas vel eloquentia pro ratione obtinet, præsertim cum vim rationum agnoscere vel temporis brevitas vel rei perplexitas multiplicitasque difficile fecit. } Sane Medicos constat non indiligenter præcepisse de indicationibus. Sed longissime absunt ea in re ab àxpıel Jurisconsultorum, cum tamen ut Plinius ait, periculum sit in nullo negotio majus. Non contemnenda sunt quæ præcepit Claudinus autor libri de ingressu ad infirmos, aut Sanctorius in Methodo vitandorum errorum in Medicina, sed tenuia apparent si elaboratis Jurisconsultorum operibus conferantur, quale est Rutgeri Rulandi de Commissario, quem scriptor iste innumeris interrogationibus et subinterroP. 2. gationibus ita instruxit, ut non facile aliquid elabatur. | Ut sæpe in mentem venerit admirari humani ingenii perversitatem, quod diligentiam omnem eo convertit, ubi minus necesse est. De stillicidiis, de lumine < ædium > vicini obstructo, de itinere, actu, via per agrum, de tribus capellis, tractatur magna gravitate summoque studio ; viri aliquot docti et periti < velut de summa rerum sententias dicunt ; itur de tribunali ad tribunal, nequid forte priores fugerit >, nihilque [omittitur]
negligitur, quod faciat ad controversiam justo judicio terminandam, lon magis quam si in Romano senatu de Asia cis Taurum montem au le Aegypti regno ageretur. Laudandi sunt isti judices assessoresqu suæ industriæ < et religionis > ; faciunt officium in parvis non minus quam in magnis. Etiam in tenui laborem [gloria] < merces apud Deum > non tenuis manet [et fieri potest, ut aliquis [homo de plebe in lud]
homo obscurus in ludo latrunculario, artifex in suo opificio, aut etiam ']. Sed genus humanum culpandum est, quod < dum > exiguis negotiis egregie prævidit, maxima quæque in casum dare solet.
Itaque a Jurisconsultis exemplum petere oportet instruendæ rationis humanæ in gravissimis de vita < et sanitate >, de republica, de belli gui a une oute ne tons beures e prise de le ne les et dans lis
a une foule d'inventions obscures et méritoires dans les métiers et dans les
V. La Logique de Leibniz, ch. V, § 1o, et VI, $ 20.
[p. 213] 213
AD STATERAM JURIS
pacisque negotiis, de conscientiæ moderamine, de aternitatis cura, delitractari. Quidam non argumentantur sed concionantur ; alibi Sophismatum seges pullulat, plerumque exacerbantur animi, et in convicia exardescunt Postremo ita teritur tempus, ita in orbem circumagitur disputatio, u tædio et desperatione fructus etiam illi finem expetant, qui maxime initiis favere. Sed missis controversiis inter partes, in quas scissus est Christianus Orbis, ad eos inprimis pertinet hæc opera < nostra de Probationum gradibus >, qui conscientias regunt. Præsertim cum ab aliquot annis magna animorum contentione de vi ac potestate probabilitatis inter ipsos certetur. Sunt enim qui putent hominem scientem ac prudentem posse opinionem minus probabilem minusque tutam in agendo sequi, quod lil velut grande piaculum fortiter accusant '. Prosper Fagnanus scripto elebris ex illorum genere quos Canonistas vocant, graviter ostendi quanto sint Jurisconsulti hac in re multis Theologis severiores. Respondit ipsi Honoratus < Fabrius Theologus et philosophus > magni ingenii et vastæ doctrinæ, et sane in nonnullis absolvit probabilistas, et cautiones complures egregias præscripsit ; tandem tamen eo descendit ut fateatur ex suæ partis sententia, posse < non raro > homines conscientiæ sux consulentes, posse etiam animarum medicos, conscientiarum directores opinionem < recte præferre > quæ ipsismet minus verisimilis < minusque tuta > videtur, quando tamen in simili plane causa idem judici aut advocato non liceret. Quod quemadmodum ego non sine admiratione animadverti, ita vel hine æstimandum puto quanto præstet in hoc genere discere a Legibus et Jurisconsultis, quæ < longo > usu vita et controversiarum multiplici discussione probantur, quam < a novitiis quibusdam scriptoribus mutuari > quæ in scholarum umbra subtiliter magis quam accurate cogitata, lucem negotiorum non æque ferunt.
| Hæc autem non eo accipi velim quasi Jurisconsultos esse sine nævis P. 3.
putem, aut quasi omnia apud ipsos ita sint constituta, ut rectius non possint. Quid enim tale est in rebus humanis ?210 Fateor lubens passim incerto
[p. 214]
Préface D'encyclopédie
214
PHIt., VI, i5. jure nos uti et egere subinde novi Legislatoris opera multaque singulatim in judiciorum processu emendationem postulare ; quin et alicubi neplspytą quadam laborari, et nimia formæ solennis cura rem ipsam sæpe amitti, lassatis litigantibus exhaustisque inter judiciorum moras. Sed hæc ostendunt nihil tam egregium esse, quin abusui pateat. Postremo fateor hanc
ut novo studio ‹ nostro > non fuerit opus. Materiam tamen operis al illis suppeditatam, et < ex > diligentia ipsorum hæc nova qualiacunque
perfunctorie versati, fortasse contulimus aliquid ad utilissima Tractationis perfectionem, cujus nos quærere aditum contenti in novo doctrinæ
et candide applaudemus.
PHIL., VI, 18 (2 p. in-4°).
PHIL., VI, 18.
Note de RAsPE : « L-ii elegans meditatio de confusa hominum cognitione, quibusque modis hæc melior reddi possit atque perfectior. Spectat ad Synthesin et Analysin universalem a Leibnitio excogitatam ? ».
Mihi si dicendum quod res est statum humana cognitionis consideranti in mentem venit imago exercitus, in fugam conjecti, vel præda causa per agros palantis, à quo nulla signa nulli ordines servantur ; vel, ut aptiori similitudine utar ; eruditionis hodiernæ apparatus, videtur comparari posse taberna amplissima, omnigena mercium varietate instructz, sed planè eversæ et perturbata, omnibus inter se confusis, nullis accedentibus numeris literisve indicibus, nullo inventario, nullis rationum libris, unde lux aliqua hauriri possit. Ubi quanto majorem massam conficient res collecta, tanto minus usui erunt. Itaque non tantum novis mercibus undique convectandis, sed et his qua habentur rite ordinandis opera danda est, talisque eligendus ordo, ut nova supplementa semper imposterum locum suum certum inveniant, nec pristina semper ob accessiones quotidianas
.211 Le mot esse est répété à la ligne par erreur dans le ms
[p. 215]
Préface D'encyclopédie
215
turbari immutarique indies necesse sit, quod < promis quidem, sed > Pui.., VI, 18.
parum judiciosis patribus familias usu venire solet, qui nunquam sibi satisfacientes, singulis noctibus rerum suarum familiarium faciem statumque mutare deliberant. Idem < nobis > in scientis usu venire videtur, u bi perpetua reformandi innovandique libidine prurimus, nec tamen quæsitis utimur < sed indigesta relinquentes mox alia captamus >, neque ali quid certi constituimus, cui postea inædificare tutò possimus. Nec parum turbat infinita librorum eadem reciprocantium moles, de qua latius < deinde > dicendi locus erit. Duobus ergo nobis opus est, ut ex illa confusione eluctemur, Inventario amplo suis multiplicibus ac fidelissimis indicibus instructo, et libro subductarum rationum, < quorum operum prius, nempe > inventarium, Historiam omnem Natura artisque, et quicquid sensu et relatione constat dignum memoratu vel contineat, vel indicet, at | posterius, nimirum Liber rationum, ipsas (vel absolutas, i verso vel cum aliter non licet hypothesi nixas), sive veritatis, sive etiam probabilitatis < maxima > præsumtionisque demonstrationes < ex sensu cognitis ductas >, comprehendat. Sed neutrum ego sperandum arbitror, in tanta humanarum opinionum varietate, nisi utamur Methodo cujus hic Elementa tradentur, qua omnes controversias è medio tollit, efficitque ut in rebus etiam à sensu et figura remotissimis calculo quodam irrefragabili < ordineque determinato > procedere possimus. Ita denique imposterum in omnibus disciplinis < magno reipublica fructu > fiet quod in Geometria < dudum factum est > ut ingeniosi homines famam non evertendis majorum traditis, sed < quod jam supra admonui > augendis eorum inventis quærere cogantur < Rationumque semel subductarum < examinatarumque publicè > liber irrefractabilis habeatur. > Et quæcunque in humanam cogitationem cadunt, < nostra notionum analysi > locum ac sedem constantem invariabilemque < in generali Inventario > accipient, licet alioqui < sæpe exdem res ob usum respectumque > multiplicem ad varia loca alia sed obiter designando tantum < per indicis modum > referri possint.
[p. 216] 216
DE GEOMETRICA METHODO
PL., VI, 19, c, PHIL., VI, 19, c, 13 (un coupon) '.
Video eos qui Geometrica Methodo tractare aggrediuntur scientias, ut P. Fabry, Joh. Alph. Borelly, Bened. Spinosa, P. des Châles, dum omnia in propositiones minutas divellunt, efficere ut primariz propositiones lateant inter illas minutiores nec satis animadvertantur, unde obscuritas, ut sæpe quod quaris difficulter invenias.
- CF. PHI.., VI, 12, e, 12 verso ; 1z, f, 27, fin.
[p. 217] 217
INITIA SCIENTIÆ GENERALIS
PHIL., VII, A, 1 (1 f. in-folio). Titre de la main de Leibniz :
PHIL., VII, A, I.
GUILIELMI PACIDII
PLUS ULTRA
sive initia et specimina
SCIENTIAE GENERALIS
de instauratione et augmentis scientiarum,
et de perficienda Mente, rerumque inventionibus
ad publicam felicitatem.
Le même titre se retrouve f. 6.
PHIL., VII, A, 16 (1 f. in-4°).
PHIL., VII, A, 16.
Encyclopædia ex sequentibus autoribus propriisque
meditationibus delineanda.
GErHArDt (Phil., VII, 37) n'a publié que les rubriques ou têtes de paragraphes de ce plan ; mais chacune d'elles est suivie d'une foule de noms d'auteurs auxquels devait être empruntée la matière du chapitre correspondant de l'Encyclopédie. Ce fragment est un monument curieux de la prodigieuse érudition de Leibniz '.
PHIL., VII, A, 24-25 (2 f. in-fol.) ? .
PHIL., VII, A, 24-
25.212
Initia Scientie Generalis, ubi de instauratione et augmentis scientiarum, seu de palpabilibus notis veritatum et filo certo artis inveniendi < omnia
[p. 218] 218
PLAN DE LA SCIENCE GÉNÉRALE
proprio marte > quæcunque humano ingenio ex jam datis duci possunt.
PHIL., VII, A, 24.
Ostenditur scientiæ generalis usus in speciminibus adjectis < etiam latissime patentibus >, quæ sunt primum Geometria circa problemata quæ Algebram transcendunt, < et hactenus in potestate non fuere > ; et deinde Elementa Mechanica, quibus machinarum effectús ad puram Geometriam revocatur', < his enim duobus efficitur, ut imposterum de abstractis securi pysicæ facilius operam dare possimus >. Deniqu‹ adjecta est Logica (civilis] < vitæ >, de æstimandis probabilitatibus, it quo plerumque peccant deliberantes, cum vel de sanitate, vel de fortuna hominum non contemnendis utrinque argumentis certatur ? .
Après un blanc, un développement qui commence ainsi :
Non male vulgo dicitur unumquemque suæ sibi fortuna fabrum esse 3.
...
PHIL., VII, A, 26-29 (6 p. in-fol.)
PHIL., VII, A, 2629.
26 recto.
} Dedicatio ad Monarcham qui volet.
I DEA felicitatis cujus capax est genus humanum.
De utilitate scientiarum et veræ eruditionis efficacia ad humanam felicitatem ".
De causis ignorantiæ et errorum.
De ortu et progressu scientiarum seu de Historia literaria.
De Statu præsenti Reipublica literaria. { Historia Inventorum } °.
Varia consilia de Instauratione et Augmentis Scientiarum.215214213
Consilium Autoris in duobus consistit, primo in Scientia generali tra-
[p. 219] PLAN DE LA SCIENCE GÉNÉRALE
219
denda, qua datis jam cognitionibus ad alias inde inveniendas quantum Pui.., VII, A, 25.
possibile est utamur ' ; et secundo in condendo Humanz cognitionis ærario, in quod omnia qua jam hominibus sunt explorata et vel in libris extant, vel inter homines cujusque facultatis aut professionis sunt sparsa, ordine et cum inventario referantur, < ut iis facilius uti possimus in Experimentis certo consilio sumendis > { ubi maxime generalibus et utilibus incipiendum est. { Dari Scientiam generalem, < seu Logicam quandam arcanam >, cujus ope omnia ex datis inveniri et dijudicari possint intra paucos annos, ad qua alias homines usitata hactenus ratione vix post multa secula perventuri videantur.
Parznesis ad viros pios, voluntate et viribus instructos, ut conferant ad tantum bonum malintque se vivis quam extinctis humanam felicitatem augeri ? . ( Scientia generalis consistit in < judicio et inventione, sive Analyticis
cendi veritatem ubi occurrerit, frustra eam quæret.
lic ergo dicendum erit de Natura Veritatis, et de Veritatibus absolu imis < seu per naturam rerum indemonstrabilibus >, et quomo cæteræ ab illis deriventur.
De Veritatibus primis quoad nos, sive de Experimentis qua in dubium revocari non possunt. < Considerationes circa scepticos > 3.
¿ De Veritatibus Intellectualibus et Sensibilibus, seu Rationis et Facti. } De Materia Veritatum sive conceptibus atque ideis, et quomodo conceptus esse genuinos minimeque fictitios cognoscatur.
Conceptus vel sunt < obscuri vel clari, et clari > confusi vel distincti, et distincti plus minusque adæquati. Conceptus obscurus est cum quis ope ejus rem dignoscere non potest. Conceptus clarus est, | cum quis 26 verso.
ejus ope rem ubi occurrerit agnoscere, et aliam supposititiam a genuina Addenda Jungii
et Claubergii discernere potest : conceptus clarus at confusus est, cum quis notas quas
logicas Arnaldi habet aliis tradere non potest, sed cogitur eandem rem < vel similem >
[p. 220] PLAN DE LA SCIENCE GÉNÉRALE 220
PHI.., VII, A, 26. aliorum sensibus offerre, ut eam etiam agnoscere discant. Sed cum quis conceptum clarum et distinctum habet, tunc habet definitionem
possibilem, seu qui ' constat omnibus rei requisitis, < seu natura prioribus sufficientibus >. Conceptus actem < inadaquatus > tanto [magis adæquatus est] < propior est adæquato >, quanto pauciora requisita desunt. Denique conceptus perfectus est, si de omnibus rei requisitis iterum conceptus adæquatus habeatur ? . Hino ergo capita orientur :
De discrimine inter conceptus obscuros et claros, ubi ostendendum sæpe nos conceptus tantum cæcos de rebus habere, per analogiam et characteres, aut aliorum ingenio fideque explicandos.
De discrimine inter conceptus confusos et distinctos, ubi de explicationibus per ostensionem et per definitionem, deque iis quorum definitiones non sunt quærenda.
De discrimine inter conceptus inadæquatos et adæquatos, sive definitionum nominalium et realium, ubi occurrendum Hobbesiana difficultati < de veritate arbitraria, Cartesiana, de ideis eorum de quibus loquimur. > De discrimine inter conceptus imperfectos et perfectos, ubi occurritur difficultati Pascalii de Resolutione continuata ° et ostenditur ad perfectas demonstrationes Veritatum non requiri perfectos conceptus terum.
< Signum conceptus imperfecti est, si plures dantur definitiones ejusdem rei quarum una per alteram non potest demonstrari, item si qua veritas de re constat per experientiam, cujus demonstrationem dare non possumus. Et quanto hæc signa crebrius occurrunt, tanto major est conceptus nostri imperfectio. Omnes nostri conceptus de rebus completis sunt imperfecti. > De His quæ per se concipiuntur, seu de Notionibus absolute primis.
De Alphabeto cogitationum Humanarum, seu de Notionibus < secunI. Sic (se rapporte à conceptus).
VI. I2. e. I3 recto (p. I8 et La Logique de Leibniz, p. 183.
[p. 221] 221
PLAN DE LA SCIENCE GÉNÉRALE
dum nos primis > ex quibus aliæ omnes componuntur, etsi ipsæ fortasse PuiL., VII, A, 26.
non sint absolute primæ '.
De Veritatibus rationalibus, quæ ex axiomatibus sive veritatibus < rationalibus > indemonstrabilibus, et ex definitionibus demonstrantur.
Ubi de propositionibus absolutis ; affirmativis, universalibus, hypotheticis, negativis, particularibus ; de usu particularium et negativarum ad instantias, et refutanda speciem veri habentia. De discrimine veritatum qua ad theoremata et qua ad scholia pertinent. Item hic de signis, copulis, particulis, affixis, de recto et obliquo, et variis modis formandi propositiones ex terminis.
{ De consequentiis simplicibus et asyllogistis.
De conversionibus, oppositionibus, de Modis, Joh. Hospinianus.
De Grammatica [philosophica| < logica >. < Hic de linguis > et scholasticorum suppositalitatibus.
Conringii afferenda ipso non nominato ? . } De Argumentationibus quæ non possunt nec debent revocari ad syllogismum.
{ De Argumentationibus in forma diversis a syllogismo scholastico. } De partis " Demonstrationum, éxléser, etc.
De Justificatione sensuum et Morali vel physica certitudine.
{ De Analysi omnis argumentationis logicæ, qua demonstrari possit ejus bonitas.
De legibus veritatis, necessitatis et } De Gradibus probabilitatis, seu Libra rationum verisimilium *.
De Sophismatum detectione, ubi sumenda in manus Colloquia. adde Stahlii diss. Ms.
De judice controversiarum < humanarum > seu Methodo infallibilitatis, et quomodo effici possit, ut omnes nostri errores sint tantum errores calculi, et per examina quædam facile possint justificari.221220219218
[p. 222] 222
ATLAS UNIVERSALIS
PHIL., VII, A, | Suit un développement qui commence ainsi :
27 recto.
Sapientia nihil aliud
est quam scientia felicitatis sive perfectionis humana.
....
PuIL., VII, A, 30.
PHIL., VII, A, 30 (2 p. in-fol.) 1.
Atlas universalis.
cælestis. Mihi autem in mentem venit Encyclopædiam totam Atlante quodam Universali egregie comprehendi posse ? . Primum enim pleraque qua doceri discique oportet oculis subjici possunt. Jam segnius irritant animos immissa per aures, quam quæ sunt oculis subjecta fidelibus ? .
Nec dubitandum est opus hujusinodi fore omnium Bibliothecarum, et inprimis a viris illustribus quæsitum iri, quibus simul oculos animamque pascet, ut juventutem taceam generosam, et compendio docendam, et a verbis ad res mature traducendam. Hic autem Atlas sic instituetur :
Habeantur inprimis libri, qui dogmata sua figuris illustrant ; item collectanea figurarum qua extant apud curiosos, ut Marollium aliosque. Libri autem alicujus figuræ dispersæ in unum facile colligi poterunt, evitatis repetitionibus diversarum figurarum satis compendiosarum. Addantur denique rerum ipsarum icones, ab egregio artifice delineatz atque æri
Topographia cali sex Tabulis a P. Pardies comprehensa. Schickardi concavum cali.
Cassini aliorumque nova figura pro Astronomicis illustrandis.
Ephemerides in figuris dalencæi *. Sumta figura utiliores ex opere magno Ducis Northumbrix.
Figura utiles ex opere magno planisphærii Octavii Pisani.
Topographia terræ, seu pleræque urbes celebres una, duabus vel pluribus tabulis exhibita. Item alia tabula pro munimentis.
Tabula] Heraldica compendiosa. Variæ Tabulæ Heraldicæ illustriorum per varias Europæ regiones familiarum.223222
[p. 223] ATLAS UNIVERSALIS
223
Tabula Genealogicæ familiarum principum Europa, cum nonnullis Pu.., VII, A, 30.
quæ veterem historiam illustrant.
Omnia Alphabeta linguarum, item varii characteres Typographici, reapse expressi, vide librum characterum Vaticaneæ.
Vestitus, habitus, cultusque hominum variarum nationum et professionum.
Icones virorum illustrium veterum et recentiorum.
Selecta Numismata veterum et recentiorum.
dificia insignia antiqua aut nova, adhuc extantia aut alias explorata.
Variæ Antiquitaris reliquiæ ex numismatis, inscriptionibus, annulis et ipsis rebus superstitibus expressæ.
Divinorum officiorum cæremonix. < Ordinum vestitus >.
Hyeroglypica /gyptiorum ex Horapolline et aliis.
Ripæ iconologia.
Arithmetica in figura. Item Algebra. Elementa Euclidis duabus tabulis : omprehensa. Tabula unica Geometriæ practica. Tabula Conica, Tabul Sphærica, Tabula pro quadraturis, et quæ his sunt connexa Tabula Graphices seu perspectivæ.
Tabula Catoptrica. Tabula dioptrica. Nucleus Cherubini.
Tabulæ novæ pro scientia Musica universa, variisque organis. Adde opus Prætorii et Kircheri.
Tabulæ Architecturæ civilis, et columnarum.
Tabulæ ornamentorum exquisitorum.
Tabula poliorceticæ, seu de re fortificatoria urbiumque defensione et insultu.
| Tactica seu de ordine et exercitiis militaribus, quo pertinet et 30 verso.
castrametatoria.
Belopoetica seu de armis eminus agentibus, ubi et de aliis armis.
Obsidiones et prælia celebriora.
Mechanica, ubi omnis generis Machinæ et moduli. Hydraulica.
Marina sive Nautica.
Œconomica et omne genus supellectilis, et domesticæ curæ.
Agricultoria, ubi omnis generis instrumenta et opera rustica.
Textoria omnimoda, qua cujuscunque generis vestimenta aut corporis tegumenta parantur. Ubi tota ratio tractandi serici, lanæ, gossypii, lini, cannabis, viminum. < Tinctoria >.
[p. 224] NOUVELLES OUVERTURES 224
Res muraria, ubi tractio lapidum, terrarum, calcium. « Huc stratores PHIL., VII, A, 3c.
pavimentorum regularii. > Res lignaria, ubi tigna, trabes, aliaque id genus, et quicquid lignei in adificando adhibetur.
Addantur alia quæ adificantibus serviunt, ut vitriariorum ars, item tessellata et musaica opera. Scriniarii. Tornatores.
< Pictoria, Sculptoria, Statuaria. Huc scriptoria ars. > Ferri et plumbi tractatio, per varias artes mechanicas. Metalli fusoria.
Docimastica. Tota res fodinarum.
Coctoria. Huc coctiones vitrioli, salis petra, salis communis, aluminis, saccari, indigo.
Vini, cerevisia, Hydromelis, pomacei parationes, et tota res culinaria.
Omnes chymica operationes et chymicorum instrumenta.
Reliqua res pharmacopoetica, et Materialistarum labores.
Opus Botanicum ; hortus Eichstetensis, etiam variationes qua in plantis confingunt, et modus colendi.
Anatomia, opus per se magnum. Rumelini tabulæ perficiendæ.
Chirurgica instrumenta et exercitia. Anatomia comparativa et animalium variorum icones.
Rariora naturæ et artis in Exoticophylaciis contenta.
Mundus insensibilis, seu de his qua solo microscopio videntur.
Analogica seu de rebus incorporeis, qua corporum similitudine pin, ubi de virtutibus, vitiis, rebus divinis, huc referuntur Hieroglyphica. Sinensium characteres. Sphæra moralis '. Syllogismometrum.
La carte du Tendre. Devises choisies. Emblemata selecta.
Hæ Tabulæ tum in unum collecta in Atlante, tum et separatim a multis quærentur, ut in cartis geographicis fieri solet, concinnabitur et
PHIL., VII, B, 1, I (2 f. in-folio).
PHIL., VII, B, 1, I.
Nouvelles ouvertures.
PUIsQUE nous sommes dans un siecle qui tache d'approfondir les choses, < il faut que ceux qui aiment le bien general fassent quelque effort pour profiter de ce penchant qui peut estre ne durera pas long I. Allusion à la Sphæra moralis d'Erhard WeIgeL d'Iéna. Cf. Nouveaux Essais IV, III, § 10 ; PHIL., VI, 12, e, 12 recto.
[p. 225] 225
NOUVELLES OUVERTURES
temps aux hommes, sur tout s'il se trouve par malheur ou par leur peu PHi.., VII, B, 1, 1.
le methode qu'ils n'en soyent pas fort soulagés, ce qui les feroit retombe in jour « de la curiosité > dans l'indifference et enfin dans l'igno rance. Cependant il est constant que > les Mathematiques, < qui sont le chef-d'œuvre du raisonnement humain >, ne sont jamais allé si loin et si la Medecine n'avance pas encor à proportion des belles observations de physique, il ne tient peut estre qu'à un bon ordre, que les souverains y pourroient mettre < àfin de faire un peu mieux valoir les avantages que le genre humain a dejà eus sur la nature >. L'Histoire civile et tout ce qu'on appelle les belles lettres, se trouve mis dans un grand jour. Et quoyque ce qu'on peut tirer des Grecs et des Latins ne soit pas encor entierement epuisé, et qu'il y ait de quoy faire des beaux spicileges, on peut neantmoins asseurer que le principal est éclairci. Depuis quelque temps on travaille à l'Histoire du moyen-aage, on tire des layettes des Archifs et de la poussiere des vieux papiers, quantité de croniques, de diplomes, et de mémoires servans à éclaircir les origines, les changemens et les demelés des souverains. Dans peu il faudra aller fouiller chez les Chinois et Arabes, pour achever l'Histoire du genre humain, autant qu'on la peut tirer des monumens qui nous restent, soit par écrit, soit sur des pierres ou metaux, soit même dans la memoire des hommes, car il ne faut pas négliger entierement la tradition ; et je tiens que de tout ce qui est non-écrit les langues mêmes sont les meilleurs < et les plus grands restes significatifs > de l'ancien monde, dont on pourroit tirer des lumieres pour les origines des peuples et souvent < pour celles > des choses 1. Jesçay que plusieurs philosophes et Mathematiciens se moquent de ces recherches des faits mais on voit de l'autre costé que les gens du monde < n'aiment ordinairement que l'étude de l'Histoire et > meprisent ou laissent aux gens du mestier tout ce qui à l'air d'un raisonnement scientifique ; « et je croy qu'il y a de l'excés dans ces jugements de part et d'autre >. L'Histoire seroit d'un grand usage, quand elle ne serviroit qu'à entretenir les hommes dans le desir de la gloire, qui est le motif de la pluspart des belles actions ; et il est seur que le respect que les souverains mêmes ont pour le jugement de la postérité, fait souvent un bon effect.224 Je veux que [souvent] l'Histoire tienne < quelques fois >
[p. 226] 226
NOUVELLES OUVERTURES
Puı., VII, B, 1, 1. un peu du Roman, sur tout quand il s'agit des motifs qu'on prend soin de cacher, mais elle en dit tousjours assez pour nous faire faire nostre profit des evenemens ; on y trouve par tout des leçons excellentes, - données par les plus grands hommes qui ont eu ‹ des bons et de nauvais > succès > et rien n'est plus commode que d'apprendre a depens d'autruy. L'Histoire de l'Antiquité est d'une necessité absolue pour la preuve de la verité de la religion, et mettant à part l'excellence de la doctrine, c'est par son origine toute divine, que la nostre se distingue de toutes les autres, < qui n'en approchent en aucune façon >. C'est là peut estre le meilleur usage de la plus fine et de la plus profonde critique que de rendre un temoignage sincere à ces grandes verités par des anciens auteurs exactement verifiés et si les Mahometans et payens et même les 1 verso. libertins | ne se rendent point < à la raison >, on peut dire que c'est principalement faute de ne pas sçavoir l'histoire < ancienne, aussi ceux qui l'ignorent entierement sont tousjours enfans, comme cet Egyptien qui parla à Solon jugea fort bien des Grecs'>. Mais si je fais grand cas de ces belles connoissances Historiques qui nous font entrer en quelque façon dans le secret de la providence, je n'estime pas moins la voye des sciences pour connoistre les grandeurs de la Sagesse Divine, dont les marques se trouvent dans les idées que Dieu a mis dans nostre ame, et dans la structure des corps, qu'il a fournis à nostre usage. En un mot j'estime toute sorte de découvertes en quelque matiere que ce soit et je vois qu'ordinairement c'est faute d'ignorer les rapports et les consequences des choses, qu'on meprise les travaux ou les soins d'autruy < qui est la marque la plus seure de la petitesse d'esprit >. Les gens de meditation ordinairement ne sçauroient gouter cette multitude de veues legeres et peu seures dont il se faut servir dans le train des affaires et dans les sciences practiques comme sont la politique et la medecine ; mais ils ont grand tort. C'est de ces emplois comme du jeu, ou il faut se resoudre et prendre party lors même qu'il n'y a nulle asseurance ; il y a une science qui nous gouverne dans des incertitudes mêmes pour découvrir de quel costé la plus grande apparence se trouve.225 Mais il est étonnant qu'elle est presque inconnue et que les Logiciens n'ont pas encor examiné les degrés de probabilité ou de vraisemblance < qu'il y a > dans les conjectures
[p. 227] NOUVELLES OUVERTURES
227
< ou preuves > qui ont < pourtant > leur estimation aussi asseurée PuI.., VII,B, 1, 1.
que les nombres ; cette estimation nous peut et doit servir non pas pour venir à une [asseurance] < certitude >, ce qui est impossible mais pour agir le plus raisonnablement qu'il se peut sur les faits ou connoissances qui nous sont données. Après quoy on n'aura rien à nous reprocher, et au moins nous reussirons le plus souvent, pourveu que nous imitions les sages joueurs et les bons marchands qui se partagent en plusieurs petits hazards plustost que de se commettre trop à la fois avec la fortune, < et ne s'exposent pas à estre debanqués tout d'un coup >. Il y a donc une science sur les matieres les plus incertaines, qui fait connoistre demonstrativement les degrés de l'apparence et de l'incertitude ; l'habileté des personnes experimentées consiste souvent à connoistre par routine le choix qu'ils doivent faire ; cependant, comme ils ne laissent pas de juger legerement le plus souvent, les philosophes et les mathematiciens leur pourroient estre d'un grand secours, s'ils examinoient doresnavant ces matieres de practique et ne s'arrestoient pas à leur speculations abstraites toutes seules ; mais comme leur défaut est de vouloir creuser là ou il ne faut que sonder le fonds ; On voit de l'autre costé que souvent les gens d'affaires donnent trop au hazard et ne veuillent pas memes. . .'la sonde. < Choisissant temerairement le parti le plus conforme à leur genie ?
ou à leur preventions, soit qu'ils se determinent à agir, soit qu'ils demeurent dans l'irresolution. > Car les politiques vulgaires n'aiment que les pensées aisées et superficielles, telles qu'un homme d'esprit trouve souvent au bout de la langue ; et quand il s'agit de mediter, ils se rebutent. D'ou riennent que les sciences profondes qu'ils considerent comme un mestie einible ne sont pas à leur gout ; mais ils se trouvent punis de cett paresse < dans leur propre juridiction, et dans le maniement des affaires > car pendant qu'ils courent apres des negotiations < de paroles > et après des veues peu solides, ils negligent < souvent ce qu'il y a de plus sec 3 dans leur mestier, sçavoir > les finances, et la milice, qui sont toutes deux presque toutes mathematiques, comme le commerce, les manufactures, la marine, l'artillerie, et autres matieres le peuvent faire juger.227226 La jurisprudence même est une science d'un tres grand raisonne-
[p. 228] 228
NOUVELLES OUVERTURES
PHiL., VII, B, 1, r. ment, et dans les anciens je ne trouve rien qui approche d'avantage du style des Geometres que celuy des Jurisconsultes, dont les fragmens nous restent dans les pandectes. Quant à la theologie, il est tres manifeste combien la Metaphysique d'un costé et l'histoire avec les langues de l'autre y sont necessaires. De toutes les choses de ce monde apres le repos d'esprit, rien n'est plus important que la santé, dont la conserva ion ou retablissement demande des meditations profondes de physique el de mecanique. Combien de fois devenons nous miserables par la seule ignorance ou inadvertance de quelque raisonnement aisé ou observation toute trouvée qui ne nous échapperoit pas si nous nous appliquions comme il faut et si les hommes se servoient de leur avantages. C'est pourquoy je tiens < qu'il ne faut rien negliger et > que tous les hommes doivent avoir un soin particulier de la recherche de la verité ; et comme il y a certains instrumens de Mecanique dont aucun pere de famille ne manque quoy qu'il y en ait < d'autres > qu'on laisse chacun a l'artisan à qui il est particulier, de même nous devons tous [avoir soin de cet organe general] < tacher d'acquerir la science generale > qui nous 2 recto. puisse éclairer | par tout ; Et comme nous sommes tous curieux de sçavoir au moins les prix et souvent les usages des manufactures ou des outils que nous mêmes ne sçaurions faire à fin de les pouvoir au moins acheter et employer au besoin, de même devons nous sçavoir le veritable prix et l'utilité < et en quelque façon l'histoire > des sciences et arts, dont nous ne nous mêlons point, à fin de reconnoistre comment dans la republique de lettres tout conspire à la perfection de l'esprit et à l'avantage du genre humain, apeu près comme dans une ville toutes les professions bien menagées et reduites sur un bon pied contribuent à la rendre plus fleurissante.
Je trouve que deux choses seroient necessaires aux hommes pour profiter de leur avantages, et pour faire tout ce qu'ils pourroient contribuer à leur propre felicité, au moins en matiere de connoissances, car je ne touche point apresent à ce qui appartient à redresser leur volonté. Ces deux choses sont, premierement un INVENTAIRE exact de toutes les connoissances acquises mais dispersées et mal rangées < au moins de celles qui nous paroissent au commencement les plus considerables >, et secondement la SCIENCE GENERALE qui doit donner non seulement le moyen de se servir des connoissances acquises mais encor la Methode de juger et
[p. 229] PRINCIPIA CALCULI RATIONALIS
229
d'inventer, à fin d'aller plus loin, et de suppléer à ce qui nous manque. Pui.., VII, B, 1, z Cet inventaire dont je parle seroit bien eloigné des systemes et des dictionnaires, et ne seroit composé que de quantité de Listes ou denombremens, Tables, ou Progressions qui serviroient à avoir tousjours en veue dans quelque meditation ou deliberation < que ce soit > le catalogue des faits et des circomstances < et des plus importantes suppositions et maximes > qui doivent servir de base au raisonnement. Mais j'avoue que de le donner tel qu'il faut ce n'est pas l'entreprise d'un seul homme, ny même de peu de personnes. Neantmoins je croy qu'en attendant < mieux > on pourroit < par le soin de quelques gens habiles et industrieux > parvenir aisement à quelque chose d'approchant, qui vaudroit mieux sans comparaison que la presente confusion, ou il semble que nos richesses mêmes nous rendent pauvres apeu pres comme il arriveroit dans un grand magazin qui manqueroit de l'ordre necessaire pour trouver ce qu'il faut, car c'est autant de ne rien avoir que de l'avoir sans s'en pouvoir servir. Mais comme il faut que la science generale serve encor à faire bien dresser l'inventaire, car elle est aux sciences particulieres ce que la science de tenir les comptes est à un marchand ou à un financier, c'est par elle qu'il faudra tousjours commencer.
PHIL., VII, B, II, I (I p. in-fol.).
PHIL., VII, B, II, s.
Principia Calculi rationalis.
{ Omnia hic demonstrantur præter hæc pauca : Ax. 3 et 4, et Ax. S, qua sunt loco A gauche.
definitionum ipsius negationis veri falsique consequentiæ. usumque tantum quem his terminis semper imposterum tribuemus designant.
ic demonstrantur Modi prima figura, et regula oppositionum. Quarum ope (ut Au milic ibi jam ostendimus 228 demonstrantur deinde conversiones et modi reliquarum fig Axiomata calculi de continentibus et contentis demonstrantur per Axiomata coinci- A droite.
dentix. ( Axioma I. A continet B et B continet C, ergo A continet C.
{ dem. A co AB, B o BC, Ergo A c AC. nam pro B in priore pra-
[p. 230] 230
PRINCIPIA CALCULI RATIONALIS
missa pone BC ex posteriore, fiet A co ABC, et pro AB hic pone A ex PHIL., VII, B, II, I.
priore, fit A co AC.} Prima Figura Modi primarii qui statim ex Axiomate nascuntur.
B est C
A est B ergo Barbara :
A est C
A est non C
A est B
B est non C Celarent :
lA est B
B est C
QA est C Darii :
Best non C
QA est B
LA est non C Ferio :
Axioma 2. QB continet B seu QB est B.
Demonstrandum. Nam QB co QBB, id est QB continet B.
Subalternatio '. B est C, QB est B (per Ax. 2). QB est C (est in Darii).
B est non C, QB est B, QB est non C (est in Ferio).
Prima Figura modi secundarii.
B est C A est B QA est C Demonstratio. Nam (ex Barbara) B est C, A est B, Ergo A est C. Sed quia A est C, ergo et LA est C. per subalternationem.
QA est non C.
Celaro. B est non C Demonstratur codem modo ex Celarent per subalternationem.
{, Si L est verum, M est falsum. Ergo si M est non falsum sed verum, L erit non verum sed falsum.
Si L est falsum, M est verum. Ergo si M est falsum L est verum. } Axiom. 3. Non geminatus semet tollit : Non non A est A.
{ Est potius definitio seu usus signi non. } Axiom. 4. Non verum est falsum. (Est itidem definitio falsi.)
Corollar. Non falsum est verum. Nam non falsum est non non verum per Ax. 4. Sed non non verum est verum per ax. 3.
Axiom. s. Si conclusio sequatur ex præmissis et conclusio sit falsa, erit aliqua ex præmissis falsa.
Axiom. 6. Si vera est : B est C, falsa est : QB est non C.
{ Demonstr. B o BC. Ergo QB non ∞ QB non C. Nam si QB ∞ QB non C, pro B substituatur BC, fiet QB ∞ QBC non C, qu. est abs. i Coroll. Si vera est QB est non C, falsa est B est C.
Nam ex ax. 6, si B est C sit vera, tunc QB est non C, est falsa. Ergo per Ax.229 S, si falsum sit : QB est non C esse falsam, utique præmissa hoc
[p. 231] 231
PRINCIPIA CALCULI RATIONALIS
loco unica falsa est, quod B est C sit vera. Hoc est (per ax. 4 et coroll.) Pui.., VII, B, 11, x.
Si vera est QB ' non C, falsa est B est C.
Axiom. 7. Si falsa est B est C, vera erit QB est non C.
{ B non o BC, Ergo QB os QB non C. Hæc consequentia demonstranda ex analysi nostra. Nempe si B non co BC, ergo non C B est terminus verus. Et ponatur non C oo Q, fiet QB c B non C ∞ QB* non C.} Coroll. Si falsa est QB est non C, vera erit B est C.
Demonstratur ex axiom. 7. codem modo ut coroll. præcedens ex ax. 6.
Coroll. complexionum. Best C et QB est non C sunt contradictoria seu nec simul verx (per ax. 6 et coroll.) nec simul falsæ (per ax. 7 et coroll.)
Aliud coroll. complexionum. B est non A et QB est A sunt contradictoria.
Demonstratur eodem modo ut præcedens, pro C præcedentis substituendo non A.
Coroll. Si vera est B est C, falsa est B est non C. Nam si vera esset B est non C, etiam vera esset QB est non C. Ergo vera existente B est C vera quoque esset OB est non C, contra ax. 7.
{ Aliter B o BC. Ergo falsum B oo B non C. Nam in B non C pro B posteriore ponendo BC fieret B co BC non C quod abs.} Coroll. Si vera est B est non A, falsa est B est A Dem. codem modo ut pracedens, pro C ponendo non A.
Coroll. complexionum. B est C et B est non C non possunt simul esse veræ. Ita demonstrata sunt omnia principia pro modis figurarum sequentium.
{ Quando consequentiæ non procedunt, habemus Materiam problematum, v. g. invenire B et C tales, ut simul falsæ sint B est C, et B est non C. Dico id contingere quoties resoluto B in primitivos itemque C < quatenus opus est, seu ** aliquid *** >, non omnes primitivi ipsius C insunt in B, verbi gr. B sit LMN et C sit NPQ, falsum est B esse C, seu LMN continere NPO, et falsum quoque LMN continere Non NPQ.231230}
[p. 232] 232
PRIMARIA CALCULI LOGICI FUNDAMENTA
PHIL., VII, B, 11, 2.
PHIL.., VII, B, II, 2 (un coupon).
Parum consulit immortalitati animorum Nupera aut novantiqua Cartesii et Gassendi philosophia ex Epicuro, Democrito et Lucretio interpolata, qua omne genus Formarum et generationum substantialium, qua fit Ens per se exulare jubet, frigidissima exceptione addita generationis humanæ et anima rationalis, quam unam præter omnium aliorum ordinem esse res erit suspecta et à verisimilitudine remota, neque sand ' ullam novimus speciem, qua nullo genere contineatur. In hunc sensum vide Vinc.
Baron. ord. prædic. in Theologia morali part. I disp. sect. s. S 3. pag. 314.
Tres gradus firmitatis in sententiis : certitudo logica, certitudo physica, qua est tantum probabilitas logica, probabilitas physica. Prima exemplum in propositionibus aternæ veritatis, secunda in propositionibus qua ex inductione cognoscuntur vera, ut omnis homo est bipes, nam et aliquando nati sunt uno pede vel nullo ; tertiæ austrum esse pluvium, quæ plerumque vera, etsi non raro fallant. posses plura distinguere, quædam nunquam fallunt nisi supernaturaliter, ut ignis urit.
Cecoupon porte au verso un brouillon de lettre daté du 5/15 mai 16g3 (envoi de deux lettres à l'Abbé Nicaise).
PнIL., VII, B, II, 3 (2 p. in-fol.).
PHIL., VII, B, II, 3.
I. Aug. I690.
• uNis propositio categorica potest concipi ut terminus incomplexus,
cui tantum adjicitur est vel non est (secundi adjecti) ita omnis homo est rationalis, sic concipi potest : Homo non rationalis (non est, seu est) non Ens ? .
Quidam homo est doctus dat : Homo doctus est Ens.
Nullus homo est lapis dat : Homo lapis est non Ens.
Quidam homo non est doctus dat : Homo non doctus est Ens.
Hinc statim apparent primo aspectu conversiones et oppositiones ? .233232
[p. 233] 233
PRIMARIA CALCULI LOGICI FUNDAMENTA
Sic U. N. et P. A. sunt convertibiles simpliciter quia facta reductione Pui.., VII, B, II, 3.
in ea uterque terminus eodem modo se habet.
Hinc tamen patet propositionem reductam a reducenda differre, seu aliud esse Quidam homo est doctus, et Homo doctus est Ens. Quia cum dico homo doctus est Ens, simul exprimo quidam homo est doctus et quidam doctus est homo.
Opponitur U. N. et P. A. nempe AB est non Ens, et AB est Ens.
Opponitur U. A. et P. N. nempe A non B est non Ens, et A non B est Ens.
Sed videamus quomodo et subalternatio seu subsumtio hino duci possit.
Omnis homo est animal. Ergo quidam homo est animal. A non B est non Ens, ergo AB est Ens.
Nullus homo est lapis. Ergo quidam homo non est lapis. AB est non Ens. Ergo A non B est Ens, et B non A est Ens.
Non valet consequentia : AB est Ens, ergo A non B est non Ens.
Aliquid esse non Ens regulariter concludi non potest, nisi quando adest contradictio, ut A non A est non Ens.
Demonstranda est hæc consequentia : A non B est non Ens, ergo AB est Ens, id est demonstranda hæc consequentia : Omne A est B. Ergo quoddam A est B.
Hanc autem alias sic demonstraveram ' : Omne A est B. Quoddam A est A ergo quoddam A est B. Sed hæc demonstratio supponit syllogismum primæ figuræ ? . Nempe : Omne A est B, quoddam C est A, ergo quoddam C est B. Reducendo : A non B est non Ens. AC est Ens. Ergo CB est Ens. Quomodo hæc consequentia demonstrabitur ?
Quoniam igitur hac reductione non facile apparet vis consequentix, non est habenda pro optima resolutione. Sic ergo melius reducendo omnia ad æquipollentiam seu quasi æquationem :
A co YB est U. A. adjiciendo Y tanquam terminum subintellectum supplentem. Omnis Homo est idem quod animal quiddam.
YA co ZB est P. A. Quidam homo seu talis homo est idem quod quidam doctus.
VII, B, II, I ; et Phil., VII, 300.234
[p. 234] PRIMARIA CALCULI LOGICI FUNDAMENTA 234
A co Y non-B. Nullus homo est lapis, seu Omnis homo est non lapis, PHIL., VII, B, II, 3.
YA co Z non-B. Quidam homo non est doctus seu est non-doctus, seu
Omnis homo est animal, Ergo quidam homo est animal. Nam A co YB, ergo ZB' ∞ ZYB, sit ZY ∞ W. Ergo ZB' co WB
Nullus homo est lapis. Ergo guidam homo non est lapis ; eodem modo.
Nam A as Y non-B. Ergo ZA co ZY non-B. Seu ZA co W non-B.
Quidam homo est doctus. Ergo quidam doctus est homo. YA co ZB.
Ergo ZB co YA.
Nullus homo est lapis. Ergo nullus lapis est homo, patitur difficultatem in hac resolutione.
Alibi sic demonstravimus ? : Nullus homo est lapis. Omnis lapis est lapis. Ergo nullus lapis est homo ; in secunda figura ', sed ita prius ipsa secunda figura esset demonstranda, quanquam id non difficile ex nostris.
Exponamus primum difficultatem in demonstranda conversione simA co Y non-B. Ergo B oo Z non-A. Instituamus analysin. Si hoc procedit Ergo
A co Y non Z non-A Ergo ostendendum est hæc duo aquari A et Y non Z non-A. v. g.
omo et quidam non quidam non homo coincidunt. Nempe quælibe es præter hominem est quidam non homo. Talis aliqua res, verbi grat Z non A, vocetur M. Erit utique A co Y non M. Utique enim homo est unus ex illis rebus qua sunt non M. Alioqui quidam A foret M, seu WA co TM, seu WA co TZ non A, quod est absurdum. Nempe si falsa A oo Y non M, vera est WA co TM. Qua consequentia adhuc stabilienda. Omnis homo est animal. Ergo Omne non animal est non homo, A co YB. oo non B os Z non A. Hæc consequentia est fundamentalis, squivalentque hæc duo ex natura tou omnis.
Hæc ergo assumo : A co B, ergo non A co non B, vel contra.
[p. 235] 235
PRIMARIA CALCULI LOGICI FUNDAMENTA
et : A co YB, Ergo Z non A co non B, seu si tò Homo coincidit cum Pui.., VII, B, 1I, 3.
animali quodam, nempe rationali, utique tò non-animal coincidit cum quodam non-homine. Nempe hæc res pendet a transitu ab individuis ad ideas. Scilicet quando dico Omnis homo est animal, hoc ipsum volo, homines inter animalia esse quærendos, seu qui non sit animal nec
Rursus quando dico omnis homo est animal, volo notionem animalis contineri in idea hominis. Et contraria est methodus per notiones et per individua, scilicet : Si omnes homines sunt pars omnium animalium, siv i omnes homines sunt in omnibus animalibus, vicissim animalis notic erit in notione hominis ; Et si plura sunt animalia extra homines, addendum est aliquid ad ideam animalis, ut fiat idea hominis. Nempe augendo conditiones, minuitur numerus.
(Verte retro primaria.)
Primaria Calculi Logici fundamenta.
3 verso.
(I) A co B idem est quod A co B est vera ! .
239 A non co B idem est quod A co B est falsa.
(3) A ∞ A.
(4) A non co B non A.
(s) A co non non A.
(6) AA ∞ A.
(7) AB ∞ BA.238
[p. 236] 236
PRIMARIA CALCULI LOGICI FUNDAMENTA
PHIL., VII, B, 11, 3.
(II) Si sit A co B, erit AC co BC. < Sed non sequitur AC co BC, ergo A co B. Sit enim A co BC, fiet AC co BC per 10 et 6. >
(12) Coincidunt A co AB et non B co non B non A.
(13) Si sit A co YB, sequitur A co AB. Hoc ita demonstro. A co YB (ex hyp.) Ergo AB co YBB (per 10) ∞ YB (per 6) co A (ex hyp.).
Universalis affirmativa sic exprimi potest :
A co YB Particularis affirmativa sic : YA co YAB, vel YA = ZB, < vel etiam AB oo AB, seu AB est Ens vel stare invicem possunt vel A non co A non B. > Universalis negativa : Nullum A est B, sic : A co Y non B. Seu A co A non B < seu AB est non Ens. > Particularis negativa : Quoddam A est non B, A non co AB, vel A non B est Ens.
Sea videamus an hæc sola sufficiant :
Univ. Aff. A os AB, Part. Neg. A non co AB, Univ. Neg. A co A non B, Part. Aff. A non co A non B.
Si A co AB. Ergo A non co A non B. Seu ex Un. Aff. sequitur Part.
Demonstratio : Esto enim A co A non B (ex hyp. contraria.) Cum ergo sit A co AB (ex hyp.) fiet A non B co AB, Q. E. abs. per 4. Vel sic brevius : A non B non co AB (per 4) in qua pro AB substituo A (æquivalent enim ex hyp.) et fiet A non B non ∞ A. Q. E. D.
Si A co A non B, Ergo A non co AB. Seu ex Univ. neg. sequitur part. Neg.
Demonstratio : A non B non co AB (per 4). Pro A non B substitue A (nam æquivalent ex hyp.) et fit A non co AB.
Aequivalent A non ∞ A non B et B non co B non A, seu particularis affirmativa converti potest simpliciter.
Demonstratio : ex A non co A non B sequitur (per 9) B nonco Bnon A.
Ergo et vicissim vel statim A co A non B coincidit cum B co B non A (per 9). Ergo et coincidunt earum contradictoriæ. Q. E. D.
Ex Aco A non B videamus an aliter ducere possimus B co B non A.
Si A co A non B, Ergo AB a AB non B. Ergo AB est non Ens. Quod si jam ex hoc AB est non Ens ducamus A co A non B, pari jure et duceremus B co B non A, hujus reciprocam.
Fortasse sic nihil supponendo : sit AB ens Ergo A non co A non B, [p. 237] 237
PRIMARIA CALCULI LOGICI FUNDAMENTA
nam si foret A co A non B, foret AB co AB non B, adeoque AB foret PHiz., VII, B, I1, 3.
non Ens contra Hyp. Et pari jure B non co B non A. Cum dicitur AB est Ens vel non Ens, subintelligitur scil. A et B suppositis Entibus.
involvere non C. (unde vicissim sequitur B involvere D et A non D, posito D co non C). Sit ergo A co EC, et B os F non C. Jam EC co EC non F non C seu EC continet non F non C (seu quicquid involvit C, id involvit negationem ejus quod negat C). Id est A co A non B contra Hyp. Ergo Aequivalent seu ex se mutuo sequuntur AB est Ens et A non co A non B, et B non ∞ B non A. Similiter zquivalent AB est non Ens, A co A non B, B o B non A.
Atque ita clavem reperimus ut liceat uti reductione complexorum ad incomplexos '.
Rem melius ergo ordinavimus scheda sequente 2 Aug. 1690 2.
[In omni termino inest A vel non A. < Si non inest A, inerit non A, et contra, adeoque æquivalent non inesse A, et inesse non A. > Seu equivalent A co Y non B, et A non co ZB, vel æquivalent A co A non B et A non co AB. Ergo male]
Non AB inest in non B seu Non B o non B non AB.
Si A co BC, an A : C o B, ut intelligatur C removendum ex A ?
eductio ad primitiva, sit B co CE, fit A os CEC, seu A co CE, erg 1 : C non est semper oo B. Itaque hoc tantum procedit in primitivis Ubicunque est generalis EB, ut E intelligatur quæcunque, potest substitui B, nam sumendo E pro B, fiet EB os BB, co B.
Si Non AB non co A non B, erit Non AB co B non A. Et contra, seu zequivalent Non AB non co A non B et Non AB o B non A.240
[p. 238] 238
DE VARIETATIBUS ENUNTIATIONUM
PHIL., VII, B, II, 5-6 (3 p. in-fol.).
PHIL., VII, B, II, De Varietatibus Enuntiationum quatenus Categorica aut Hypothetica, affirmativa aut negativa, simplices aut compositæ sunt. Ubi et de Logica ultra scholæ terminos provehenda '.
Propositiones Categorica. . . . . . . . . . . . . . .
5 recto.
a est b, c non est d,
a est bet d, a est b, eta estd, h non estcetd'.
•
•
non (simul) a est b et c est d
non (simul) à est b et e non est d.
Propositiones Hypothetica.
sequitur quod
e est d Si a est b, Si a est b,
c non est d.
e est d.
Si a non est f, Si a non est f,
c non est d.
...
non sequitur quod e est g.
Si a est b, Si a est b,
c non est g.
Si a non est f,
e est g.
Si a non est f,
c non est g.
l est m.
Si a est b et b est e,
sequitur quod
I non est m.
Si a est b et h non est e,
.......
Si a est b et h est e et n estc, sequitur quod
l est m.
•
• ó recto, bas. Notandum est disjunctivam esse ex hypotheticis compositam, ex. gr.
aut unus est Deus aut nullus. Id est si DEUS non est nullus est unus ;
et si DEUS non est unus est nullus. Seu unus DEUS et nonnullus DEUS est idem. Item notandum hypotheticas negativas exprimi per etsi et tamen, ut : Si DEUS est justus non sequitur quod pius est fortunatus, hoc ita enuntiari solet : etsi Deus sit justus, non tamen continuo pius est fortunatus.242241
[p. 239] 239
SPECIMEN CALCULI UNIVERSALIS
PHIL., VII, B, I1, 7.
PнıL., VII, B, iI, 7 (2 p. in-fol.)
De vero et falso, Affrmatione et Negatione, et de contradictoriis.
• • •
PHIL., VII, B, II, 8-9 (4 p. in-fol.).
Pи., VII, B, i,
CALCULUS RATIOCINATOR
seu artificium facile et infallibiliter ratiocinandi.
Res hactenus ignorata.
• ...
...
C'est un brouillon du Specimen Calculi universalis (v. ci-dessous).
PıL., VII, B, II, 16-17, nunc 1o-11, et 1o-11, nunc 12-13 (7 p. in-fol.). PuiL., VII, B, II,
16-17.
Specimen Calculi universalis.
1, 218-22I). Voici l
Ut investigem quid sit unum et plura, consideranda sunt exempla. 17
verso (nunc Dicimus : Petrus est unus Apostolus. Vel Unus aliquis Apostolus est Petrus. Paulus est unus Apostolus vel Unus aliquis Apostolus est Paulus.
Petrus et Paulus sunt plures Apostoli. Sed si dicam Petrus < discipulus Christi > est unus Apostolus. Discipulus qui Christum abnegavit est unus Apostolus, non ideo hinc plures fiunt Apostoli, quia Petrus < discipulus Christi > et discipulus qui Christum abnegavit est idem. Hine si a est m et b est meta est b et b est a (seu si a et b idem), tunc m est unum.
< Hinc si dicas a est m, sequitur hinc esse unum m, nam perinde est ac si dicas a est m et b est m, supponendo a et b esse idem. > Si a est m et b est m, et neque a est b neque b est a, ‹ seu si a et b sunt disparata > sunt plura m.243
[p. 240] SPECIMEN CALCULI UNIVERSALIS 240
Si a est m et best m, et a est b nec tamen b est a, incertum est an plures PHIL., VII, B, II, 17sint m an unum. ex. gr. Adam est animal rationale, et homo est animal rationale. Sed hinc incertum an sint plura animalia rationalia, forte enim nullus datur alius homo quam Adam.
Si a est m
1 (duo ) min)
b......
quatuor
d ….....
...)
et a. b.c. d sunt
uno verbo,
disparata : erunt
pluram.
Si a est b, tunc solum 6 ? .
| Si a est b, tunc solum b erit a, seu si omnis homo est animal, solum recto (nunc IO 12).
animal erit homo.
{ Hæc ergo Solius definitio est. }
Si solum b est a, tunc a erit b.
Si solum a est b et solum b est a, erunt a et b idem. Nam si solum a est b, tunc b est a, et, si solum b est a, tunc a est b. < per solius definitionem >. Jam si b est a, et a est b, erunt a et b idem ; per supra demonstrata.
Termini æquivalentes sunt, quibus res significantur eædem, ut triangulum et trilaterum.
} Terminus simplex est in quo non nisi est unus, ut a. Terminus compositus est qui constat ex pluribus, ut ab. } Terminus primitivus (derivativus) est cujus nullus (aliquis) compositus æquivalet, ut si ponamus ipsi a æquivalere bc, ipsique b æquivalere de, ipsi autem c nullum æquivalere compositum, erit a terminus (compositus)
itemque b, sed c erit simplex.
Hoc illustrari potest exemplo numerorum primitivorum. Sit a tricenarius et b quindenarius et c binarius et d ternarius et e quinarius, patet a idem esse quod bc, seu tricenario æquipollere quindenarium binarium ;
et b idem esse quod de, seu quindenario æquivalere ternarium quinarium.
Patet ipsi binario (generaliter et absolutè sumto) nullos alios < in-[p. 241]SPECIMEN CALCULI UNIVERSALIS
241 notos > aquivalere, quemadmodum nec ternario nec quinario. Adeoque Pu.., VII, B, 'I, binarium, ternarium, quinarium, esse primitivos.
Terminus natura prior (posterior) est qui prodit pro composito (simplicibus) substituendo simplices (compositum). Sive quod idem est, natura prior prodit per analysin, natura posterior per synthesin : alter ex altero.
Îta in exemplo præcedente : quindenarius est natura prior tricenario, item binarius etiam natura prior tricenario. « Et terminus hic quindenariusbinarius est natura prior tricenario. > Et ternarius est natura prior quindenario pariter ac tricenario, itemque quinarius. < Imo et ternarius quinarius. Tametsi enim Numerus ternarius-quinarius idem sit quic tricenarius ', alius tamen est terminus, tametsi æquivalens. > Quari potest an non Binarius sit < terminus > natura prior quindenario.
constat ex terminis minus derivatis, Terminus autem minus derivatus est, qui paucioribus simplicibus primitivis zquivalet. < Patet ex his si terminus simplex et compositus alter de altero prædicari possint, tunc compositum esse natura priorem. > Nomen est terminus rem significans pro arbitrio assumtus. Ita circulus est hujusmodi figura nomen, at figuram esse, uniformem esse, capacissimum esse isoperimetrorum sunt attributa.
! Atribulum [Rei) est pradicatum in propositione universali affir io verso (nune mativa < cujus rei nomen est subjectum >. Ex. gr. Omnis tricenarius est binarius. Omnis tricenarius est binarius-quinarius. DEUS est justus, misericors, etc. < Itaque binarius est attributum tricenarii, justum esse est attributum DEI. > Proprium est subjectum in propositione universali affirmativa, < cujus rei nomen cui proprium esse dicitur est prædicatum. > Ut a est b, voco a proprium. Nam si omne a est b, utique solum b erit a, ut supra, seu nullum non-b erit a. Estque b ipsius aª proprium. Ita tricenarius solius binarii proprium est, neque enim nisi binarius numerus (seu per 2 divisibilis) tricenarius esse potest. Ita DEUM esse solius justi proprium est,
. Leibniz a voulu dire : « quindenarius ».
. Lire : « a ipsius b ».
16
INÉDITS DE LEIBNIZ.
[p. 242] SPECIMEN CALCULI UNIVERSALIS 242
Puir., VII, B, II, etsi enim non omni justo competat, tamen soli justo competit. Ita ratio est proprium viventium, solis enim viventibus competit.
propositione affirmativa, et prædicatum in alia. Ut tricenarius et quindenarius-binarius. DEUS et omnipotens. Hinc patet attributum proprium. idem esse cum eo quod vulgò vocant proprietatem reciprocam ;
adeoque nomen rei et attributum proprium rei esse terminos æquivalentes.
Definitio (Definitum) est terminus equivalens natura prior (posterior)
loc modo potest definitum esse terminus aliquis compositus. Ut secti conica, est linea communis superficiei coni et cuidam plano. Sed si malimus definitionem non esse nisi singulorum nominum, tunc ita dicendum erit :
Definitio (Definitum) est terminus compositus (simplex) aquivalens simplici (composito). Vel denique posito terminum simplicem ess nomen, erit Definitio (Definitum) attributum proprium (nomen) nominis (attributi proprii).
Sed re rectè expensa aliter videtur res explicanda : Nimirum Definitio (Definitum seu Nomen) est terminus magis compositus (simplex) propositionis reciprocæ pro arbitrio assumtæ, ex termino simplici et composito constantis. Itaque definitio est propositio cujus ratio non redditur, sed quam compendii tantum causa adhibemus. Est ergo definitio hypothesis quædam, de cujus veritate disputari non debet, sed tantum an sit apta, clara, prudenter assumta.
Patet definitum esse posse terminum compositum, si definitio componatur ex definitionibus partium ejus < (vel ex definitio ' unius partis et altera parte) > Cum scilicet res non habet unum aliquod nomen, ut sectio conica. Hinc patet, nomen esse posse terminum compositum.
recto (nunc Aliter autem | si definitum sit terminus compositus, definitio non est propositio assumta, sed demonstranda, posito scilicet partes definiti habere suas separatas definitiones, qua utique simul sumtæ definitioni definiti equivalere debent. Nisi forte consideremus definitum velut unum nomen, licet non sit unum vocabulum, ut intervallum. Ubi valli et inter ratio non habetur, ita Munimentum Regium, id est, regulare justam quandam habens magnitudinem, ubi vocabuli : Regium non habetur ratio.
[p. 243] 213
ANALYSE GRAMMATICALE
Cæterum nobis qui cuilibet conceprui singulare nomen dabimus non PH ! L., VII, B3, « , est opus his cautionibus. Nam nobis omnis terminus simplex est nomen.
Omnis definitio est prædicatum nominis reciprocum compositum ex quo alia omnia demonstrantur. Atque ita malo quam arbitrarium, nam ut postea dicam, omnia ab arbitrio ad certas leges revocabo. Per Terminum non intelligo nomen sed conceptum seu id quod nomine significatur, possis et dicere notionem, ideam.
PIL., VII, B, II, 12 nunc 14 (2 p. in-fol.).
PHIL., VII, B, II,
12.
[Consequentic]
" recto (nunc
A est B.
copula est.
Si A est B, tunc C est D. si. tunc.
A est B. Ergo C est D. Ergo. significat :
Si A est B, tunc C est D. Atqui A est B. Ergo C est D.
Atqui : id est : sed vera est hæc propositio.
• • • • Sed : id est præter dictum.
Antequam pergere in Logicis contemplationibus liceat, atque inde fabricare aliquid, prius Grammaticis opus est, inprimis hic sumendus est in manus Vossii Aristarchus ! .
Nomen substantivum et adjectivum in eo distinguuntur, quod adjectivum habet genus ab alio rectum. Verum quia in lingua rationali careri potest generibus, ideo discimen etiam inter substantivum et adjectivum negligi potest ? .
Abstracta sunt substantiva ex aliis vel substantivis vel adectivis facta ;
ut humanitas, pulcritudo. Et homo est habens humanitatem, pulcher habens pulchritudinem. Sed in lingua rationali videndum an non abstractis abstineri possit, aut saltem quousque possit ? .
Masculus est adjectivum, vir est substantivum, quia pro Vir substitui potest homo masculus ; seu resolvi potest in substantivum cuin Epitheto.245244
[p. 244] ANALYSE GRAMMATICALE 244
PHIL., VII, B, II,
Pluralis. Homines scribunt, id est Titius est scribens, Cajus est scribens.
Titius est homo. Cajus est homo. Vel Homines scribunt, id est Unus
ronomen est nomen positum in locum alterius nominis, seu designa iud nomen, non tamen explicando ejus attributum aliquod ; sed tantù denominationem extrinsecam ad ipsam orationem relationem '. Ut bic id est monstratus, dictus. præsens. Ille et bic differunt ut propius et remotius. Ego < id est > nunc loquens. Tu id est nunc audiens, dictum ut audias.
Omnes illationes obliqua explicandæ ex Vocum explicationibus *.
Ex. gr. Petrus est similis Paulo. Ergo Paulus est similis Petro. Videantur talia ex Jungii Logica ? . Reducitur ad propositiones : Petrus est A nunc et Paulus est A nunc.
plcksian de princis les ones separer les, ro ducend in locumi sud simpossunt. < Ex quibus condendæ definitiones omnium. > Suivent des listes d'auteurs auxquels Leibniz empruntera les définitions des termes des sciences suivantes * :
Grammatica. Physica. Logica. Metaphysica.
Geometria. Astronomia. Musica.
Architecton. Optica. Mechanica.
conomica. Ethica. Politica.
On lit en outre, au bas de la page, ces mots disposés en colonne :
Histor. Antiquitates. Jus civilis, canon. Theol. moral. Scholast.
controvers.
[p. 245] 245
SUR LES NOMBRES CARACTÉRISTIQUES
| Præpositiones jungunt nomina, conjunctiones jungunt integras pro- Put verso (sunc positiones '
(pars
/ manus
effectus
idese) flius
qui
equus
est { possessic
/ calor
quave
/ accidens
/ prædicatum
(totum
causa quatenus homo est ‹ dominus
substantia
subjectum ? .
Par
imile ( homini id es
latum
PнIL., VII, B, II, 14-15 nunc 16-17 (4 p. in-fol.) 3.
In omni Propositione categorica sit numerus characteristicus
14 recto
(nunc
subjecti ts-r.
pradicati +p-".
Fient aquationes dux nempe Is æqu. mp
et lo æqu. un.
Hoc uno observato ut Numeri expressi literis latinis et græcis sibi respondentibus < (nempe s et o item p et t. itemque / et 2 ac denique m et u) > sint primi inter se seu nullum habeant divisorem communem præter unitatem.
Fiet ex his
s æqu. mp
o aqu. 4,
p aqu.246 Is
[p. 246] 246
SUR LES NOMBRES CARACTÉRISTIQUES
{, as zequ. mp PHIL., VII, B, II,
ao xequ. un 14.
es zequ. 4,T
es aqu. mp
e- vel e " reducibiles}
In Propositione Universali affirmativa erit 1 aqu. I et À aqu. I.
{male.} In propositione Particulari Negativa erit vel / vel 2 major quam 1.
In propositione Universali negativa erunt vel s et ro vel o et p nonprimi inter se ; id est habentes divisorem communem.
In propositione particulari affirmativa erunt tam s et a quam o et p primi inter se seu nullum habentes divisorem communem.
Propositus sit syllogismus examinandus :
- 70- 333
{sapiens Omnis sapiens est pius.
- 10- 3} Quidam sapiens est fortunatus.
} pius
pius. { fortunatus + 8 - II.} Ergo quidam fortunatus
- 8- II
+10-3 Qua conclusio procedit quia neque 8 per 3 neque iI per io dividi potest.
Item :
[Omnis pius est felix
Quidam pius non est fortunatus
Quidam fortunatus non est felix.
{felix + 5- 1.3
- 8 — 1I
+5- I.
Quod non procedit quia]
| Aliter ista comminisci licet : considerandum nempe si animal est verso (nunc genus hominis, contra : non-homo est genus non-animalis, itaque
Nullus homo est lapis
Omnis
est non-lapis
homo seu
I - cd.
+h - c sit debet h dividi per I. et ca dividi per c.
Hinc si dixas : Omnis homo est corpus non lapis. Debet hominis
[p. 247] SCHÈMES LINÉAIRES DES SYLLOGISMES
247
numerus < positivus > dividi posse per numerum corporis. at numerus PHiL., VII, B, ir, lapidis debet dividi posse per numerum hominis privativum.
Semper rs æqu. xp. et po æqu. Et. in prop. U.[A.] erit r æqu. I.
et § æqu. 1. In prop. part. erunt maj. un. ' Hinc :
da - ôa
-
by æqu. — Bu
-
ce
-
Y= { Mutata æquatione in propositionem nihil refert in subjecto qualisnam sit p neque in prædicato qualisnam sit x. Hinc si sit propositio :
Omnis homo est non lapis unde fiet æquatio :
s- po æqu. - =+ xp
-s+præqu. - xp+=. } Ergo :
Au verso du fol. 15 (nunc 17), théorie du syllogisme, au moyen d'équations analogues à la précédente.
Note au bas de la page :
Ex hoc calculo omnes modi et figure derivari possunt per solas regulas 13 verso (aune Numerorum. Si nosse volumus an aliqua figura procedat vi formæ, videmus an contradictorium conclusionis sit compatibile cum præmissis, id est an numeri reperiri possint satisfacientes simul præmissis et contradictoriæ conclusionis ; quodsi nulli reperiri possunt, concludet argumentum vi formæ.
PHIL., VII, B, II, PHIL., VII, B, II, 18-19 (2 p. in-folio).
18-19.
Essais de schèmes linéaires des syllogismes 3.
IE.CD
18 verso.
A.BD A.BC
|E.BD | D A.BD | D [p. 248] 248
SCHÈMES LINÉAIRES DES SYLLOGISMES
Pu., VII, B, I, A.CD
E.CD
B I.BC
I.BC
I.BD
O.BD
-
A.CD
E.CD
B
---+
A.BC A.BC
O.BD I.BD
E.DC | B
A.DC B A.BC
E.BC
E.BD
E.BD
ID
E.DC
A.DC I.BC
O.BC
Cr O.BD
O.BD
E.DC | B
A.DC
--1 A.BC
E.BC
Cr O.BD | D
O.BD
D+ | Forte hæc melius exhiberi possent, v. g. semper apparere debet, 19 recto.
utrum terminus aliquis conclusionem ingrediens sit universalis vel partiHac methodus linearum procedit in argumentatione tritermina ; sed non videtur æque fere procedere, cum plures propositiones, et cum terninus conclusionis sit item medium. Nempe cum conclusione suppressa novaque assumta præmissa, fit alia conclusio qua solum seguitur e› tribus.
Applicanda hæc ad actuales argumentationes autorum. Ita possunt esse 4 termini, imo plures.
[p. 249] AD SPECIMEN CALCULI UNIVERSALIS ADDENDA
249
En marge :
Disamis.
Barbara.
I.CD
B
-
A.CB
(comme plus haut)
I.BD
Autres schèmes :
I.BC :
A.BC
O.BC = E.BC
PHIL., VII, B, II, 20-21 (4 p. in-fol.).
Ad Specimen Calculi universalis addenda.
Publié par GERHARDT (Phil., VII, 221-223). Suite inédite :
Possent omnes regulæ logicæ circa pro21 verso.
positiones universales demonstrari per figuram geometricam seu quadratum. Utendo hac sola regula, Totum esse zquale omnibus partibus ideoque majus uno,
seu totum omnes partes continere.
Sed ni fallor melius omnia demonstrantur per totum disjunctivum ejusque partes, id est per Tabulas ! .
Utile est oblata consequentia non semper succedente
statim posse reperire instantiam : et proposita regula reperire exempla qua ex aliis regulis non sequuntur, sed huic
[p. 250] 250
ESSAI DE CALCUL LOGIQUE
PHIL., VII, B, II, 27 (un coupon).
PHIL., VII, B, II, 27.
In isto calculo nihil aliud adhibetur, quam pro inexistentibus quidem, 27 recto.
ut plura similiter posita simul æquivaleant uni. Sic A A Bo L ubi A et B codem modo se habent, et pro ambobus sic scriptis poni potest unum.
Unde huc redit etsi poneremus et AB co L. Nam signum A mihi non significat additionem vel aliquid aliud, sed simpliciter designationem ! .
Hinc et ista applicari possunt ad totum distributivum [Nam] si distributivo addas comparationem oritur " universale, si collectivi positionem fieri pt " continuam.
Si duo Termini ponantur affecti diversis signis, et ponendo eos coincidere, se mutuo tollant, id signum dicitur O. Verbi gratia • A O B.
Si ponamus B co A. seu # A GA et id aquivalet Nihilo, quasi nihil plane positum fuisset, Et ita patet quod signum detractionis seu contrarietatis nihil aliud est quam expectativa futura sublationis, et L — Moo P si nihil commune ipsis L et M, hoc significat P + M fore co L.
| Cognoscere utrum duo habeant aliquid commune, quod insit 27 verso.
utrique, et invenire quodnam illud sit. Sint A et B, quæritur an sit aliquod M quod insit utrique. Solutio : fiat ex duobus unum A → B quod sit L per post. I, et ab L auferatur unum constituentium A. postul. 2* ;
residuum sit N, tunc si N coincidit alteri coincidentium B, nihil habebunt commune. Si non coincidant, habebunt aliquid commune, quod invenietur, si residuum N quod necessario inest ipsi B detrahatur a B per post. 2, et restabit M quæsitum commune ipsis A et B. Q. E. F."
Si A + B ∞ L et A + Noo L, B et N habent aliquid commune.
Si A + Bo A, erit B in A. Residuum nihil habet commune cum detracto. Reductis omnibus ad incommunicantia A + B ∞ A + N, Aco G + M, Hoo B + M°, fiat G + M + H + Mo G + M + N.
Ergo N o H.
Si quid plurimis positis aut remotis coincidere intelligatur, ista dicuntur • Ce signe est employé dans le fragment XX de GerHarDt (Phil., VII, 236 sqg.)
• Sous ce mot on lit : « ont »249
[p. 251] 251
NOTES SUR LA LOGIQUE
constituentia hoc constitutum. Hinc omnia inexistentia sunt constituentia, PHiz., VII, B, I, non contra. Etiam quidvis per quodlibet constitui potest. Ut sit N constituendum per A ; fiat (per post. I) A + N oo L, unde si N et A sint incommunicantia, fiet L — A co N. Sin communicantia sint duo, ut A et B, et B constitui debeat per A, fiat rursus A + B oo C' et posito ipsis A et B commune esse N, fiet A ∞o L - B + N. Hoc problema præsupponit aliud problema de inveniendis communibus existentibus ? .
PHIL., VII, B, II, 30 (un coupon) 3.
PHIL., VII, B, II,
30.
Data unius compositione per aliud, infinita aliæ ejusdem compositiones per idem inveniri possunt. Sit (I) A → B o L, dico alios infinitos valores ipsius L inveniri posse, quos ingreditur A. Scribatur enim 250 A D Boo C. Fiet : 251 A D Coo L, vel (4) A OB$ Co L.
Et ut ex valore I invenimus valorem 3, ita similiter ex valore 3 potest inveniri alius, si fiat A Co Det A ĐD o L.
PS., VII, B, it, PHIL., VII, B, II, 31 (un coupon).
Princeps habet 1000 subditos et 100 milites, quorum aliqui sunt simul subditi, alii vero extranei : quæruntur illi qui sunt milites et subditi simul. Coiligantur in unum et milites.
Collectis in unum militibus dicatur : exite subditi, vel collectis in unum subditis dicatur : exite milites.
Sed si hoc solo postulato uti permissum sit, ex A L detrahere A, sic erit procedendum. Colligantur in unum milites A et subditi L et a toto detrahantur A milites < per postulatum >, restabunt meri subditi, qui cum insint omnibus subditis et sint dati, dabuntur | et reliqui < per idem Verso.
postulatum >. Seu datur quæsitum. Scilicet postulatum tale est, a dato detrahere datum quod ei inest.
Vel aliter ut utrumque A et L eodem modo tractetur. Ab A • L
I. Lire : L.
[p. 252] DÉFINITIONS LOGIQUES 252
detrahatur A restet B ; ab codem detrahatur L restet M. Jam datum B → M detrahatur ab A • L ; restat commune H.
Via electitia videtur brevior, sed revera non est.
Nempe A OLOA co B.
LOB ∞ H seu LOAOLDA∞H.
Qua via est brevissima, seu AOLOAL ∞ H verum hic non licet compensare '.
{ Aliud est hic summam duorum, aliud singula seorsim detrahere. }
PнIL., VII, B, II, 32-33 (4 p. in-fol.).
Un brouillon de Calcul logique.
Non est défini par le fait que non-non disparaît ? .
Nihil est défini comme suit :
Esto N non est A, item N non est B, item N non est C, et ita porro, tunc dici poterit N est Nihil. Huc pertinet quod vulgo dicunt, non-Entis nulla esse Attributa ? .
....
Esto A est B, tunc A dici potest ALIQuID.
Propositionis Universalis Affirmativæ hæc definitio seu natura est, ut prædicatum prædicati sit prædicatum subjecti.
Omne B est C significat : si A est B, etiam A est C ; hinc consequentia :
Si A est B et Omne B est C, etiam A est C'.
Si A est Bet idem A est C, etiam idem A est BC. Est ipsa definitio seu significatio formulæ BC°.
•• {N. B. idem ; si omne, ergo et IDEM. }
PHIL., VII, B, II, 34-35 (3 p. in-fol.).
Suite de définitions logiques.
[p. 253] 253
CONVERSIO LOGICA
PHIL., VII, B, II, 36 (2 p. in-fol.).
PHIL., VII, B, II,
36.
Suite de définitions :
Impossibile est quod involvit contradictionem, ut A co B....C non C. !
PHIL., VII, B, II, 37 (un coupon).
PHIL., VII, B, II,
37.
Difficultas aliqua est in explicando quid sit natura prius ? .
•
PHIL., VII, B, II, 40 (un coupon).
PHIL., VII, B, II,
40.
Définitions de Aliquid, Nihil, Possibile, Positivum ? .
PHIL., VII, B, II, 41 (un coupon).
PaL, ViI, B, i,
Conversio Logica.
Non Animal
(Non homo
/ Animal
{ Homo (omnis)
{ Ex hujus modi schemate ostendi possunt omnes conversiones } *.
Omnis homo est animal.
Ergo quicquid est non animal est non-homo.
Patet ex schemate. Nam quia omnis homo sub animali, ergo nullus utique sub non-animali.
Quoddam animal est homo.
Ergo quidam homo est animal.
In schemate patet antecedens, quia homo est species animalis, id est quoddam animal.
2 : CE. Patin du peine calcul ice 3 s (Poi, VI, 8,
[p. 254] 254
CONVERSIO LOGICA
Patet et consequens, quia utique de homine animal prædicatur.
PHIL., VII, B. II.
41.
41 verso.
Omne A est B. id est. omnia exempla ipsius A continentur sub exemplis ipsius B. Jam eadem exempla non possunt simul sub exemplis B et sub exemplis ipsius non-B contineri. Ergo omnia exempla ipsius A non continentur sub exemplis ipsius non-B. Syllogismus itaque erit talis :
Omne B non est non B.
Omne (vel quoddam) A est B.
Ergo Omne (vel quoddam) A non est non-B.
Pro non-B scribamus C. et fiet propositio :
Omne [quoddam] A non est C.
Ergo omne C non est A. id est Ergo omne non-B non est A. seu : nullum non-B est A. seu quicquid non est B est A. (nota aliud dicere : nullum-non B aliud nullum non-B.)
Hinc patet si datur propositionis Universalis negativa conversio simpliciter, dari universalis affirmativæ conversionem per contrapositionem, et contra.
Jam Nullum A est C. Ergo nullum C est A. demonstratur hoc modo :
si falsum est nullum C esse A, ergo aliquod C est A. Ergo aliquod A est C, cum tamen assumserimus nullum A esse C. Vel sic : Nullum A est C. Ergo non, quoddam A est C. Ergo non, quoddam C est A.
Ergo nullum C est A. Probanda ergo sola conversio simplex particularis affirmativæ. Quoddam A est C. Ergo quoddam C est A. Quod per se patet idem enim est ac si diceremus dari exemplum commune ipsius C et ipsius A.
{Per propositiones particulares cuncta possunt absolvi. Om. A est B.
id est non, quoddam A est B. seu falsa propositio ista. Similiter Nullum A est D. id est non quoddam A est D. Hinc assumto Omn. A est D.
Ergo omn. D est A. cuncta demonstrantur.
Negatio particularis negativæe est affirmatio univeralitatis.254 Hine ex
[p. 255] 255
SUR L'ÉGALITÉ LOGIQUE
meris particularibus concluditur sic : Quoddam A non est B
est falsa,
PHIL., VII, B, II, quoddam A est A est vera, Ergo quoddam A est B est vera '. {
PHIL., VII, B, II, 42 (un coupon) 2.
PuIL., VII, B, II,
42.
[Aliud est Ubivis, aliud Ubique. Exempli causa]
Theorema tale formo : Si A ubivis substitui potest in locum ipsius B, etiam B ubivis substitui potest in locum ipsius A, salva veritate. Quod demonstro ope Axiomatis : B ubivis substitui potest in locum ipsius B. Nam si A ubivis substitui potest in locum ipsius B (ex hypoth.) substituatur et in loco posteriore Axiomatis hujus : B ubivis substitui potest in locum ipsius B, et fiet inde : B ubivis substitui potest in locum ipsius A. Quod erat demonstrandum. Hinc ut obiter notem, patet discrimen inter ubivis et ubique. Nam si dixissemus : A ubique substitui posse in locum ipsius B, tunc nihil inde potuisset inferri, nam ex Axiomate : B ubique substitui potest in locum B. factum fuisset : A ubique posse substitui in locum ipsius A, quod per se patet.
PHIL., VII, B, II, 43 (un coupon).
PHIL., VII, B, Ii,
43.
Définitions d'Aliquid, Nihil, Opposita, Possibile, Impossibile, Necessarium, Contingens, Primitivum, Derivativum, Prius natura.
Nihil est quod nominari potest, cogitari non potest, ut Blitiri. . .
PHIL., VII, B, I ! , PHIL., VII, B, II, 44 (un coupon).
44.
Sur la définition de Conferens.
PHIL., VII, B, II, 45 (2 p. in-8o).
PuIL., VII, B, I1,
45.
Ordinis loci temporis particula.
Remarques grammaticales.255
[p. 256] 256
THEOREMATA SUNT TACHYGRAPHIÆ
PHIL., VII, B, II,
PHIL., VII, B, II, 46 (1 p. in-8º).
46.
Sur la pédagogie grammaticale (remarque critique sur l'Aristarque de
VossIus).
PHIL., VII, B, II,
PнIr., VII, B, II, 47-48 (4 p. in-8°).
47-48.
Définitions et remarques logiques.
PHIL., VII, B, II, 49-50 (3 p. in-4").
Définitions d'Aliquid, Nihil, Impossibile, Possibile, Non-non A, Negativum, Substantia, Inferens, illatum, ratio, conferens, causa, Agere,
Finis, Medium, Materia, Forma, Permittere, Instrumentum, Conservare, Exemplum, Occasio, Meritum, Fortuitum, Dependens, Simplex,
Pertinet, Periculum.
PHIL., VII, B, II, 51-52 (4 p. in-8o).
PHIL., VII, B, II 51-52
Sur les compensations 1.
. ...., In hoc calculo litera A, B, etc. significant certa
quædam irrepetibilia, verbi gratia res singulares, item notiones universales, unde repetitio est inutilis ; item ordinis quoque hic non habetur
ratio, subalternatur calculo de combinationibus in universum, ubi non
ingreditur Axioma A + A co A.S. . . . . . . .....
Pro A # B posset simpliciter poni AB. Calculus de continentibus et
contentis est species quædam calculi de combinationibus, quando scil.
nec ordinis rerum, nec repetitionis ratio habetur. Itaque præmittendus
esset tractatio de variationibus generalis, nisi malim hanc considerare ut
simpliciorem.
PHIL., VII, B, II, 53 (un coupon).
PHIL., VII, B, II, 53.
Omnia Theoremata non nisi Tachygraphias seu cogitandi compendia esse ?257256 , ut animus a rebus ipsis distincte cogitandis dispensetur,
[p. 257] 257
DÉFINITIONS GÉOMÉTRIQUES
nec ideo minus omnia recte proveniant, in eo consistit omnis utilitas Pur., VII, B, I, verborum et characterum, ut in Arithmetica sunt decimales, ut sunt Nota Analyseos, ut innumeros et sæpe impossibiles express, aut mire implicatos linearum motuumque ductus persequi necesse non sit. Hoc etsi non verbis, aut reflexione animi, reapse tamen autores Algebræ expressere sed et inventores Algorithmi et verborum in scientiis, et proinde omnis scientiarum abstractarum laus consistit in compendiosis loquendi scribendique notis, et his notis fit ut possimus computare progressionis alicujus terminum < summamque > tout d'un coup, etsi per singula non eamus, ut possimus ipsi infinito exhibere finitum æquale, quæque alia sunt hujus generis non intelligentibus rationes rerum admiranda.
PHIL., VII, B, II, 54 (2 p. in-4°).
PHIL., VII, B, 1I,
Duæ linex similes se continere non possunt, nisi sint recta, sic arcus 54 recto.
circuli non potest esse pars alterius arcus similis.
Etiam duæ superficies < similes > continere se non possunt nisi sint plana. Linez autem et superficies dissimiles se continere possunt, imo necessario linex < curva > et superficies gibbæ quæ se continent sunt dissimiles, alioqui peccaretur contra prædicta. (Verte) | sed corpora 54 verso.
et similia et dissimilia sese continere possunt, seu possunt sese habere ut totum et pars.
Ratio hujus discriminis est quod corpora intus demtis scilicet extremis similia sunt, et qui in medio versatur non discernit an sit in globo an in cubo. Sed linex et superficies ubique habent varietatem suam, quia ubique sunt termini '.
Autre note :
Ex omnibus extensis unius hoc rectæ proprium est, ut pars quavis sit similis toti. Itaque sola recta semper et alias res similares quantitate præditas, figura carentes, repræsentat, in quibus etiam < quavis > pars est similis toti.
Le reste est une note sur la continuité.
I. Cf. De Analysi
situs (Math., V, 178), In Euclidis aüa (Math., V, 183) et MATH., I, I, a. V. La Logique de Leibniz, p. 414.
17
INEDITE DE TEIRNIZ [p. 258] 258
NOTES DE LOGIQUE
P5-S0.II, B, i,
PHIL., VII, B, II, 55-56 (4 p. in-1°) '.
- Ey amado ail i, si fenientur in uno ex ipais, ita enim binio
coincidit cum continente. < Nam ternio et quaternio est inutilis, quia repetitio est inutilis. > 2. Ex tribus A, B, C, si neque binio neque ternio aliquid novi faciat, nam altiores combinationes ut semel dicam sunt inutiles.
.......
VII, B, II, PHIL., PHIL., VII, B, II, 57-58 (4 p. in-fol.).
57-58.
. . .. RESOLUTIO est substitutio definitionis in locum definiti, 57 recto.
COMPOSITIO est substitutio definiti in locum definitionis.
Ejusdem definiti multæ possunt esse definitiones. Sit enim definitum a, ejusque definitio bed, sitque bc æqu. I et bd æqu. m et cd æqu. n. tunc oriuntur tres novæ ipsius a definitiones, nempe :
a æequ. Id. a æqu. mc. a æqu. nb cui accedet quarta : a aqu. bed.
Exempli causa : 24 est 2, 3, 4. Jam 2, 3 est 6. et 2, 4 est 8. et 3, 4 est 12.
Ergo fiet : 24 æqu. 6, 4. 24 æqu. 8, 3. 24 æqu. I2, 2. et denique 24 æqu. 2, 3,4.". ..
57 verso.
- . . . Omnis proprietas reciproca potest esse definitio.
Definitio eo perfectior est, quo minus resolubiles sunt termini qui in eam ingrediuntur.
definitum sit possibile. . . . . . . . .
Si una ex definitionibus eligatur, cæteræ ex ea demonstrabuntur ut proprietates.
Unaquæque proprietas reciproca totam subjecti naturam exhaurit, seu ex unaquaque proprietate reciproca duci possunt omnia. . . . .258
[p. 259] 259
ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE
PHıL., VII, B, II, 5g (2 p. in-fol.).
Sur la qualité et la quantité.
Pнir., VII, B, II, 62 (2 p. in-fol.).
PoL., VII, B, II, (I) Si A explicando prodit B non B, A est impossibile. Vel ecthetice 62 recto.
magis, si A co L.... B non B, A est impossibile ' 260 Ens vel possibile est quod non est impossibile ; ut si A non ∞o L...
B non B.
262 Si non A est impossibile, A est necessarium.
(4) non non A o A. Hic est usus oũ non. add. 6.
(5) A est, id est A est Ens.
(6) Falsa enuntiatio si inde sequitur A co L... B non B < vid. 10 >.
} Dicere A est B, falsa est, idem est quod dicere A non est B. pertinet ad usum oũ non. add. 4. } (7) Enuntiatio A est B. item A co B. Item si A est B, sequitur quod C est D. Item A non est B. Item si A est B non sequitur quod C est D.
(8) A est B, sic exponitur literaliter A co LB, ubi L idem quod indefinitum quoddam. potest etiam sic exponi A co AB, ut non sit opus assumi tertium. < ad hoc requiritur 14 ? . > { Si A sit B non B, A est non Ens.
propositio falsa est, ex qua sequitur A est non A.261259 }
[p. 260] ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE 260
(14) AA idem est in hoc calculo quod A. Exempli causa sit B o AC PHIL., VII, B, II, 62.
et D co AE, erit BC 1 ∞ ACAE ∞ ACE. < vid. 8. > (IS) A est B, idem est ac dicere si L est A sequitur quod et L est B2.
Hoc demonstrabimus : Assumamus hano propositionem A est B. dico hinc inferri si L est A, sequitur quod L est B. < Hoc ita demonstro : > Quia A est B, ergo A co AB per 8. Jam si L est A, etiam erit L ∞o LA Ubi (pro A substituendo valorem AB) fit L os LAB. Ergo L est AB.
Ergo L est B per 8.
Ergo demonstratum est, ex hac : A est B, inferri hanc : si L est A, sequitur L est B. Nunc inverse demonstremus, ex hac : Si L est A sequitur quod L est B, vicissim inferri A est B. Intelligitur autem L quicunque terminus de quo dici potest L est A. Ponamus illud esse verum, et tamen hoc esse falsum, quodsi inde sequitur absurdum, utique inferetur hoc ex illo (per Lemma prop. sequentis). Statuatur ergo hæc enuntiatio :
QA est non B. Jam QA est A. Ergo QA est B (quia QA compreenditur sub L) Ergo QA est B non B quod est abs.
propositionem A esse falsam. Et cum dico A est B, et A et B sunt protitutionum successus. Utile etiam hoc ad compendiose demonstrandum, ut si pro L est A dixissemus C et pro L est B dixissemus D, pro ista si L est A sequitur quod L est B, substitui potuisset C est D. in præcedente.
Si A est B dicatur C, erit C idem, quod A esse B. Itaque cum dicimus Ex A est B sequitur E est F, idem est ac si diceremus A esse B est E esse F3. Differt tamen A esse B, et Beitas ipsius A, quia hæc significat A esse B quatenus tale. Itaque etsi ex hoc quod Deus est sapiens sequatur quod Deus est justus, tamen non ideo Dei sapientia est Dei justitia. Et licet omnis sapiens sit justus, et adeo sapientem esse, sit justum esse, non ideo tamen sapientia est justitia.
| (17) In Numero I5 assumsimus si posito A, sequitur B, ex non B sequi non A. Vel generalius secundum nostrum Hypotheticas sub Categoricis compreendendi modum, assumsimus hanc consequentiam :
A est B, [Ergo non B est non A.265264263 Hoc jam demonstremus : A est B,
[p. 261] 26г
ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE
idem quod A co AB. (si jam.] Ergo non A co non AB]. Ergo falsum est PuL., VII, B, I, non B esse A. Demonstratio. Esto : Non B est A. Ergo A non Boo non B.
Sed A est B ex concesso. Ergo A co AB. Ergo AB. non B o non B.
quod implicat. Ergo (per n. 6) falsum est non B esse A, posito A esse B.
Aliter sine aquipollentia, per solam substitutionem unilateralem.
non B coincidere seu dicere A non est B, idem esse ac dicere : datur L tale ut LA sit non B. Si falsum est A est B, possibile est A non B < per n. 6 >. Non B vocetur Q. Ergo possibile est QA. Ergo QA est non B, itaque posito falsum esse A est B ostendimus QA esse non B Jam contra ex hoc ostendamus illud : OA est non B, ergo falsum est A est B. Nam si verum esset A est B, posset B substitui in locum ipsius A, et fieret QB est non B, quod est absurdum.
PнıL., VII, B, II, 63 (2 p. in-fol.).
(I) Sequitur Enuntiatio ex Enuntiationibus positis, si per substitutiones 63 recto.
permissas ex illis oriri potest.
267 A co B significat A et B esse idem, seu ubique sibi posse substitui.
(Nisi prohibeatur, quod fit in iis, ubi terminus aliquis certo respecti considerari declaratur ver. g. licet trilaterum et triangulum sint idem tamen si dicas triangulum, quatenus tale, habet 18o gradus ; non potest substitui trilaterum. Est in eo aliquid materiale.)
{ Si ex Enuntiatione A sequitur enunt. B, et vicissim, coincidunt A et B.266 3
[p. 262] 262
ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE
{Si AB est non Ens, sequitur [A continere non B] A co A non B vel Pai., VII, B, i, B co B non A, posito A et B Entia. Praestat abstinere terminis possibilis et impossibilis.
Etsi AB esset Ens, tamen etiam Non AB potest esse Ens. }
(5) Falsa Enuntiatio est si effici potest ut ipsa concessa ex termin ossibilibus admissis sequatur admitti impossibile : quod tamen ipsa no concessa ex positis non sequeretur. Vera autem est ex qua nihil tale sequitur.
{Enuntiatio negativa nihil aliud est, quam quæ falsam dicit Affirmativam. Hypothetica nihil aliud est quam categorica, vertendo antecedens in subjectum et consequens in prædicatum. Ex. gr. A estB, ergo C est D.
A esse B sit L, et C esse D sit M, dicemus L est M '. Itaque sufficerent categorica affirmativa. } (6) Particula Non hunc habet usum, ut significet Terminum vel enuntiationem cui præfigitur non habere locum, et hinc si sibi ipsi præfigitur semet destruit, quasi ipsamet posita non fuisset. Itaque Non, A est B, vel A non est B, idem est quod falsa est enuntiatio : A est B. Et Non Non A idem est quod A. et A non non est B, idem est quod A est B.
(7) AA idem est quod A. Exempli gratia Omniscius et spiritus sapientissimus coincidunt. Hinc si dicas spiritus omniscius, et pro omniscio substituas spiritum sapientissimum, fiet spiritus spiritus omniscius ? , sed inutilis est < hæc > reduplicatio, et sufficit dici : spiritus sapientissimus.
quod secus est in numeris, et magnitudinibus, ubi repetitum A designat non idem sed aquale priori.268
[p. 263] 263
ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE
A et B aquipollent, porest [pro L substitui ipsum A, nam si L oo A fiet Pri.., VII, B, I, A oo AB] per L intelligi Ens vel aliud quiddam quod jam in A continetur ; si non aquipollent, erit L id omne quod in A est præter B. Jam quia A co LB, fiet etiam A co LBB (per 7) Ergo pro LB ponendo A, fiet A co AB. Malo autem adhibere A co AB quam A co LB, ne tertium assumi sit opus'.
(9) Si A est B, sequitur quod falsum est Non B esse A. Esto enim 271
verum Non B est A ex hyp. adversarii. Jam 270 A est B est hyp. concessa. Ergo 273 A co AB per num. 8. Ergo Non B est AB ex 1 per 4.
hic. Ergo (5) Non B est AB non B, per num. 8. Quod est abs. per num.
- Ergo falsa. I. posita 3. hic. Quod erat dem.
(IO) Poterant prædemonstrari si B est non B vel B est A non B, et non B est B vel non B est BA, vel non B est B non A, esse absurdas, idque communi hac methodo fit, quod per num. 8. reducitur (esse ad B non B in eodem termino. v. g. C non B est AB per 8 reducitur ad C non B ∞ C non B. AB.
(IO) A est B ergo AC est B. Demonst. (I) A est B ex hyp. Ergo 272
(per num. 8) A ∞o AB. Ergo (3) < (per 2) > AC ∞ ABC ergo < (ex 3 per num. 8) > AC est B. Quod E. dem.
II) A oo B ergo AC o BC. Sequitur ex num. 2.
63 verso.
(12) Si A co BC, sequitur AB oo BC. Dem. Nam 269 (ex hyp.)
A co BC. Ergo (2) (per II) AC oo BCC, id est (3) (per 7) AC co BC.
Quod erat dem.
(13) Non sequitur AC o BC Ergo A c B. hoc demonstrabitur exhibendo casum ubi illo vero, tamen hoc non est verum, quem casum exhibere est problema solvere. Sit AC oo BC et A non ∞ B. Nempe si A ∞ BC nec A ∞ C°, erit < tamen > (per 12) AC c BC. Quod erat Fac.
[p. 264] 264
ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE
(I6) A est B, et B est C, ergo A est C. Demonstratio. (I) (ex hyp.)
PHIL., VII, B, II, 63.
A est B. Ergo (per num. 8) 275 A co AB. Similiter 276 (ex hyp.)
B est C. Ergo (per num. 8) (4) Bo BC. Hinc (per 2 et 4) (5) AB ∞ (ABBC seu per num. 7) ∞ ABC. ex 5 per num. 8. (6) AB ∞ C'. Et denique ex 6 per 2. (7) A est C. Quod erat dem.
(17) A est BC. Ergo A est B. Dem. Ex Hyp. (I) A est BC. jam per num. IS (2) BC est B. Ergo ex I et 2 per num. 16 (3) A est B. Quod erat dem.
(18) A est B et A est C. Ergo A est BC.
A os AB, A co BC ? . Ergo (A A id est) A os (ABBC ' ∞ ) ABC. Ergo (per num. 8) A est BC.
(19) Hinc similiter A est B et A est C et A est D, Ergo A est BCD.
(20) Ex 17 et 18 patet coincidere has duas simul A est B et A est C, cum ista A est BC. idem est in pluribus.
(2274 A non est B idem est quod A est non B. Nempe si A non est B, falsa est A est B. Ergo falsa est A co AB. Ergo per num. 4. AB est non Ens. seu A co A non B. Ergo per num. 8. A est non B. Rursus A est'.
(21) A est B et B est A, idem est quod A ∞ B. Nempe < per num. 8 > A co AB et B c AB. Ergo A co B, et rursus A co B. Ergo AA ∞ BB seu per num. 7 : A ∞ B.
(22) A est B. Ergo non A est non B'. Nam A est B ex hyp. Ergo per num. 9 non B non est A. Ergo per num. 2I non B est non A.
(23) Non non A co A. Nam non non A est A et contra < prius ostendimus > scil. A non non A co A. hoc ostendendum. Quæritur an reperiri possit Q non non A quod non sit A.
PHIL., VII, B, II, 64-65 (4 p. in-fol.)
PHIL., VII, B, II, 54-65.
64 recto. (I) Eadem < vel Coincidentia > sunt quæ sibi ubique substitui possunt salva veritate. Diversa qua non possunt ".
{ Hinc etiam demonstrari potest, si duo [æqualia] coincidentia repe-
[p. 265] 265
ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE
riantur in aliqua propositione, posse loca corum permutari, quanquam Pu.., VII, B, II, et possit unum eorum per alterum vel omnino, vel quantum lubet, tolli. } 278 A os B significat A et B esse eadem.
279 A non o B significat A et B esse diversa.
280 Si A non o B, etiam B non ∞ A.
(5) Si Aco B et Boo C, etiam A os C. < per I. facta substitutione. > (6) Si A o B et B non co C, etiam A non co C. < per s. Hine per 6 et 4 si A o B et B non ∞ C, erit C non co B'. > (7, 8) A significat determinatum, Y < vel Z vel alia litera posterior > significat indeterminatum, < etiam Nihil si conditiones appositæ non obstent. > (9,10) A + Y o C significat A inesse C, seu C continere A.
(II) A + A o A significat A esse aliquod determinatum seu unicum, < seu idem sibi ipsi additum nihil novum facit. Hinc, ut obiter dicam, quia zqualium eadem magnitudo est, ideo si aqualia sibi addantur non dicendum est eorum magnitudines addi, sed ipsas res, fit enim nova magnitudo. Hinc sequitur nec magnitudinem esse Numerum, nec magnitudinem aut rationem unam alterius esse partem, nec posse sibi addi.
Nec numerus cum quali Numero idem est, solent tamen sæpe pro ipsis rebus vel saltem numeris ratio aut magnitudo sumi ? . > Y + Y non ∞ Y significat Y plura esse Y.
(12, 13) Hinc si A significat determinatum et Y indeterminatum,
A + A ∞ A et Y + Y non o Y.277
[p. 266] 266
ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE
(19) Hinc quod neque Nihil est, neque aliquid, impossibile est per 17 PHIL., VII, B, II, et I8.
< Notandum : omnem Terminum ut A vel B, intelligi aliquid et possibile, nisi contrarium admoneatur aut probetur. > (20) Si A est Nihil et B est Nihil, erit A os B. seu duo Nihila coincidunt.
(2I) Si A est Nihil et B est Nihil, erit A + B os A per 21 ' et II.
< seu nihil additum nihilo facit Nihil. > (2281 Si A + A non co A, erit A impossibile. < seu impossibile est quod additum sibi ipsi facit novum. > Nam pono A esse determinatum seu unum certum. Unde per II. A + A ∞ A. Jam A + A non ∞o A ex hyp. Ergo per 6, A non co A. Notandum A ne quidem hoc casu fore Nihil, nam et si nihilo apponatur nihilum coincidunt, quia per 20.
Nihilum Nihilo coincidit.
(23) Si A co B etiam A + Coo B + C. < Nam si in A + C pro A substituas B, ex defin. Eorundem, fit B + C. > (24) Continens contenti est continens continentis ? , seu quod inest inexistenti, inest ei cui inexistit ; seu contentum contenti est contentum continentis, seu si A est in B, et B est in C, etiam A est in C. Nam A t Y co B ex hyp. per g. et similiter B † Z oo C. Ergo (per substit.)
A + Y + Z oo C, sit Y + Z oo V (per 25). Erit A + V co C. Ergo A est in C per 9. Quod Erat Dem.
(25) Postulati instar est, ut liceat pro pluribus quotcunque ponere unum aliquod ipsis < collectis > coincidens. Hoc tamen ostendi potest ex alio postulato clariore quod pro pluribus ut A et B possit poni unum C, ita ut sit A + B ∞ C, si scilicet nihil in uno reperiatur, quod sit in alio, < verbi gratia >, si post ea omnia sumta quæ sunt in A sumamus ea omnia qua sunt in B, et ita omnia simul < collecta > dicamus constituere C, < eorum aggregatum in quo unumquodque corum insit >. Sed hinc tamen sequitur idem fieri posse etiamsi B et A habeant commune aliquid quod insit utrique A et B, ponamus enim id esse D, et A esse co D + E, et B esse oo D t F, < ita ut D, E, F nullum habeant commune contentum. > Dico fieri posse A + B ∞o C. Nam fiet D + E + D + Fo C. Jam D + D oo D. Ergo fiet D + E + F oo C.
[p. 267] 267
DE CALCUL LOGIQUE
ESSAIS
quod fieri posse diximus, quia D et E et F nil habent commune < Con- Pult., VII, B, ", tentum >
per II >. At via percursa erit duplo longior, nisi quis malit viam pro
1 (27) Quoties literam aliquam novam assumimus, tune possumus 64 verso.
quodvis, quod non est impossibile, de ipsa asserere. Sed cum ea litera jam ante adhibita fuit in codem calculo vel ratiocinio, non licet, nisi ostendamus ea quæ nunc de ea asserimus, cum prioribus esse compatibilia, quo ostenso id asserere de ea licet. Hæc observatio etiam instar postulati esse potest, et pendet ex natura nostræ characteristicæ v. g. si habuerimus D + C oo A et D non co C, et tam D quàm C sint aliquid, et possibile ; non licet postea ponere D ∞ A, sed nihil prohibet ponere E co A. Item si sit D + Co A et F + G ∞ H, nil prohibet novam facere positionem in iisdem literis modo priori compatibilem ;
t F oo G + C. At si scripsissemus F co H + C, id foret priori incom atibile. Sin novam assumsissemus literam in nova assertione, nihil esse timendum.
{ (28) Nihilum sive ponatur sive non, nihil refert. seu A † Nih. co A.} (29) Signo + hactenus sumus usi ad designandum unum collectivum fieri ex pluribus ; in quo plura insint, et quod ipsis simul sumtis coincidat. Nunc signo — utemur ad designandum, aliqua ab alio esse detrahenda, ut contrarium fiat signi +. Itaque si A + Boo C, erit A ∞ C-B, et A dicitur Residuum. < Sed opus est A et B nihil habere commune.
Nam exempli causa A + A co A. ergo fieret A co A — A. Jam (per 30)
A — A co Nihilo, ergo fieret A co Nihilo contra Hyp. > { (30) C- Cos Nihilo.
Nam C co C + Nih. per 28.
Ergo C — C ∞ Nih.284283282 per 30 ' 3
[p. 268] 268
ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE
Puu.., VII, B, i, duum A seu B — C erit res semi-privativa et si apponatur alicui D, tunc D + A co E significat D quidem et B esse ponenda in [E], sed tamen a D prius esse removendum C, si quidem ei inest. Quodsi insit, seu si D o C + F, fiet E c C t F t B - C. Hoc est (per 30) E os F + B.
Unde E fit res positiva, posito F et B esse positivas. Sed si C non insit ipsi D, manet etiam E res semi-privativa.
(3288 Omnis positio qua inest in E sit G, et omnis privatio quæ inest < in E > sit C ; sic ut sit E co G — C. Jam omne quod commune est ipsi G et C sit H. et sit G oo H + L, et C o H + M. fiet E co H + L - H — M seu (per 30) E co L — M. et L atque M nihil amplius habebunt commune ; quodsi jam L et M (incommunicantia) ambo sint aliquid positivum, erit E res semiprivativa. Sin sit M os Nih. erit E co L, seu E erit res positiva, si scilicet id omne quod inest toti privationi C insit etiam positioni G ; denique si sit L co Nih. erit E o - M, seu E erit res privativa, si nempe omne quod est in tota positione G insit etiam privationi C.
(3289 Hic cuicunque apponi potest privatio cujuscunque, est instar postulati, sit A, et B, scribi potest A — B.
I (34) Si A + B o D + C, < et A co D > ', erit B o C. Seu 65 recto.
quibus apponendo coincidentia fiunt coincidentia, ea ipsa sunt coincidentia. { Imò non sequitur nisi in incommunicantibus. } Nam scribatur A + B — A (per 33) erit B ∞ A + B- D (per 30)
ergo (pro A + B substituendo coincidens D + C) fiet B co A^ + C-D id est C (per 30) Ergo B oo C. Quod Erat Dem.287286285
[p. 269] 26g
ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE
pars ab alio inexistente non potest discerni, nisi accedente consideratione Pr.., VII, B, it, similis vel congrui, de qua suo loco'.
(37) Speciatim consideranda sunt contenta ejusdem incommunicantia inter se. Si sit L in A et M in B, atque inde sequitur L non co M, dicentur A et M° incommunicantia.
(38) Cum aliquid dicitur coincidere pluribus, sæpius incommunicantia intelligere soleo. seu contenta ejusdem qua continens constituunt, intelligi solent incommunicantia.
(39) Si A et B incommunicantia et A + B co C, non erit A co C.
Nam alioqui erit A + B oo A. ergo (per IS) erit B in A. contra Hypoth. aut B erit Nihil. quod etiam est contra Hypothesin. Communi sermone, si contenta incommunicantia simul coincidant continenti, non potest unum eorum coincidere continenti.
{ Si A et B nihil habent commune, itemque L et M, et A non sit co L, nec B erit M.
Si L et M habent aliquid commune et A + B sit co L + M, poterit esseA oo L, licet B non sit co M, ut si A + Bo A + B + A, et si L sit A et M sit A + B.
Si A et B incom. item L et M, et nullum horum coincidat ulli illorum, non potest simul utrumque utrique inesse, sed si A inest L, non [injerit B in M.
(40) Si A + B + Coo L, singula contenta, ut A vel B vel C, voco contenta constituentia, ipsum autem L constitutum.
Coincidentia assignare talia Efficere ut ab ipsis detrahendo cadem residua non coincidant.
G+ M+ M+ H∞ G+M + H
(4I) Si M est in C et Nest in C, erit M + N in C, seu cui singula insunt etiam ex ipsis constitutum inest. Nam quia M est in C, ergo M + Ro C. Similiter N + S c C. Ergo M + R + N + S ∞ C+C ∞ C. Ergo (per II) M + R + N + S c C. Ergo M + N in C. Quod erat dem.292291290
[p. 270] ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE
270
PHI.., VII, B, iI, tutum ex contentis inest constituto ex continentibus. Hoc ita demonstro :
M est in A (ex hyp.) Ergo in A + B (per 24). Similiter N est in B (ex hyp.). Ergo N est in A + B (per 24). Jam si M est in A + Bet N est in A + B, erit (per 41) M + N in A + B. Quod erat dem.
{ Si A sit in B et B sit in A, tunc A ∞ B. Nam A co B + L et Bo A t M. Ergo A ∞ B + A + M.3 (43) Si L est in A + B et L non est in A, nec in B, poterit assumi L co M + N, sic ut sit M in A et N in B. Vel familiari sermone, si quid sit in constituto, nec sit in uno constituentium, erit partim in uno partim in alio. Hoc ita probo, quia alioqui etiam si quis cognosceret omnia qua sunt in L, non posset ostendere L esse in A + B, cum tamen omnis veritas ex cognitis rebus ostendi possit . Sed quia hæc ratiocinatio abest 65 verso. a rigore demonstrationis, possemus hanc propositionem | assumere instar axiomatis, sed præstat tamen quærere demonstrationem, quia hucusque omnia demonstravimus. Sed ad hanc rem novis opus est considerationibus quas nunc exponemus.
(44) Inexistens ultimum voco quod ita inest, ut nihil ipsi amplius insit, seu si L sit inexistens ultimum, et assumatur A + B o L, erit A co Boo L. Tale est punctum in spatio, instans in tempore.
|(45) Postulatum|
PHIL., VII, B, II, 70-71 (4 p. in-8°).
PHIL., VII, B, II, St consideremus universalia ut aggregata individuorum disjuncriva,
poterunt hac quoque ratione propositiones probari
Omnis homo est animal H + X oo A. hoc est individua hominur sunt pars individuorum animalium.
Quidam homo est animal YH + X ∞ A. Nullus homo est lapis YH + X oo non L. quotcunque scilicet individua addantur et quæcunque ad YH seu quendam hominem, semper fiet non Lapis.
Sed quomodo exprimemus : quidam homo non est lapis ? H + X ∞
. Application du principe de raison ar excep tien) fadition loiz se lace ne additione yus ede nionss V. Lat concu le Leibniz, p. 363
[p. 271] ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE
271
Videndum quomodo X et X differant, scilicet ut aliquod et quodcunque Pu.., VII, B, II, sed id contingit per accidens, et velim qui sit X simpliciter. Hæc melius examinanda.
[In propositionibus Existentialibus !
Præstat expressio propositionum per universalia seu notiones, licet hæc methodus etiam procedat De individuis qua poni possunt.
Videamus an modus efferendi propositiones Logicas per Terminos, accedente tantum Ente et non Ente, procedat etiam in propositionibus existentialibus 1.
§ Subjectum determinat de quibus individuis sit sermo, nempe non de aliis quam subjecti. Item subjectum est à quo incipit cogitatio. } | Verbi gratia : Quidam pius est pauper, seu pius pauper est existens. 7o verso.
Nullus justus est derelictus, seu justus derelictus est non existens. Omnis pius tribulatur, seu pius non tribulatus est non existens. Denique quidam pius non est pauper, seu pius non pauper est existens. Videndum an posset etiam existens transferri in terminum, ut maneat Ens vel non Ens. Ut pius pauper est existens, dabit : pius pauper existens est Ens seu possibile.
Sic justus derelictus existens est non Ens, seu impossibile, scilicet impos sibilitate Hypothetica, posita scilicet jam existentia seu serie rerum.
Pius existens non tribulatus est non ens, seu impossibile, seu pius existens tribulatus est Ens necessarium.
Pius existens non pauper est Ens seu possibile.
Sed inquies ita introducetur necessitas. exempli gratia : Omnis homo peccat, sumta propositione pro existentiali : Homo non peccans est non existens. seu homo existens non peccans est non Ens sive impossibile.
Id est postremo Homo existens peccans est Ens necessarium. Sed intel.
lige necessitate consequentis, scilicet posita semel hac rerum serie, et hoc semper notat rò existens adjectum, facit enim | propositionem exis- 7i recto.
tentialem, qua involvit rerum statum. Hac igitur formula ego designo necessitatem consequentis. et ita universalem servo in enuntiationibus tractandis. nam et contingentes ex hypothesi existentiæ rerum sunt necessarix. Quemadmodum impossibile est adimi Codro pecuniam, posito Codrum nullam habere.293 Itaque [apud me] propositionem necessariam et
[p. 272] 272
ESSAIS DE CALCUL LOGIQUE
PuL., VII, B, it, contingentem ita distinguo. Circulus isoperimetrorum maximus est Ens
non animal non animal. >
Est de individuis enuntiatum, significare solet existit, ut Petrus est vivens. Possunt tamen aliqua enuntiari de individuis qua nec sunt nec erunt nec fuerunt, ut Argenis polyarchi est rationalis ; vel Archombrotus homo est animal. In veris individuis existentibus omnes propositiones etiam essentiales sunt simul existentiales.
1 { In seriebus infinitis Mathematicis fieri possunt demonstrationes 71 recto.294
[p. 273] 273
SUR LA NÉGATION
etiam serie non percursa. Sed hoc in serie contingentium, circa veritates Pri.., VII, B, =, contingentes, fieri non potest, adeoque solius est DEI. }
PHIL., VII, B, II, 72 (un coupon).
PHIL., VII, B, II,
72.
In communi propositionum enuntiatione aliqua sunt incommoda '.
lecte quidem procedit : Omnis homo est animal. Et Quidam homo es loctus. Sed in cæteris aliqua est difficultas. Nam Non omnis homo es doctus. significare dicitur Quidam homo non est doctus, seu falsum est omnem hominem esse doctum. Ergo non afficit totam propositionem, non ergo to omnis quod pertinet ad subjectum. Porro Nullus homo est lapis quomodo resolvetur ? haud quidem per non omnis. Nec per omnis non, fieret enim Omnis non homo est lapis, quod falsum. Ergo per non quidam. seu falsum quod quidam homo est lapis. ut nonnullus et quidam intelligendum est. Ergo signum quidam esse subjecti, sed non præfixum esse propositionis seu quod eodem redit prædicati. Sed quid hoc ? Omnis homo non est lapis. Hic apparer non satis prævisum esse. Nam si non pertinet ad totam propositionem, sensus erit : falsum est omnem hominem esse lapidem ; si ad prædicatum, sensus erit Omnem hominem esse non lapidem, seu nullum hominem esse lapidem. Certe in propositione quidam homo non est doctus negatio non negat propositionem ipsa demta, sed negat prædicatum quasi quidam homo est non doctus.
Áliud ergo est negari propositionem, aliud negari prædicatum ; dicam ergo : non prefixum signo negare propositionem, prefixum copula negare praedicatum, ut certam regulam habeamus. Sed ita aliunde malum. Nam in U. N. negatur prædicatum. Omnis homo est non lapis. Etiam in P. N.
quidam homo est non lapis. Sed conciliabilia omnia. U. N. et P. N. fit ex U. A. et P. A. præmittendo non prædicato. Sed non est earum contradictoria. Non præmissum propositioni significat contradictoriam, præmissum copulæ negat prædicatum.
PHIL., VII, B, II, 73 (2 p. in-fol.).
PHIL., VII, B, II,
73.
Suite de définitions des catégories logiques et mathématiques.
Magnitudo est numerus partium determinatarum.
.....295
[p. 274] 274
NOTES DE CALCUL LOGIQUE
PHIL., VII, B, II, 73.
PHIL., VII, B, II, PHıL., VII, B, II, 74 (1 p. in-fol.).
74.
Character ut A.
[Character] < Terminus > Negativus Non A.
Non repetitum tollit se ipsum ut Non-Non idem est ac si Non stet plane omissum. Et Non-Non A idem est quod A.
Aequivalentes A co B. quorum scilicet alter in alterius locum substitui potest. Hinc si A co B, etiam erit Boo A < et si A co non C, erit Coo non A > etsi A co B et Boo C etiam erit A co C. item, si A co non C et Coo D erit A co non D.
Disquivalentes ut A non co D unde etiam D non co A. Et si A co non C erit A non co C, < et contra si A non ∞ C erit C non ∞ A. > '
Continens vel includens esto A, contenta seu quæ insunt ipsi A sint B et C, dicetur A co BC. < Intelligentur autem B et C conjungi per characteristicam aquiformem (v. g. per additionem multiplicationem prædicationum, ubi loca commutari possunt, non per disquiformem, ut si B et C conjungantur per divisionem seu si A co B : C, ubi non licet commutare. )> Contenta autem omnia simul dici poterunt cointegrantia, < scilicet si B dicatur contentum, erit C ipsi cointegrans respectu A. Cointegrantia autem simul dicentur valor, et si plura sint cointegrantia, ut A co B.C.D, dici[tur] poterit B esse cum C vel cum D, licet B et C non sint cointegrantia. > { Dicetur et C adjici ad B, et licebit fortasse cum sumi generalius pro omni conjunctione characterum, etiam disquiformi, cum vero sibi adjici dicentur, intelligi poterit sola conjunctio aquiformis. Et similiter characterem in charactere involvi dicemus, si character quomodocunque alterius valorem ingrediatur ; inesse autem si eum componat, seu ingreI. Peut-être Leibniz a-t-il voulu écrire : « Si A non ∞ C, erit A co non C » ou :
«non Coo A », ce qui est bien la réciproque de la formule précédente (comine semble l'annoncer le mot contra), tandis que ce qu'il a écrit ne fait que répéter ce qu'il :
déjà dit plus haut : « A non os D unde etiam D non ∞ A. »
[p. 275] 275
NOTES DE CALCUL LOGIQUE
diatur conjunctione aquiformi. Valoris quoque appellatio generalius Pui.., VII, B, », accipi poterit pro omni characteris explicatione. Significatio autem erit explicatio primitiva seu arbitrarie assumta unde cæterz ducentur". } Literz posteriores ut V, W, X, Y, Z, etc. significabunt indefinitum.
ut si velimus dicere B inesse ipsi A, ignoremus autem vel dissimulare velimus terminum cointegrantem C, poterimus sic exprimere :
A co Y B.
(Scholium.) Interdum A.A co A. Sic Homo rationalis qui est rationalis, idem valet quod homo rationalis, imo idem quod homo : jam enim homini inest esse rationalem ; et o.o co o. seu nihil nihilo conjunctum facit nihil, si conjunctio fiat per modum additionis vel multiplicationis. Et unitas unitati per multiplicationem conjuncta facit Unitatem. Interdum vero A. A non co A, quod variat pro substrata materia seu characteristica. Sic < in additione > A + A co 2 A, in multiplicatione A. A ∞ A'.
Detractivus < (oppositus Appositivo) ut : : B > seu demto B, siv ninus B. Scilicet A • • B seu A demto B significat B esse omittendur sive rejiciendum, si cum ipso • : B reperiatur sive B •• B se mutuo tollere, ita ut C. B • : B seu B. C•.• B sit oo C. Itaque si A co B. C erit A • : B ∞ C, nam A • : B ∞ B. C • : B quod co C. Hinc si ponatur D• : B, et D non contineat B, non ideo putandum est notam omissivam nihil operari. Saltem enim significat provisionaliter, ut ita dicam, < et in antecessum, > si quando contingat augeri D • : : B per adjectionem alicujus cui insit B, tunc saltem sublationi illi locum fore.
Exempli causa si A co B. C erit A. D •• B co D. C.
(Scholium). Differunt Non seu negatio a : sive Minus seu detrac(male).
ione, quod non repetitum tollit se ipsum, at vero detractio repetita no eipsam tollit, sed terminum cui præfigitur. Sic non-non B est B, se ....B idem est quod Nihilum. Verbi gratia A non non B est A. B, sed A : •. Best A. et A • : A est Nihilum. Sed A non A est absurdum.
Simpliciter Relatio erit inter A et B, et A involvet B, si sit A co B, Č, D, sed si ingredientia se habeant Uniformiter, poterit scribi B. Č. D.296
[p. 276] 276
NOTES DE CALCUL LOGIQUE
Membrum erit terminus quilibet, vel in recto vel obliquo positus, PHIL., VII, B, II, 74.
valore aliquo exprimibilis. Membrum continere potest aliud membrum in recto et in obliquo, cum scilicet variatur modus relationis.
Dantur varia relationum genera, ut characteribus diverso modo utamur. Dantur relationes quædam et significationes in infinitum replicabiles et reflexæ'.
- V. La Logique de Leibniz, p. 435, note I.
[p. 277] 277
LINGUA GENERALIS
PHIL., VII, B, III, 3 (2 p. in-8º).
PHIL.., VII, B, 1II, 3.
Lingua generalis.
Febr. 1678.
Curtes da sicilam cansen sus oqui dudum ex vigari us lingcis alie 3 recto.
quam sumsissent, et quod vulgaribus non indulsere, nec novæ cuicunque dabunt a privato excogitata. Ideo excogitandum est aliquid, quod cos alliciat, ipsa mirabili facilitate : ut enim alia artificia facilia atque utilia paulatim de gente in gentem propagantur, exemplo Musica, ita credibile est idem huic linguæ eventurum. Itaque debet talis esse ut facile disci, facile retineri, facile in usum transferri possit, præterea grata sit et ita numeris omnibus absoluta, ut frustra quisquam eam reformare speret. Quia vero paucis elementis omnia constare debent.
ideo composita fierent admodum prolixa nisi ars quædam reperiatur contrahendi expressiones, ut in numeris ope progressionis decimalis. Optima autem ratio contrahendi erit, ut res revocetur ad numeros inter se multiplicatos, ponendo elementa alicujus characteris esse omnes ejus divisores possibiles. Artificium hoc sane admirabile est, et probari possunt ejusmodi ratiocinationes per novenariam probam. Elementa simplicia possunt esse numeri primi seu indivisibiles. Ad loquendum hac lingua necesse erit posse ex tempore calculare quædam, saltem nosse Tabulam pythagoricam majorem. Itaque hac lingua loqui nihil aliud erit, quam enuntiare propositiones numericas tabula pythagorica continuata, v. g.
6,8 est 48. vel 48 est farius, Excogitanda lingua qua numeri pronuntientur apta et elegans, in qua nec vocalium nec consonarum concursus :
| adhibendæ in eam rem syllabæ, uta, e, i, o, u, ba, be, bi, etc.
3 verso.
[p. 278] LINGUA GENERALIS 278
PHIL., VII, B,11, 3. Quoniam vero in numeris non est tot opus elementis, sed tantum numeris
I. 2.3.4.5.6.7.8.9.10.100. I000. I0 000.
i quod si sic
e
I IO I00 1000 I0000 imo dyphthongi si opus interponi possunt vel si altius assurgendum vel si ›laceat per quinarios aut quaternarios progredi ! . Ut lingua grata apt :
Musica et poesi et omnibus aliis sermonis deliciis reddi possit, debet res ita institui, ut fieri possent multæ permutationes salva substantia. at litera unius organi significabunt idem. Item pro vocibus sæpe usitatis residuæ et commodæ erunt syllabæ. etc.
b.c.d.f.g.b.l.m. n.
- 2.3.4.5.6.7.8.9.
erit bodifalemu
seu mubodilefa
Nam hoc modo patet syllabis utcunque transpositis eandem manere vocem ? . Unde ingens variationum campus et allusionum ac poematum elegantissimorum salvo sensu præsertim cum et duplicare liceat alicui literas, et adhibere diphthongos. Adde syllabas quæ per consonas terminantur, poterit fieri ut consona ex fine sit signum finis vocis. Nam ic quoque exprimendum.
Nota : bodifalemu erit tam intelligibilis quam mubodilefa assueto huic linguz, ut in numeris non minus facile intelligimus dicentes I tausend 300, vier siebenzig achzig tausend ? , quam dicentes achzig tausend I tausend 3 hundert siebenzig vier *. Hinc meræ variationes. Item aliquando majoris compendii causa cum vox aliqua sæpe recurrit, pro ea substituemus minorem ejusdem novenarii. Nam proba novenarii pulcherrimi hic usus erit ad ratiocinationes comprobandas.300299298297 Adhiberi possunt signa varia affec-
[p. 279] LINGUA UNIVERSALIS
279
tuum aliorumque notationes comitantium. Qua ad stylum linguæ orato- P...,VII, B, 111, 3.
rium pertinebunt ; sed philosophicus et pragmaticus purus erit, et simplicissima severe sequetur, etsi prolixior paulo et durior.
{ In hac lingua ob tot variationes salvo sensu fieri possunt poemata more omnium linguarum admiranda plane et sonora. Duplex litera pro voce est. } { Poterit et solis digitis, ut calculari, ita et lingua exhiberi surdis. Hæc lingua excellentissima pro missionaris {, Qua aque primitiva saltem quoad nos, ex ejusdem seu ejus * exprimenda numeris primitivis cognatis. }
PHIl., VII, B, III, 4 (2 p. in-8°).
PHIL., VII, B, III, 4.
Lingua universalis.
Danda etiam opera est ut sit grata hominibus ; itaque talis esse potest, ut in Musica consistat et intervallis, ut ba. be. bi. bo. bu exprimente a numerum ; e, ejus quadratum ; i, cubum, o quadrati quadraturn, u
1234 5 6 789 surdesolidum, et adhibitis literis praterea b.c.d.f.g. b.l. m. n. exhiberi jam novem numeros I. 2. 3.4. 5.6.7.8.9. Itaque his literis scribi possent omnes numeri et quia exempli gratia humida significaret ' :
600000
8000
ubi patet idem esse humida et mihuda. Adde adhuc majorem varietatem si utamur progressione dyadica, ubi non nisi Unitates et o exprimunt numerum, reliqua sunt situs diversitas, fere ut in Musica ; ubi toni et intervalla.301 Ob tantas varietates posset lingua sic efformari, ut facile cui-
[p. 280] 280
DE GRAMMATICA RATIONALI
PHıL., VII, B,11, 4. liber linguæ alteri inter pronuntiandum misceri posset, communem tantum cantando. Item ut in nostra possent pulcherrima componi cantiones et versus fieri. Et ut versus hujus linguæ possint componi velur
ob omnia determinata. Magna erit multitudo literarum superfluarum qua variis legibus interseri possunt. Item considerandum hic in una voce non nisi unam esse vocalem, quod si sint duæ, potest aliqua lex ipsis haberi pro altiores ut pro quadrato-cubica, etc.
adhibitis certis notis. Omnino autem cogitandum de lingua hac per Musicam exprimenda. Hoc enim eam pulcherrimam reddere potest, et nihilominus opus magna libertate, ut liceat in ea exhibere pulchra carmina et animum moventia.
< Adde Kircheri Musurgiam ubi Tabulæ quibus componi potest cantus, etiam a Musica ignaro. >
PHIL., VII, B, III, 5.
PHIL., VII, B, Ii, 5 (un coupon.)
Lingua rationalis ita utiliter constituetur, ut cuilibet vocabulo aliarum linguarum respondens possit si velimus constitui, v. g. Titius est magis doctus Caio sensus est : Quatenus Titius est doctus, et Caius est doctus, eatenus Titius est superior et Caius est inferior. Hac analysis optima quidem est, sed non exprimitur vis singulorum verborum. Quod ut assequamur, dicendum erit : Titius est doctus, et qua talis est superior ;
quatenus inferior qua doctus est Caius. . . . . .
Aethiops est albus quoad dentes sic explicari potest : Aethiops est albus quatenus dentes (qui sunt partes quatenus Aethiops est totum) sunt
. . . Dentes Aethiopis hoc loco sic explicui : dentes qui sunt partes quatenus Aethiops est totum '. . . . . . . . . . .
PHIL., VII, B, III, 7.
PHIL., VII, B, ш, 7 (1 p. in-4°).
[De Grammatica Rationali.]
Aprilis 1678.
Ea habebitur si partes orationis < earumque flexiones et rectiones > accurate resolvi possint.302 Quod ita intelligo :
[p. 281] 281
GRAMMATICA
[Adverbia sunt quasi adjectiva verborum] '.
PHIL., VII. B, III, 7.
Verba possunt resolvi in nomina. Petrus scribit, id est est scribens.
Unde omnia verba reducentur ad solum verbum substantivum.
Reducenda omnia alia ad ea quæ sunt absolute necessaria ad sententias animi exprimendas.
In cogitando reducuntur omnia ad qualitates sensibiles, tum internas, ut calor frigus lux, tum externas, ut < essentia, existentia, > cogitatio, sensio, nihil, unitas, multitudo, identitas, < diversitas >, extensio, duratio, situs ; voluptas, possibilitas, actus : hoc.
Res est, non est. Res est possibilis. Existens cogitans, sentiens. una.
Eadem. extensa. durans. sita. grata. læta. [agens].
In lingua notanda ea tantum qua per regulas constitutas explicari non possunt, item phrasium condendus est catalogus, qua præ cæteris celebrantur ? .
Ars memoriæ. . . . . . .
Ici Leibniz donne un moyen mnémotechnique pour retenir une suite quelconque d'idées en la rapportant à une série ordonnée de personnages bien connus (patriarches, apôtres, empereurs). Il donne comme exemple la série suivante :
Johannes
leo
mulus
equus
Claudius
Tiberius
Caligula
Julius
Augustus
fornax
asinus echo
canis
Vitellius.
Nero
Galba
Otho
PHIL., VII, B, I1I, 8.
PHIL., VII, B, III, 8 (2 p. in-8°).
Grammatica.
Videtur pluralis inutilis in Lingua rationali. Persona accipit etiam nominibus ex sententia Vossii. Nam Titius significat vel ego Titius, vel ille Titius. Vocativi semper personæ secundæ.
Variæ declinationes inutiles.
Comparatio etiam pronominis, ut : ipsissimus. Possit et verbis tribui, ut summe currere, currissimare ; si jocari libet.
. Cf. PHIL., VI, 12, f, 20 ; VII, B, m, 10.303
[p. 282] 282
SUR WILKINS
Verbum nota rei sub tempore'. Revera : verbum est quod involvit PHIL., VII, B, I11, 8.
affirmationem aut negationem.
Omnia verba activa vel passiva, quæ involvunt mutationem ; at qua statum significant neutra. Ad activa vel passiva videntur et referri posse, quæ negant actionem vel passionem, ut abstineo.
Gerundium, studio adeundi patrem, id est toũ : adire patrem. Virgil :
pacem Trojano a rege petendum ? .
nibus.
• Suit une étude des différents temps du verbe en latin, qui se termine ainsi :
Differentia apud Gallos inter hæc duo : Il a fait cela, et, il fit cela.
PHIL., VII, B, ı1I, 10 (1 p. in-4°).
PHIL., VII, B, m, IO.
Wilkinsius recte notat < part. 3, cap. I. pag. 303 > verbum in naturali grammatica omitti posse, esse enim nihil aliud quam adjectivum cum copula ; caleo, id est sum calens. Sed codem jure et adverbia tollere poterat nominibus solis retentis, nam adverbium se habet ad verbum ut adjectivum ad nomen substantivum ? . Ita < hæc duo : > valde potito, et sum magnus potator, idem significant.
Ömisisse se ait in charactere universali qua certis locis et temporibus propria sunt, ut titulos honorum et officiorum, gradus Academicos, vocabula ICtorum, Heraldica ut Chearon , vestituum formas, genera pannorum, ludorum, potuum, cibariorum, < compositionum pharmaceuticarum, > Musicorum modorum atque instrumentorum, instrumentorum mechanicorum, sectarum philosophicarum, politicarum, theologicarum.307306305304
Sed quæcunque certas constantesque definitiones habent, ea etiam exprimi possunt universali charactere, et licet res non sint perpetuæ sed temporibus certis locisve propria, notio tamen sive idea earum perpetua est,
[p. 283] 283
SUR LA LANGUE UNIVERSELLE
alioqui et plantæ certarum regionum excludi deberent. Quod vero ait, Pui.., VII, B, ii, hæc si opus paraphrastice exprimi posse, id fateor ; sed respondeo si character philosophicus recte constitutus sit ipsam paraphrasticam expressionem contractam sine ullo alio novo molimine vocem exhibere debere.
Pri., VII, B,'I, PHIL., VII, B, III, 12 (un coupon).
In lingua universali, [res] < medicamenta et alia > varia possunt habere nomina, < ut > alia [v. g.] ab effectu, alia vero secreta, a compositione.
Pи3., VII, B, i, PHIL., VII, B, III, 13 (un coupon.)
Copie d'un passage extrait de William Marshall Di of Physick in London, in the first answer of his book entitled : Answers upon several heads in philosophy, London, 1670.8º. pag. 14. Habeo librum. (Verte) | Putem huic scopo inservire Verso.
etiam posse Becheri characterem universalem, in quo promittit unius diei informatione ita scribere aliquem docere, ut ab unoquoque in sua lingua intelligatur, adhibitis scilicet Lexicis qui numeros (pro characteribus universalibus < hic > sumtos) in quaque lingua interpretantur.
Eadem autem opera præstare potuisset, quod erat adhuc mirabilius, ut quis posset in [sua] < qualibet > ipsa ' lingua ignota scribere ; modo Lexicon quale opus est, cum paucis quibusdam præceptis necessariis dentur. Qua ut dixi intra diei spatium disci possunt.
PHIL., VII, B, Ill, 14 (un coupon).
PHIL., VII, B, III,
14.
Quod et Ut differunt ut intellectus et voluntas, intelligo quod res aliqua non sit, volo tamen ut sit ? .
2 : "Ipua " duirai sur bs - Particulae ut et quod • (PHiLo., IV, 2).
[p. 284] 284
SUR LA LANGUE UNIVERSELLE
PHIL., VII, B, III, 15 (un coupon).
Extrait du Journal des Sçavans, 13 juin 168g. (Discours de M. Charpentier sur le Dictionnaire de l'Académie française).
PHIL., VII, B, Ir, 17-18 (3 p. in-fol.).
Énumération et définition des catégories.
PHIL., VII, B, II, 19-20 (4 p. in-fol.).
Même sujet (surtout catégories logiques).
PHIL., VII, B, I, PHIL., VII, B, 1lI, 21-22 (4 p. in-fol.).
21-22.
Définitions grammaticales (parties du discours).
PHIL., VII, B, III, 23-24 (4 p. in-fol.).
PHIL., VII, B, I1I, 23-24.
Essais d'analyse grammaticale.
24 recto. . . . . . Scopus nostra Characteristica est tales adhibere voces, ut omnes consequentia qua institui possunt < statim > ex ipsis verbis vel characteribus emantur, verbi gratia David est pater Johannis', Ergo Salomon est filius Davidis. Hæc consequentia ex his vocabulis < latinis > nisi resolvantur in alia æquipollentia demonstrari non potest ; in lingua generali debet ex vocabulorum analysi in suas literas demonstrari posse. . . . .
Et sciendum est tanto perfectiores esse characteres, quanto magis sunt autapxcis, ita ut omnes consequentia inde duci possint. Exempli gratia perfectior est characteristica numerorum bimalis quam decimalis vel alia quæcunque, quia in bimali < ex characteribus > omnia demonstrari ossunt quæ de numeris asseruntur, in decimali vero non item.308 Nequ nim ex charactere ternaril et novenarii demonstrari potest ter tria ess
[p. 285] 285
SUR LA LANGUE UNIVERSELLE
novem, quod in bimalibus omnino fit. Nam in bimalibus ter est II et a Patt., VII, B, iI, est 100I. Jam II in II facit 100I :
II
II
II
II
-
I00I Ergo 3 in 3 facit g.
Notandum autem est, linguam hanc esse judicem controversiarum, sed tantum in naturalibus, non vero in revelatis, quia Termini mysteriorum Theologiæ revelatz non possunt recipere analysin istam, alioqui perfecte intelligerentur, nec ullum in illis esset mysterium. Et quoties vocabula communia ex necessitate quadam transferuntur ad revelata, alium quemdam induunt sensum eminentiorem. Itaque qui termini combinari possint secundum útorútwow igeauvóvos dóyen Ecclesix judicio relinquendum est, non ex usitatis definitionibus characteribusque ducendum 1. . . .
Si characteres quosliber molirer, sive efabiles, sive non, faciliora
multa essent, liceret enim characterum partes varis lineolis connectere, quia simul in charta visuntur, cum soni evanescant, et ideo sonus prior ad posteriorem referri non queat, nisi aliquid in se habeat [simile priori]
respondens ei quod fuit in priore. Itaque errat Dalgarnus, qui putat aque facile esse Linguam et Characterem Mutum comminisci. Itaque non abhorreo a tentando primum charactere. Hoc enim perfecto deinde forte ad linguam licebit progredi facilius ? .
| Putem aliis casibus eliminatis genitivum, qui simplicissimum con- 24 verso.
tinet obliquitatis respectum, posse retineri. Nam accusativus quem regit verbum potest mutari in genitivum quem regit nomen verbale. Ita Ego laudo Titium, idem est quod : Ego sum laudator Titii. . . . . .
Leibniz désire une particule pour exprimer ordinariè, regulariter ;
une autre pour exprimer quasi 3.310309
[p. 286] 286
GRAMMATICÆ COGITATIONES
PuIL., VII, B, III,
PHıL., VII, B, III, 25-26 (4 p. in-fol.).
25-26.
Grammaticœ cogitationes.
Définitions des parties du discours.
25 recto.
. . . Discrimen generis nihil pertinet ad grammaticam rationalem.
conjugationes declinationes variamus, nisi forte aurium gratia, quæ consideratio ad philosophiam nihil attinet, præsertim cum alia ratione gratiam linguæ rationali conciliare possimus, ut inutiles regulas excogitare necesse non sit'. Sane manifestum est, difficillimam grammatica partem esse discere generum declinationumque et conjugationumı differentias. Et qui linguam loquitur his differentiis neglectis, quemadmodum Dominicanum ex Persia facere audivi Parisiis, nihilominus intelligi ? .
| Opus est catalogo derivationum seu terminationum quæ derivationes 25 verso.
faciunt, ut
bilis
tivus
titudo
amabilis
activus
rectitudo
Nomen < quibusdam est quod > rem sine tempore exprimit 3. Hac definitione pronomina erunt nomina, et participia non erunt nomina.
Nomen ideam quandam exprimit, nullam autem veritatem seu propositionem. Hoc sensu pronomen et participium sunt nomina.
Omne verbum consignificat tempus. Etiam nomen potest consignificare tempus, ut participium : acturus, amaturus.
An sint verba qua non agunt, ut sum, vivo, curro. an semper subintelligi debeat accusativus, ut vivere vitam, currere cursum, disputari potest. Scioppius affirmat, mihi minime necessarium videtur, nam ex verbo sum, quod accusativum non habere ipse Scioppius fatetur, cum aliquo nomine statim fieri potest verbum, ut sum ager ; groto : sum sanus ; valeo : sum bonus ; bon...o.
V. Nouveaux Essais, III, 1I, 8 1.311
[p. 287] 287
GRAMMATICÆ COGITATIONES
| Diversæ plane naturæ particulæ male sub adverbii appellatione Pr..., VII, B, u.
miscentur ; nam exempli gratia : an. adverbium interrogandi quidnam commune habet cum adverbio fortiter, id est cum fortitudine ? Itaque hæc qua vocant adverbia interrogandi malim referre ad conjunctiones. Hæc tamen diligentius consideranda..
Omne adjectivum habet substantivum simile expressum vel suppressum.
Genitivus est adjectio substantivi ad substantivum quo id cui adjicitur ab alio distinguitur. Ensis Evandri, id est Ensis quem habet Evander.
Pars domus, id est pars quam habet domus. Lectio potarum, id est actus quo legitur poeta. < Optime sic explicabitur >, ut Paris est amator Helenæ ; id est : Paris amat et eo ipso Helena amatur. Sunt ergo dux propositiones in unam compendiose collectæ. Seu Paris est amator, et eo ipso Helena est amata. Ensis est < ensis > Evandri, id est Ensis est supellex quatenus Evander est dominus. Poeta est lectus quatenus ille vel ille est legens '. Nam nisi obliquos casus resolvas in plures propositiones, nunquam exibis quin cum jungio novos ratiocinandi modos fingere cogaris.
( . In Grammatica rationali necessari non sunt obliqui, 26 verso, din.
nec aliæ flexiones. Item careri etiam potest abstractis nominibus. Ad flexiones quidem vitandas circuitu opus est, sed tanti est ratiocinari compendiose, etsi non compendiose te enunties.
PuIL., VII, B, Iı,
PHIL., VII, B, IlI, 27 (un coupon).
27.
Omnes præpositiones proprie significant relationem Loci, translate aliam relationem quamcunque ? . Relatio Loci vel simplex est, vel motum continet ; Motum scilicet vel rei quam afficit præpositio, vel aliarum.
Simplex relatio est in præpositionibus : cum, sine, Apud, in, circa, inter, intra, Extra. Ex quibus simplicissimum est, A esse cum B vel sine B, seu A et B esse vel non esse in eodem loco communi. Proximum est A esse apud B, quod significat loca ipsorum A et B esse contigua. A est in B, si locus ipsius A sit pars loci ipsius B.
. . . • Relatio loci cum respectu ad Motum est in prepositionibus : Ab, Per,
i. Cf. PHIL., VII, B, il, 12 ; VII, B, ı, 5. V. La Logique de Leibniz, p. 73 et 437.312
[p. 288] 288
POUR LA LANGUE UNIVERSELLE
Prr., VI, B,i, Ad ; Ex, In, Ante, post, pra, pro, secundum, juxta ; supra, super, infra,
sub, præter ; trans, ultra, citra, tenus.
P, , B, I,
PHIL., VII, B, IlI, 28-29 (4 p. in-fol.).
DE INTERPRETATIONE. lib. I. de Etymologia.
PHIL., VII, B, IlI, 30-33 (8 p. in-fol.).
De syntaxi vocum orationem constituentium.
PHIL., VII, B, III, 34-37 (8 p. in-fol.).
PuIL., VII, B, III, 34-37.
De usu et constructione præpositionum. De constructione conjunctionum et
officio quod præstant in orationibus.
Pнil., VII, B, IlI, 38-39 (4 p. in-fol.).
PHIL., VII, B, III, 38-3gDe constructione pronominum. De interjectionibus.
PHIL., VII, B, III, 40-49 (19 p. in-fol.).
PHI.., VII, B, III,
VOCABULA sunt [vel generalia vel specialia, nempe) voces aut particula.
40 recto.
Voces constituunt materiam, particula formam orationis. . .
| Sane in lingua philosophica adhibitis præpositionibus non est opus
casibus et adhibitis casibus careri potest præpositionibus. . .
Ut præpositiones regunt casus nominum, ita conjunctiones regunt
modos verborum '
Diffcultas est an tot esse debeant imodi < verborum > quot sunt
conjunctiones nude formales, quemadmodum tot voluimus esse casus
< nominum > quot sunt præpositiones nude formales. Videtur codem
modo non opus esse conjunctione < regente > cum adhibetur modus,
et contra non opus esse modo cum adhibetur conjunctio regens, prorsus
ut de præpositione et casu diximus, sed adhibuere opinor homines maioris
I. Cf. PHIL., VI, 12, f, 20.
[p. 289] 289
POUR LA LANGUE UNIVERSELLE
efficaciæ causa, ut idem bis dicerent atque inculcarent. Conjunctiones Pur.., VII, B, « , qua periodos periodis connectunt sunt non-regentes. Modi afficiunt copulam verbi, seu modum affirmandi. . . .
Tempus et locum possunt ingredi non tantum verba, sed et nomina.
Ut in participiis videmus, qua nihil aliud quam nomina sunt a verbis derivata, abjiciendo copulam et retinendo tempus '. Quin et adverbia possent tempus habere, ut si fingerem adverbium ridiculure, id est quod non statim ridiculum est, sed aliquando fiet ridiculum, quale erat insigne sartorum, quod pictor facetus splendidum et elegans fecerat, sed coloribus aquosis, qui ubi evanuere, apparuere oleosi, in quibus capra, quam illi in contumeliam sui accipere in Germania solent. Posses dicere hunc hominem pinxisse rem ridiculuram < vel ridiculam futuram >, seu pinxisse ridiculurè, id est ridicule quoad tempus futurum. . . . .
Il est besoin de particules pour exprimer quasi^ ; pour résumer toute une proposition.
| Discrimen adjectivi et substantivi in lingua rationali non est magni 41 recto.
momenti ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Tout substantif équivaut à un adjectif accompagnant Ens ou Res :
Idem est Homo quod Ens humanum. . . .
Si ex Nomine substantivo fiat verbum, ex adjectivo fit adverbium *.
Omnia < in oratione > resolvi possunt in Nomen substantivum Ens seu Res, copulam seu verbum substantivum est, nomina adjectiva, et particulas formales. . . .
| Tempora nominum : ur enim dicitur camatio, actus ejus qui amato at verso.
ita esset amavitio vel amaturitio ejus qui amavit, vel amaturus est. Ut infinitivum habet apud Latinos præteritum, ita deberet et habere imperfectum. . . •
......
| Radix Hebrais est verbum, sed malim eam esse nomen, ut vita.
Leibniz forme successivement vivus, vivo, vivens, vivificatio, vivificare, vivificari, vivificamentum, vivificativum, vivificatorius, vitosus, vitalis.316315314313
[p. 290] 290
POUR LA LANGUE UNIVERSELLE
In pronominibus habemus quandam intensionem, ut ego, egomet ; tu, PHIL., VII, B, I, 42.
tute ; ille, illemet seu ille ipse, ipsemet.
| Circa præpositiones observandum videtur omnes in nostris linguis 43 recto.
usitatis ' originarie significare respectum ad situm, et inde < tropo quodam > transferri ad notiones quasdam metaçysicas minus imagi| Numeri cardinales : unum, duo, tria. Horum adverbia : semel, bis, 49 recto.
ter. Ordinales : primus, secundus, tertius, adverbia : primo, secundo, tertio.
Distributivi bini, terni. Collectivi ternio, ein duzendt. Multiplicativi :
simplex, duplex, triplex, simplus, duplus, triplus. Divisivi subduplus, subtriplus ; seu triens, pars tertia, fractio duo trientes, duplum subtriplum.
Ratio repræsentatur per fractionem, re ad quam ratio est repræsentata per unitatem.
Habendi characteres omnium literarum prout in variis gentibus exprimuntur, ad designanda nomina propria.
Lingua philosophica ludendo optime docebitur, inveniatur ludus quidam ingeniosus, cujus exitus habendus ope characteris hujus vel linguæ.
Malim linguam quam characterem, posset lingua scribi characteribus communibus ? . Ubi Europæi eam probaverint, facile et alii probabunt et discent. Itaque poterat Wilkinsius suis characteribus supersedere, qui magis deterrent.
Declinationum et conjugationum inutilis multitudo *. Inutile flexiones habere in adjectivis, nam satis habentur in substantivo adjecto ; eodem modo Numerus inutilis in verbo, satis enim intelligetur a nomine adjecto. In Hebraico, Syriaco, Chaldaico, Arabico et Aethiopico verba etiam habent genera, quod satis incongruum ". Etiam personæ verborum possunt esse invariabiles, sufficit variari ego, tu, ille, etc.
PHIL., VII, B, III, 50-58 (15 p. in-fol.) °.
PHIL.., VII, B, I11, 50-58.
Définitions de particules, rangées par ordre alphabétique.318317
[p. 291] 291
ANALYSIS PARTICULARUM
PHIL., VII, B, III, 59-64 (12 p. in-fol.).
PuIL., VII, B, III,
59-64.
Analysis particularum ! .
A
A in B
A apud E
C circa A
E cum D
A E
A intra C
A inter D et E
B
E extra D
A ante E
E post A
DAB
Si A sit L, et B sit L, dicetur A cum B esse L.
Si A sit L, non vero B sit L, dicetur A sine B esse L.
Si A sit requisitum immediatum ipsius B, dicitur A esse in B. . .
PHIl., VII, B, III, 73-76 (8 p. in-fol.).
PHIL., VII, B, III,
73-76.
Ad Vossii Aristarchum.
clasiles nodes de Logique sur la traducion des quarre proposions →5 verso.
- CF. PHIL., VII, B, III, 27.
[p. 292] 292
DE FORMÆ
LOGICÆ COMPROBATIONE
PHıL., VII, B, Iv, 1-1o (18 p. in-fol.).
PHIL.., VII, B, IV,
LIQUOTIES cogitavi de Formæ Logicæ comprobatione per linearur recto. A ductus '. Ducantur tot rectæ < una sub alia > quot termini propositiones per rectarum habitudines exprimentur, dum rectæ recta : ontinent. Ubi ea cautione opus est, ut ne plus exprimatur quam vi form :
portet, atque adeo cavendum < tum ne propositio particularis desi retur quasi universalis, tum > ne propositio quæ non semper aut no
etiam præcedet semper major terminus, quia est in majore propositione quam solemus in syllogismis præponere, medio loco medius, infimo minor collocetur. Itaque docebimus separatim modum exhibendi propositiones. < Pro conclusionis autem designationem non est opus cautione, quam ne propositionem faciamus universaliorem quam est. >
Propositio universalis affirmativa :
Omne B est C Omnis homo est animal
designatio qua ostendit omnes homines in omnibus animalibus esse comprehensos ? .
Sed quia propositio non est simpliciter convertibilis, hinc oportet rectam B° esse majorem, non enim omnia animalia vicissim in omnibus hominibus continentur ; < sed tantum quædam animalia, partem scilicet ipsius B contineri in A> *.
1 Er bie eo tre e co e rece seper par air gui avit dabord
employé les lettres A et B, auxquelles il a substitué par surcharge B et C.319
[p. 293] 293
PER LINEARUM DUCTUS
Propositio universalis negativa.
PHIL., VII, B, Iv, 1.
Nullum B est C Nullus homo est lapis fa
Hinc patet ex ipsa designatione propositionem esse simpliciter convertibilem, Nullumque hominem sub lapidibus et nullum lapidem sub hominibus contineri.
Propositio particularis affirmativa.
Quoddam B est C
(B Quidam Homo est sapiens / C Patet ex designatione quosdam homines esse inter sapientes, ubi simul apparet necessario quosdam sapientes esse inter homines < seu propositionem esse simpliciter convertibilem >. Nempe pars unius linex parti alterius respondet. Sed nihil ultra exprimitur, caveturque ne vel omnes homines dicantur sapientes, vel omnes sapientes ad homines restringantur, quasi omnes sapientes essent homines.
¿ Dum prope totus circulus alteri inest vel abest, indicatur sub parte posse partem totius comprehendi 1. Nam si omnis homo est animal, verificatur quendam hominem esse animal ; et nullo homine existente lapide verificatur et quemdam hominem non esse lapidem. }
Propositio particularis negativa.
Quoddam B non est C
Non produximus < dextrorsum > rectam B° ne inde inferatur conversio, et concludat aliquis quendam Rusticum non esse hominem :
propositio enim particularis negativa nullam habet conversionem.
Notatu dignum hic apparet, in propositione affirmativa, sive universali sive particulari, vi formæ prædicatum non totum affici, sed parti tantum prædicati inesse subjectum sive totum in universali, sive pro sua parte in particulari propositione.321320 Sed in negativa propositione totum
[p. 294] DE FORMÆ LOGICA COMPROBATIONE 294
PHI., VII, B,iv, 1. pradicatum affici' camque de qua agitur subjecti mensuram a quavis prædicati parte, seu quod idem est, à quovis ejus exemplo excludi. Hinc Terminos distinguimus in distributos seu universales, et non distributos seu particulares. Subjecti mensura habetur ex signo propositionis, estque universalis in universali, particularis in particulari propositione. Sed prædicatum est particulare in affirmativa, universale in negativa. Hinc propositio debilior qualitate habet prædicatum fortius quantitate.
FIGURA I.
B I verso.
Barbara
Omne C est B B
¿ major /
Omne D est C C
3 minor conclusio.
A E. Omne D est B | D
< Nempe omne D quod est C > Linex punctatæ connectunt lineas proximas significantque enuntiationes factas ex medio termino et altero extremorum. Sed linea tractu continuo facta significat conclusionem. in minore termino C = duplex lineola, si totum terminum occupat, universalis est propositio, sin minus, particularis.
Barbari
Omne
C est B| B
Omne
D est C I E. Quoddam D est B
< nempe quoddam D quod est C > Non differt schema a priori, nisi sola recta continua conclusionem significante, qua a conclusione minus abscindit quam necesse est.
Celarent
Nullum C est B B A Omne DesC e E E.323322 Nullum D est B | D
< nempe omne D quod est C >
[p. 295] 295
PER LINEARUM DUCTUS
Celaro
PuIL., VII, B, Iv, 1.
A Amine Dest B
Omne Dest C O E. Quoddam D non est B | D
< nempe quoddam D quod est C>
Darii
Cest B | B A | Omne 1 Quoddam Dest C E. Quoddam D est B nempe omne D quod est (in] C.
Ferio
Nullum C est B
|B
Qu. D est C O E. Qu. D non est B | D nempe omne D quod est (in] C.
FIGURA II
Cesare E | Null. Best C "
Omne D est C C E E. Null. Dest B D
Idem schema pro
nempe omne D quod est [in] C
Cesare et Celarent.
Cesaro
Omne D est C • E. Qu. D non est B | D
nempe quoddam D quod est C
Camestres
Omne B est C B
Null. Dest C C El Erg. Null. D est B | D
nempe omne D quod non est lin) C.
[p. 296] 296
DE FORMÆ LOGICÆ COMPROBATIONE
Camestros PHIL.., VII, B, Iv, 2.
Omne B est C B
Null. D est C O| Erg. Qu. Dnonest B D
nempe quoddam D quod non est C.
Festino E/ Null. B est C
B
20 Dest a delo I Qu. Dest C 1 Qu. D non est B,
empe omne D quod est (in]
Baroco
Omne B est C | B
Qu. D non est C
lempe 01
FIGURA TERTIA
Darapti
Omn. C est B
Omn. C est D I | Erg. quodd. D est B D
nempe omne D quod est C
hic præferenda
Ellipsis.
Felapton El Null. Cest B
Omn. Cest D O Ergo Qu. D non est B| D nempe omne D quod est C
Disamis
Qu. Cest B B
Omn. Cest D C I Erg. Qu. D est B D
[p. 297] PER LINEARUM DUCTUS
297
Datisi
PıuL., VII, B, Iv, 2.
A Omne C est B | B
) B
nempe omne D quod est C.
{Datisi < et Disamis > mereretur venire ante Darapli, et Bocardo
Bocardo O Qu. C non est B B 0 Qu. D Con est BD
nempe quoddam D quod est C.
E / Null. C est B
Qu. C est D O/ Qu. D non est B/D
nempe omne D quod est C.
FIGURA QUARTA
Callentes A | Omne B est CIB E Null. C est D E / Null. D est BID
nempe omne D quod non est C.
{Hic modus eandem concludendi vim habet quam Camestres, nec schemate differt. }
Callentos A / eodem modo, non differt schemate a Cam estros.
[p. 298] 298
DE FORME LOGICA COMPROBATIONE
Baralip PHIL., VII, B, IV, 2 verso. A | Omne B est C|B
Omne Cest D C
CD Barbara 1 Ou. DestB | D
nempe quoddam D quod est C.
Dibatis 1Qu. Best C/B
Omne C est D/ C
Qu. D est B D
nempe quodd. D quod est C.
{ Dibatis poni debebat ante Baralip et Fresisom ante Fessapmo, ratio mox sequetur. !
Fessapmo E / Nullum B est C | B A Omn • Ou. D non est B| D
nempe omne D quod est C.
Fresisom E Null. B est C I Qu. C est D O Qu. D non est B
nempe omne D quod est C
Consideratu dignum est, Baralip a Dibatis, item Fessapmo a Fresisom non differre in schemate, nisi quod recta medium terminum repræsentans producitur < in Baralip et Fessapmo > in eas partes ubi cum cæteris terminis nihil amplius commune. Unde vis concludendi in his duobus oritur a vi concludendi in Dibatis et Fresisom, qui modi ideo ante alteros
boni sed diversi generis tamen a prioribus. Nam uti Barbari, Celaro, Cesaro, Camestros et Callentos in eo sunt imperfecti, quod minus inferunt quam possunt, inferunt enim particularem conclusionem cum possent
[p. 299] PER LINEARUM DUCTUS
299
universalem, ut faciunt ejusdem figurz modi respondentes' Celarent,
PHIL., VII, B, Iv, 2.
Cesare, Camestres, Callentes ; ita Darapti ob Disamis vel Datisi, Felapton ob Bocardo vel Ferison, Baralip ob Dibatis, Fessapo ob Fresisom imperfecti sunt quia superfluum assumunt, nempe universalem propositionem ubi idem concludi posset in cadem figura ex particulari, ut in Darapti vel major prop. sufficiebat particularis ut in Disamis, vel minor ut in Datisi.
Idem est in Felapton ubi etiam duobus modis patet imperfectio < vel ex Bocardo vel ex Ferison > ; in Baralip et Fessapo non nisi uno, nam pro illo sufficiebat Dibatis, pro hoc Fresisom.
{ Unde paret omnes imperfectos alterutro modo ex perfectæ figura modis derivari vel addendo præmissæ superfluam quantitatem, vel demendo conclusioni utilem. 3 Notandum autem est omnes imperfectos modo priore, quia non omne quod possunt inferunt, < uno demto Callentos >, simul esse imperfectos et posteriore, ut plus assumant quam necesse est ; quod non est mirum, cum minus faciant quam possunt, ideo sufficiat illis minus ad hoc quod faciunt. Nempe < hac ratione in prima Figura > Barbari imperfectus est modus ob Darii, Celaro ob Ferio ; < in secunda Fig. > Cesaro ob Festino, Camestros ob Baroco ; in tertia non est imperfectio prioris generis, quia omnes conclusiones sunt particulares ; sed imperfectio secundi generis < est > in tertia, < et quidem sola > semper est duplex, ut scil. modus imperfectus ob duos alios ejusdem figuræ talis fiat.
In quarta Callentos tantum priore ratione est < modus > imperfectus non et posteriore, etsi enim minus concludat quam posset, tamen ob singulares rationes nihil præmissis de universalitate detrahi potest. Neque enim [in quarta figura] locum habet IEO in ulla figura, ut alibi demons- Sched. 2.
tratum est ? ; nec AOO in quarta, | quod sic demonstrabimus schemate 3 recto.
in exemplum examinis propositi alicujus modi, de quo dubitamus :
Omne B est C
B
Qu. C non est D
Sed non sequitur
Qu. D non est B stantibus iisdem præmissis, quia aliquando Omn. D est B.324
[p. 300] 300
DE FORME LOGICA COMPROBATIONE
Hactenus quantitates ex individuis terminorum æstimavimus. Et cum PıпL., VII, B, Iv,3.
dictum est omnis homo est animal, consideratum est omnia individua humana esse partem individuorum animalis. Sed inversa plane est ratio estimandi secundum ideas. Nam uti homines sunt pars animalium, ita
syllogismos pergamus '.
Propositio Universalis Affirmativa.
animal
tale ?
Homo Omnis homo est animal ) B
Homo idem est quod
B est
) C Omne
animal
animal tale.
Propositio particularis affirmativa.
Quidam homo est sapiens \ Sed hanc video ut notionaliter expriÝ matur plane < aliam > in formam redigi Quodd. B est debere. Nempe formanda est notio non sapientis talis et negandum est am homini aquivalere. Ita prodibit talis expressio : Homo non e on sapiens tale. Propositio : Homo est non sapiens, est universal affirmativa < (qualis mox fiet ex universali negativa) > ; sed cam negatur esse veram.
Propositio Universalis Negativa est
Nullus homo est lapis
Null.
est C Hæc redigitur in aliam formam, nam fit inde Homo est idem quod non-lapis talis.
B non-lapis
talis = Homo
C non-lapis
Proposilio particularis negativa est
Quidam homo non est sapiens
B
est
[p. 301] 301
PER LINEARUM DUCTUS
opposita universalis affirmativæ, qua sic formatur : Homo est sapiens Pu.,VII, B, rv, 3.
talis. Et hanc veram esse negatur, et dicitur : Homo non est idem quod sapiens talis.
Ita jam omnes exhibebimus :
A. U. Aff. Omnis homo est animal ; notionaliter : Homo idem est quod
animal tale.
O. P. Neg. Quidam homo non est sapiens...... Homo non idem est
quod sapiens talis.
E. U. Neg. Nullus homo est lapis...... Homo est idem quod non lapis talis.
I. P. Aff. Quidam homo est sapiens...... Homo non idem est quod non
sapiens talis.
Itaque cæteræ propositiones ad propositionem universalem affirmativam reducuntur vel negando vel terminum negantem adhibendo. Et omnia redeunt ad aquationem vel æquationis negationem. Idque posset applicari ad singulos modos, ducique inde vis concludendi.
| Barbara : Omne C est B. Omne D est C. Ergo Omne D est B.
D= CY. Ergo D= BXY.
Celarent : Nullum C est B. Omne D est C. Ergo Null. D est B.
D= CY. Ergo D= YX non-B.
C= X non-B.
Ergo Qu. Dest B.
Dari : Omne C est B. Qu. D est C.
D non=Y.nonC. Ergo D non = Y. non BX.
C=BX Sed hinc non sequitur : D non = YZ non B quod desideratur. Unde est aliqua adhuc in tali calculo difficultas. Exemplum sumamus : Omnis homo est animal, Quidam sapiens est Homo. E. quidam sapiens est animal. Secundum calculum : Homo idem est quod animal rationale ;
sapiens non idem est quod Y non homo. Ergo sapiens non idem est quod Y non animal-rationale. Sed talis collectio non sufficit. Ergo hoc modo video calculum claudicare. Idem est in sequenti :
Ferio : Nullum Cest B. Qu. D est C. Ergo Qu. D non est B.
C = X. non B. Dnon = Y non C. Ergo Dnon = Y. non X non B.
Nunc vacat [videre] nunc dispicio in quo nodus. Misso igitur hoc genere expressionis, venio ad aliud ubi Est semper est secundi adiecti '.
I. Cf. PHIL., VII, C, 30 recto.
[p. 302] 302
DE FORMÆ LOGICE COMPROBATIONE
Prop. Univ. Aff. Omnis homo est animal. Ita stabit : Homo non animal PHIL., VII, B, Iv, 3.
non est seu non datur.
Prop. Partic. Aff. Qu. Homo est sapiens. Ita stabit : Homo sapiens est seu datur.
Prop. Univ. Neg. Nullus homo est lapis. Ita stabit : Homo lapis non est.
Prop. Parlic. Neg. Quidam homo non est sapiens. Ita stabit : Homo non sapiens est.
Videamus an hinc duci possint ratiocinationes syllogistica.
Barbara. Omne C est B. Omne D est C. Ergo omne D est B.
C non B non est. D non C non est. Sed quomodo hinc concludemus :
D non B non est ? Ita hæc quoque expressio non est apta '.
Redibimus ergo ad aquationes, et quidem Universalis affirmativx expressionem < priorem > tenebimus. Omne C est B, id est : C= YB.
} An sic : Omne C est B. C=BC. Qu. C est B } Sed particularis affirmativa Qu. C est B sic exprimetur :
XB= YC.
Universalis Negativa Nullum C est B, sic exprimetur :
C= Y non-B
ut ante.
Particularis Negativa Qu. C non est B sic exprimetur :
XC= Y. non B.
Sic jam procedet demonstratio syllogismorum :
Barbara : Omn. C est B. Om. D est C. Erg. Omn. D est B.
C=XB
D= YC Ergo D= YXB.
Çelarent : Nullum C est B. Omn. D est C. Ergo Null. D est B.
C= X non B.
D = YC. Ergo D= YX non-B.
Darii : Omne C est B. Qu. D est C. Ergo Qu. D est B.
C=XB
VD = YC. Ergo VD = YXB quod procedit.
Ferio : Nullum C est B. Qu. D est C. Ergo Qu. D non est B.
C= X non B. VD = YC. Ergo VD = YX non B quod procedit.
Barbari : Omn. C est B. Omne D es : C. Ergo quoda. D est B.
C= XB.
Ergo VD= VYXB.
D = YC.327
[p. 303] 303
PER LINEARUM DUCTUS
PuIL., VII, B, Iv, 3.
Celaro : Nullum C est B. Omn. D est C. Ergo Qu. D non est B.
Ergo VD = VYX non B.
D=YC.
C= X non B.
| Noto quod hac expressione facile demonstratur subalternatio et 4 recto.
conversio universalis affirmativa, et particularis affirmativa, sed non aque facile conversio Universalis Negativa et Oppositio :
Omne C est B, seu C= YB. Ergo quodd. C est B nam quia C= YB, Ergo VC=VYB. fiat VY =Z, fit VC = ZB quod est subalternatio.
Jam ex VC = ZB sequitur ZB = VC. Ergo quia C = YB sequitur ZB=VC 1.
Sed Nullum C est B seu C = X non B non facile dat B=Z non C.
nisi ope syllogismi. Nempe in Cesare hoc modo Nullum A est B.
Omne B est B. Ergo Nullum B est A.
A = X non B.
B =B
Ergo B = Y non A.
Sed prius demonstrandus est modus Cesare per regressum, seu per principium contradictionis, itaque supponenda contradictio. Sed hæc quoque ex isto modo exprimendi nostro non bene apparet. v.g. quod inter hæc Nullum C est B et Qu. C est B [non datur medium] nec simul possunt esse vera nec simul falsa. Id non apparet ex hac expressione
C est X non B
et ZC = YB.
Si ergo retenta expressione affirmativarum ipsam Universalem negativam sic exprimamus Nullum C est B id est C non == YB, ipsa expressio dabit contradictionem < oppositionem cum particulari affirmativa. > Unde et statim sequitur conversio : YB non = XC.
Similiter particularem negativam sic exprimemus : Quodd. C non est B, id est C non = YB. unde statim sequitur oppositio ad universalem Aff.
Hanc exprimendi rationem applicemus ad Modos.
Barbara est ut supra, ut et Darii et Barbari.
Celarent : Nullum C est B. Omne D est C. Ergo Nullum D est B.
(I) = XC non = YB. 328 D = ZC. Ex I est (3) XZC non = YZB.
Ergo ex 3 per 2 : XD non = YZB. Quod erat dem.
I. C'est-à-dire la conversion partielle de l'U. A.
[p. 304] 304
DE FORMÆ LOGICÆ COMPROBATIONE
Ferio : Nullum C est B. Quodd. D est C. Ergo quodd. D non est B.
PHIL., VII, B, Iv, 4.
(I) XC non =YB. (2) VD=ZC. jam ostendendum D non == WB.
Nam si esset D = WB, foret < per 2 > VWB = ZC seu YB=ZC contra I.
Veniamus ad figuram secundam.
Cesare : Nullum B est C. Omne D est C. Ergo Nullum D est B.
YB non=ZC D= VC ostendendum jam XD non = WB.
Sit XD = WB et per 2 erit XVC= WB quod est contra I.
Camestres : Omne B est C. Nullum D est C. Ergo Nullum D est B.
B=XC YD non = ZC ostendendum est VD non = WB.
Si esset VD = WB, tunc per 1 foret VD = WXC contra 2.
Festino : Nullum B est C. Quodd. D est C. Quodd. D non est B.
XB non = YC VD=ZC ostendendum D non == WB.
Nam si esset D= WB, tunc per 2 foret VWB=ZC contra I.
Baroco : Omne B est C. Quodd. D non est C. Ergo Quodd. D non est B.
B = VC. D non =XC
ostendendum D non=ZB.
Jam si esset D = ZB tunc per I foret D = ZVC, contra 2.
} Patet ex hoc calculo quod et aliunde constat, aut conclusionem esse particularem negativam, aut aliquam præmissarum esse universalem affirmativam, alioqui nulla haberetur aquatio, adeoque nec substitutio in calculo. S Si D = ZB substituissemus in 2, prodisset ZB non = XC, quod etiam est contra I. nam ex I sequitur ZB = ZVC. Notandum hunc modum duplici modo demonstrari. Conferendum nostro modo probandi per regressum. Hoc in [. . .J locum habet et in aliis modis ubi plures + verso, aquationes. Imò ostendit se hic | tertia ratiocinatio seu regressus. nempe ex 2 fit VD non = XVC. Ergo per I. est D non = XB. Ita notabile habetur secundum hunc calculum aliquem modum secundæ figura demonstrari sine regressu. Video idem succedere in Camestres, et in universum ubi Univ. Aff. seu aquatio est in præmissis. Nam in Camestres B = XC. YD non = ZC. Ostendendum est VD non = WB.
Ex 2 fit XYD non = ZXC non = (per I) ZB. seu XYD non ZB ut desiderabatur. Imò et in Festino res videtur procedere, ubi nulla univ.
aff. in præmissis.
[p. 305] 305
PER LINEARUM DUCTUS
XB non = YC YD =ZC ostendendum D non = WB.
PHIL., VII, B, 1v, 4.
Ex I fit ZXB non = YZC, ergo per 2. fit ZXB non YD. Sed hæc ratiocinatio nimium concludit, ita enim conclusio fit universalis negativa, et conclusio non sequeretur præmissam debiliorem. Nam ZXB non = YD est Nullum D est B. Videamus in Ferio.
Null. C est B.
Qu. D est C.
Ergo Qu. non est B.
YD = ZC ostendendum D non = WB.
VC non = XB.
Sed ex i fit VZC non = XB. Ergo per 2 fit VYD non = XB. quod quidem nimium concludit. < Nempe non licet semper in negativis idem ascribere utrobique. de quo infra. > Veniamus ad exempla in rebus. C sit homo, B sit lapis, D corpus.
VC non = XB Homo lapideus non idem est cum lapide humano. YD=ZC corpus humanum idem est cum homine corporeo.Ex priore ZCV non=ZXB.
lapide humano corporeo. quod quidem rectè concluditur, sed inde non sequitur absurdum quod in indefinitis. Nempe non licet in absurdis substituere idem sibi ipsi.
Itaque rursus emendandum esse calculum video. Et particularis affirmabetur CB = BC. Sed pro universali negativa fiet CB non = BC. Quanquam nec referat si transponas dicasque CB non = CB id est rejicienda aquatio quam ingreditur terminus falsus etsi alioqui ut identica non possit non videri vera.
Quoniam autem hoc loco' incertarum notionum suppletoriarum velut X et Y assumsimus definitas ; oportet et in universali affirmativa et in opposita confugere ad notiones determinatas, v. g.329 Homo est animal exprimemus Homo idem est quod animal Homo seu animal
[p. 306] 306
DE FORMÆ LOGICA COMPROBATIONE
| Resumamus ergo calculum ab integro.
PHIL., VII, B, Iv, Prop. Univ. Aff. Omne B est C in calculo dabit 5 recto.
B = CB.
Sched. 3.
Prop. Part. Neg. Quodd. B non est C in calculo dabit B non = CB.
Prop. Part. Affirm. Quodd. Best C in calculo dabit BC = CB.
Prop. Univ. Neg. Null. Best C in calculo dabit BC non = CB.
Oppositio patet ex constructione, nempe inter Univ. Aff. et Part. Neg.
item inter Part. Aff. et Univ. Neg.
Subalternatio demonstratur ab universale ' ad particulare.
Omne B est C. Ergo quodd. B est C.
B = CB. Ergo BC = CCB = CB. nam in hoc calculo duplicatio literæ vel notionis nil addit. Ut si dicerem Homo est animal animal.
Nullum B est C. Ergo quodd. B non est C.
BC non = CB. ostendendum est B non = BC. Nam si esset B = BC, foret CB = BC (ex præced.) contra assumtionem.
Conversio etiam demonstratur, et quidem conversio simpliciter, ut part.
Aff. nempe BC = CB. Ergo CB = BC.
Et Univ. Neg. BC non = CB, Ergo CB non = BC.
Conversio quoque per accidens in universali affirmativa demonstratur ex demonstrata subalternatione. Nempe Omne B est C. Ergo Quodd. C est B. in calculo B = CB Ergo BC = CB (quod est subalternatio) Ergo CB = BC (quod est particularis affirmativæ conversio simpliciter) id est quodd. C est B.
Nunc veniamus ad syllogismos.
Barbara. Omne C est B. Omne D est C. Ergo omne D est B.
C = BC
D = CD
ostendendum D = BD.
Ex i fit CD = BCD. Ergo per 2 fit D = BD.
Celarent. Null. C est B. Omne D est C. Ergo Null. D est B.
Ostendendum DB non = BD.
CB non = BC
D = CD Ex I fit CDB non = BCD. Ergo ex 2 fit DB non = BD.
Darii. Omne C est B. Quodd. D est C. Ergo Qu. D est B.
C = CB
DC = CD
ostendendum DB = BD.
Ex 2 fit DCB = BCD et omisso utrobique C fiet DB = BD. Sed sic ratiocinari non licet, quia ita Major propositio non ingrederetur calculum. Vereor ergo ne in meis ratiocinationibus præcedentibus sit luI. Sic.
[p. 307] 307
PER LINEARUM DUCTUS
bricum. Nempe sciendum non licere literam adjungere quam non constat Pur., VII,B, Iv, 5.
ex praemissis esse ingredientibus compatibilem. Ergo non licet sic ratiocinari ut in Barbara fecimus : ibi erat C = BC, D = CD, et ostendendum erat : D = BD. Dico non licere ex i facere CD = BCD. nam licet ex 2 constet C et D esse compatibilia, tamen non constat B et D esse compatibilia. Aliter ergo procedendum. [quia C et D compatibilia er 2] Hinc in 2 ex I fit D = BCD ergo per 2 fit D = BD
taque Resumemus calculum syllogismorum, adhibita cautione dicta
| Barbara. Omne C est B. Omne D est C. Ergo omne D est B.
5 verso.
C = BC
D = CD ostendendum D = BD.
In 2 pro C ponendo valorem ex I fit D = BCD. ergo per 2 fit D = BD Celarent. Nullum C est B. Omne D est C. Ergo Null. D est B.
D = CD ostendendum DB non = BD.
Nam si esset DB = BD, tunc per 2 foret CDB = BCD. Ergo omissa D fiet CB = BC contra I. Nempe omittere utrobique eandem literam licet, ascribere nisi de combinabilitate constet non licet.
Darii. Omne C est B. Qu. D est C. Ergo Qu. D est B.
C = BC.
DC = CD ostendendum est DB = BD.
Sanè patet quia D et C combinabilia sunt et in C est B, etiam B et D combinabilia esse. Sed nostro calculo res sic patebit. Ex 2 per I fit DBC = BCD et omissa C fit DB = BD.
Ferio. Null. C est B. Qu. D est C. Ergo Qu. D non est B.
CB non = BC DC=CD ostendendum D non = BD.
Si D esset BD, tunc per 2 foret BDC = CBD. Ergo CB = BC contra I.
Ita negativæ ostenduntur refutando oppositum.
Barbari. Omne C est B. Omne D est C. Ergo Quodd. D est B.
ostendendum DB = BD.
C = BC.
D = CD.
Nempe in Barbara ostendimus D = BD. Ergo DB = BD.
Celaro. Nullum C est B. Omne D est C. Ergo quodd. D non est B.
D = CD
ostendendum D non = BD.
Nimirum si esset D = BD, tunc per 2 foret CD = BCD. Ergo C = BC.
Ergo CB = BC contra I.
[p. 308] 308
DE FORMÆ LOGICA COMPROBATIONE
An jo co on - B o 8. 25 - B. g c coPHIL., VII, B, Iv, 5.
Video nempe combinationem semper fieri posse in negativis, ut si si C non = BC dico D adscribi posse utrobique ut fiat CD non = BCD am si ponas D esse incompatibile cum B, respondeo : quid tum ? tan lagis enim neganda propositio in qua hoc absurdum. Sed in negativ
Patet etiam hinc etsi regressu negativa demonstretur assumendo oppositum, tamen hac methodo dum combinatur in negativis, eam directè posse demonstrari ut vel in hoc exemplo patet sic. In Celarent CB non = BC per I < ibi >. Ergo CDB non = BCD. Ergo per 2. ibi. DB non = BD. Et in Ferio. CB non = BC per I. ibi. Ergo BDC non = CBD.
sed DC = CD. Ergo D non = BD. alioqui ex DC = CD fieret cadem præcedens coincidentia qua tamen negatur. ubi tamen video admisceri aliquid indirectum. Præstat ergo oppositum negativæ probari.
| Cesare. Nullum B est C. Omne D est C. Ergo Null. D est B.
BC non = CB.
D = CD. DB non = BD.
Si enim esset DB = BD, inde per 2 foret CDB = BCD et (omisso D)
BC = CB contra I.
Directè sic : BC non = CB. Ergo CDB non = BCD, ergo per 2 fiet
Video directè posse probari conclusiones negativas, cum in præmissis est universalis affirmativa. Itaque succedit in Celarent, Celaro, Cesare, non in Ferio.
Camestres. Omne B est C. Nullum D est C. Ergo Nullum D est B.
B= CB. . DC non = CD. Ostendendum est DB non = BD.
Si esset DB= BD < tunc per 1 > foret DCB = CBD seu DC = CD [p. 309] 309
PER LINEARUM DUCTUS
contra 2. Vel directè sic : DC non = CD per 2. Ergo DCB non = CBD. PHız., VII, B, Iv,6.
unde per i, erit DB non = BD.
Festino. Null. B est C. Qu. D est C. Ergo Qu. D non est B.
DC = CD otendendum est D non = BD.
BC non = CB Si esset D =BD, ex 2 foret BDC= CBD seu BC= CB contra I.
porte a- No.
Vel directius, quia BC non = CB erit BDC non = CBD < quod tamen prodiret ex > DC= CD per 2 si esset D = BD.
Patet non prorsus directè procedere demonstrationem, quia abest præmissa universalis affirmativa.
Baroco. Omn. B est C. Qu. D non est C. Ergo Qu. D non est B.
otendendum est D non = BD.
B = CB
D non = CD Quia D non = CD. Ergo DB non = CBD. Ergo per 1 DB non = BD.
sed hoc nimium probat, fiet enim conclusio universalis Negativa. Sed hinc jam disco corrigendam esse meam regulam, nec licere etiam in negativis impune combinare, nam si liceret, ex D non = BD posset fieri DB non = (BBD seu) BD. Ergo ex particulari negativa posset fieri universalis negativa. Ergo omnes istæ ratiocinationes quibus volui in negativis evitare regressum, per acidens tantum successere, reapse non sunt tuta. Regressu igitur nos contentos esse oportet. < Et sic ratiocinandum : si D esset = DB, foret, per 2, DB non = CDB. Ergo D ' non = CB contra I. > Ut ergo regulæ calculi rectè constituantur, videndum quandonam adjici utrobique litera aut omitti debeat.
U. A. est C = BC
P. Neg.
C non = BC P. A.
CB== BC U. Neg.
CB non = BC.
Litera compatibilis utrobique addi potest < in affirmativis > v. g. si constat D esse compatibile cum C et cum B, pro C = BC scribi potest CD = BCD ; sed non in negativis, nam ex C non ' BC non potest fieri BC non = (BCC seu) BC, alioqui ex particulari negativa fieret universalis negativa. Tum demum ergo in negativis licita additio si constet nil tale posse involvi, nec tunc refert de incombinabilitate, hæc enim potius auget falsitatem. Sunt et in omissione difficultates, nam utique quia C = BC non licet facere o = B. Sic quia reduplicatio nil mutat ex
Suppléer : =
[p. 310] DE FORME LOGICE COMPROBATIONE 310
PHIL., VII, B, IV, 6. CB non = BC liceret facere CB non = BCC, at omisso utrobique C fieret B non = BC. Hoc quidem succedit, sed dubito an vi formæ.
Sanè ex C non = BC [non] an licet facere o non = B ; id verum.
An ergo licet omittere in negativis. LM non = LM. Ponamus hoc verum esse quia LM implicat contradictionem. non ideò sequitur M non = M
| Videamus ergo an liceat consequentias demonstrare calculo non 6 verso.
suspecto.
Subalternatio. B = BC. Ergo BC = CB.
Conversio per accidens. B = BC. Ergo BC = CB. Ergo CB = BC.
Barbara. C = BC. D = CD. ostendendum D = BD.
Ex 2 per I fit D = BCD. Ergo per 2 fit D = BD.
Celarent. CB non = BC. D = CD. ostendendum DB non = BD.
Nam si esset DB = BD, tunc per 2 foret CDB = BCD. Unde si omittere utrobique D licet, fieret CB = BC contra I.
Sed hæc omissio visa suspecta, nec tamen alia via apparet.
Si esset DB = BD adeoque compatibiles B et D etiam per 2 sunt compatibiles B et C contra I. Sed calculo sic fiet : si DB = BD, erit per 2 CDB = BCD < contra I nam > sed ob DB non = BD fit CDB non = BCD. Puto suppletionem in talibus ut DB non = BD, et omissionem in talibus ut CDB = BCD semper fieri posse. Et sanè si DB est non Ens < seu falsum > etiam CDB erit non ens seu falsum.
Darii. C = BC, DC = CD. ostendendum DB = BD.
Ex 2 per i fit DBC=BCD. puto hic etiam permissam sic omissionem, ut fiat DB=BC. Nam certe datur DBC, etiam datur DB, ergo DB = BD.
Ferio. CB non = BC. DC non' = CD. ostendendum D non = BD.
Nam si esset D = BD ex 2 fieret BDC = CBD et CB = BC contra I.
< Barbari. C = BC. D = CD. ostendendum DB = BD.
In 2 pro C ponatur valor ex I fit D = BCD Ergo (per 2) D = BD.
Unde DB = BD. > Celaro. CB non = BC. D = CD. ostendendum D non = BD.330
Nam si esset D = BD, tunc inde per 2 fieret D = CDB, unde ex D = BD in sinistro pro D ponendo CDB et in dextro pro D ponendo
[p. 311] 311
PER LINEARUM DUCTUS
CD fiet CBD = BCD seu CB = BC contra I. Brevius si esset D = BD
PHIL., VII, B, Iv, 6.
inde per 2 fiet CD = BCD, et pro CD ponendo CBD fiet CBD = BCD, id est CB = BC contra I.
Hæc per omnes modos fieri merentur, ut notionalis analysis bene constituatur. Sed videamus an non liceat et in astimatione per individua talem analysin comminisci ! .
In Univ. Af. Omnis homo est animal, seu omnes homines sunt animalia, sit homo C et animal B, potest fieri B = C + B' quod significat animalia xquari hominibus et animalibus simul. Partic. Neg. Qu. C non est B, exprimatur B non = C + B°, id est non omnia Bæquantur omnibus [animalibus] Bet C. Univ. Neg. Nullum C est B, dabit non B= C + non B, cujus negatio foret particularis affrmativa. Sed hinc non bene ducitur conversio simpliciter harum duarum propositionum.
I Sed non est opus astringi nos in calculo ad aquationes. Sufficit 7 recto.
cum dicitur < in Univers. Aff. > Omnis homo est animal, homines inesse animalibus, seu coincidere omnes homines et quædam animalia. Et in Part. Aff. coincidere quosdam homines et quædam animalia ; in Univ. Neg.
omnes homines et omnes lapides esse non coincidentes < seu quemlibet hominum esse non coincidentem cuicunque lapidi > ; in Partic. Negativa quendam hominem esse non coincidentem < cuicunque > sapienti, seu quemlibet hominem esse non coincidentem cuicunque sapienti*.
U. A.
< Omne B est C, id est > Omnia B coincidunt quibusdam C. Ergo quædam C coincidunt cum omnibus B. Unde et quædam C coincidunt quibusdam B.
P. A.
vicisiod damo daesc Coind dis ujdam Bm.
est quoddam B coincidit cuidam C. Unde
[p. 312] 312
DE FORMA LOGICA COMPROBATIONE
Nullum B est C, id est omnia B excluduntur ab omnibus C. Unde PHIL., VII, B, Iv, 7.
vicissim omnia C excluduntur ab omnibus B. Item falsum foret quodd.
B coincidere cuidam C. Patetque adeo et oppositio cum P. A.
P. N.
Quoddam B non est C, id est quoddam B excluditur a quolibet C.
Ergo falsum est omne B coincidere cum quodam C, si quoddam B non coincidit cum ullo C. Unde patet oppositio ad U. A.
Patet etiam hinc inventio Termini distributi et non distributi < ex lineis duplicatis quas duximus, quibus designatur quæ in Termino afficiantur. > Terminus distributivus est idem qui totalis seu universalis ;
non distributus, qui particularis seu partialis. Subjectum est ejusdem quantitatis cujus propositio. Nempe prout propositio est universalis aut particularis, Minor terminus est totalis aut partialis. Hinc in U. A. et U. N.
totum subjectum afficitur, in P. A. et P. N. tantum pars ejus. Sed prædicatum in omni propositione affirmativa est partiale seu non distributum, et in omni propositione negativa est totale seu distributum, cum subjectum vel totum vel pro parte a toto prædicato excludatur. Ex hac consideratione Termini distributi aut non distributi Theoremata fluunt insignia regulaque qua figuris leges præscribunt modisque generales'.
Unde cum Aristoteles non satis hujus inventi indicium fecisse videatur,.
nosse operæ pretium putem, an apud veteres Græcos, aut Arabas, aut Scholasticos demum, fortasse summulistas, fuerit excogitatum ? . Linex autem connexoriæ qua coincidentiam indicant semper a subjecto emittentur versus prædicatum, nempe a parte subjecti concernente ; inde in part. Neg.
| Placet autem imposterum præponere Minorem propositionem et 8 verso 3.
proinde * minor terminus esto B, Medius C, Major D.
Barbara Omne B est C.... B minor
Omne C est D... C medius
Omne B est D
D major
2 : CF. les Lesie Sa ic Pu 2 septembre 1708 et du 3i août 1710 (Phil, VII, 478,481).334
[p. 313] 313
PER LINEARUM DUCTUS
Omn. B est C 1 A
Barbari
PHIL., VII, B, Iv, 8.
Omn. C est D A
Quodd. B est D
Ergo A
Celarent
Omn. B est C
Null. C est D
Ergo E
Null. B est D A Celaro
Omn. B est C
Null. C est D E
Ergo Qu. B non est D
Qu. B est C I Darii A
Omn. C est D
I
Qu. Best C°
Ergo
Qu. Best C I Ferio
Null. C est D E
Ergo
Qu. B non est D A Cesare
Omn. B est C
Null. D est C E
Erg. Null. B est D E
ut Cesare præter : Ergo Qu. B
Cesaro
non est D.
E Camestres Null. B est C A
Omn. D est C
Ergo
Null. Best D E
Camestros ut Camestres præter : Ergo Qu. B non est D.
I Festino
Qu. B est C
Null. D est C E
Ergo
Qu. B non est D
Baroco
Qu. B non est C
Omne D est C
Erg. Qu. B non est D.335
[p. 314] 314
DE FORMÆ LOGICÆ COMPROBATIONE
A
Darapti Omn. C est B.
PHIL.., VII, B, Iv, 8.
Omn. C est D.
A
I
Ergo Qu. B est D.
A
Felapton Omn. Cest B E
Null. C est D
Ergo Qu. B non est D
Disamis Omn. C est B A
I
Qu. C est D
Ergo Qu. Best D
I
Datisi
Qu. Cest B A
Omn. C est D
I
Ergo Qu. Best D A Bocardo
Omn. C est B
Quod. C non est D
Ergo Qu. B non est D
Ferison
Qu. Cest B
Null. C est D
Ergo Quodd. B non est D.
Callentes Null. Cest B E
Omn. D est C A E
Ergo Null. Best D.
Baralip Omn. Cest B
Omn. D est C A
I
Erg. Qu. Best D hic qu. B est omne D.
A
Dibatis
Omne C est B
Qu. D est C
I
Erg. Qu. B est D A
Fessapmo Omn. C est B
Null. D est C E
Erg.
Qu. B non est D.
I
Qu. C est B
Fresismo
Null. D est C E
Ergo
Qu. B non est D.
[p. 315] 315
PER LINEARUM DUCTUS
E Callentos Null. C est B
PHIL., VII, B, IV,8.
Omn. D est C A
• Qu. B non est D.
Ergo
| Ex inspectione schematum noto, in omnibus modis perfectis præter o recto.
quàm in minore prop. Ex imperfectis modis idem habent Barbari, Celaro, Cesaro, Camestros. Notandum hunc velut defectum in Disamis et Bocardo
Disamis hic ex Bocardo sequitur, quia quod ex < prop. > particulari sequitur utique et ex universali. Nempe < hoc fit > in omni syllogismo
universalis erit) aut negativa in 3tia et 4ta (quia ibi terminus minor est prædicatum, quod est universale in negativis.) > Idem frequentius contingit termino majori, ut restrictior sit in conclusione quam præmissa, cum contingit in perfectissimo modorum Barbara.
Etsi enim in Barbara major terminus neque in majore propositione clus condepent i contine des restie ami premis.
Idem est in Barbari, Darii, Datisi, ubi semper major terminus est partialis in præmissa et conclusione, sed magis partialis in conclusione. Ut verò major Terminus in præmissa sit totalis, in conclusione partialis, non contingere potest neque in secunda figura, quia ea conclusionem habet negativam, adeoque majorem terminum in ea totalem, neque in prima figura, quia cum in ea minor sit semper affirmativa, quodsi ergo conclusio affirmativa est, ut major terminus in ea possit esse partiale, erit et major propositio affirmativa, ergo et major < terminus > erit in præmissa partialis. Rursus si < terminus > major est partialis it conclusione, erit ea affirmativa, ut dictum. In 3tia figura autem est prædicatum in prop, majore, ergo ut in ea sit totalis, oporteret eam esse negativam, quod ob conclus. affirmativam fieri nequit. In quarta figura major est subjectum : ergo si conclusio affirmativa sit, et major propositio universalis, quod fit in modo Baralip, posset ibi esse major terminus partialis, cum in præmissa sit totalis. Sed peculiari ratione ibi quoque contingit aliunde ut major terminus sit latior in conclusione vi totius [p. 316] 316
DE FORME LOGICE COMPROBATIONE
PHı.., VII, B, 1v, g. formæ, quàm apparet vi conclusionis. Nempe Baralip oritur ex Barbara sic : < Barbara ait : > Omne B est C. Omne C est D. Ergo Omne B est D. Ergo Quodd. D est B. < Itaque fit : Baralip : > Omne C est D.
Et omne B est C. Ergo Qu. D est B. Hinc Baralip et Barbara idem schema habent, transpositis tantum præmissis, et reperitur illa D qua sunt B esse ea omnia D' qua sunt C. Et ideò in Baralip conclusionem habere majorem distributum non vi formæ propositionis, sed vi forma syllogismi. Interim suffecerit notari si spectemus regulas generales solas ad judicandum de termino distributo vel non distributo ; in figuris tribus primariis majorem semper esse distributum in conclusione si sit distributus in præmissa. Imò in omnibus modis excepto modo Baralip. ubi revera etiam vera res est, sed ex generalibus regulis non apparet. Et dici potest in universum regulariter terminum distributum in pramissa esse et distributum in conclusione, et in minore termino solos ex modis perfectis Disamis et Bocardo facere exceptionem, in majore < ex omnibus modis solum > Baralip exceptionem facere videri, sed in speciem tantum.
| Hactenus indagavimus quandonam Terminus sit minus ? restrictus in 9 verso.
conclusione quàm in præmissa ; sed generaliter dici potest terminum non posse " ampliorem in conclusione quam in præmissa, alioqui id quod non venisset in ratiocinationem, ea nempe pars termini, quæ in præmissa non afficitur, veniret in conclusionem. Nempe id solum de termino extremo quod præmissa applicat medio, id ope medii applicari potest ad alterum extremum. Atque hoc est quod vulgò dicitur Terminum non distributum (universalem, totalem) in pramissa neo posse esse distributum in conclusione.
Hinc quia subjectum propositionis Universalis distributum, et prædicatum propositionis negativa itidem est distributum, si conclusio est universalis, Minorem propositionem esse universalem in figuris ubi terminus minor est < pramissæ sua > subjectum, scilicet prima et secunda, et negativam, nempe in figuris ubi minor terminus est promisse sue pradicalum, scilicet 3tia et quarta. Item sequitur, Si conclusio est negativa, majorem propositionem esse negativam, nempe in figuris ubi major terminus est sua promisse pradicatum, scilicet prima et tertia ; et universalem, nempe in figuris ubi major terminus est suæ præmisse subjectum, scilicet secunda et quarta.338337336
[p. 317] PER LINEARUM DUCTUS
317
Si conclusio est affirmativa, major propositio est affirmativa, nempe Pui.., VII, B,Iv,9 in prima et tertia figura ; et est particularis in secunda et quarta figura.
Excepto modo Baralip quartæ. Nempe paulo antè ostendimus excepto modo Baralip nunquam fieri, ut major sit partialis in conclusione, quin fuerit partialis in præmissa.
Consideravi an uterque Terminus extremus in præmissis simul posset esse particularis seu non distributus. < Idque reperi ita esse > ; ita in modo Darii neuter terminorum extremorum est distributus ; non minor, cum sit subjectum propositionis particularis, non major, cum sit prædicatum propositionis affirmativæ.
Nunc ergo ad medium < Terminum > veniamus. Medius debet esse in alterutra < præmissarum > distributus seu totalis ; alioqui nulla potest effici coincidentia, si minoris termini aliquid parti medii coincidit < aut non coincidit >, et majoris termini aliquid rursus parti medii coincidit aut non coincidit, < diversæ partes medii affici poterunt ; > utique nulla coincidentia aut non coincidentia inter ea quæ sunt in minore et quæ sunt in majore termino concludi potest, qua non habetur nisi ope medii tum quæ coincidunt tertio coincidunt inter se, aut qua
coincidentium excluduntur ab altero coincidenexcluduntur uno tium. Hinc in figuris ubi medius terminus semper est prædicatum conclusio debet esse negativa, et ubi semper est subjectum conclusio debet esse particularis. Colliguntur et quadam de figuris ubi modo subjectum modo prædicatum est, sed consequentiæ illæ præsupponunt ex puris negativis et puris particularibus propositionibus nil sequi, et conclusionem sequi præmissam debiliorem, qua prius
I Ostendendum est etiam de propositionibus ipsis primum quod ex ro recto.
meris particularibus nil sequitur. Et quidem concipi potest particularem negativam esse affirmativam subjecti ' infiniti. Ex. gr. Quidam homo non est sapiens Medius fieret : Quidam homo est non sapiens.
Itaque sufficit ut demonstremus ex meris major particularibus affirmativis nil sequi. Manifestum est autem si meræ sint particulares affirmativæ, semper effici posse ut eisdem medii non coinI. Lire : prædicati.
[p. 318] DE FORMÆ LOGICE COMPROBATIONE 318
PHIt., VII, B, iv, cidant aliqua ex majore terminore ' aut minore. Unde neque efficietur,
Manifestum etiam est ex meris negativis propositionibus nil sequi.
Nam sola exclusio ejus quod est in termino extremo ab eo quod est in medio non infert utique < ullam coincidentiam, sed ne quidem inferre potest > exclusionem ejus quod in uno extremo ab eo quod est in alio extremo. Ponamus enim aliquem totum extremum coincidere toti extremo ;
id stare potest, etsi uterque extremus totus min.
excludatur à toto medio. Multo facilius ergo med.
stabit, si partes tantum extremi et medii exclumaj.
duntur invicem. Et si exclusiones meræ in Denoterendi tram et ou parem pri cicin.
præmissis non impediunt tota extrema < totis > coincidere, multo
Demonstrandum etiam est conclusionem sequi præmissam debiliorem.
Et primum ostendendum est, si una præmissarum sit particularis, etiam conclusionem esse particularem. Idque in meris affirmativis, quia quæcunque negativa propositio revocari potest ad affirmativam prædicati infiniti, et syllogismi hoc modo demonstrari queunt, ut mox ostendemus.
Supponimus conclusionem esse affirmativam, quia omnia reduximus ad affirmativas. Quodsi ergo conclusio affirmativa sit universalis, minor est distributus in conclusione, Ergo et minor est distributus in propositione minore, quæ cum sit affirmativa, debet in ea esse subjectum, alioqui si esset prædicatum foret in ea non distributus. Ergo medius in ea est prædicatum, adeoque medius est non distributus in minore prop. Debet ergo esse distributus in majore prop. Ergo cum major propositio sit affirmativa, non debet in ea esse prædicatum sed subjectum, sed si subjectum sit distributum, propositio est universalis. Ergo major etiam est universalis. Ergo in affirmativis si conclusio est universalis utraque præmissa
est particularis conclusio eam
aut si alterutra præmissa talis erit, sequetur.
Pari fortasse modo demonstrabimus ex puris particularibus nil sequi < quia sufficit id demonstrari in affirmativis. > Nam si ambæ præmissæ sunt affirmativæ particulares, habeant ambæ omnes terminos non distributos, Ergo medius non erit distributus in alterutra præmissarum.
. Lapsus calami
. Leibniz a voulu dire : maioris
[p. 319] PER LINEARUM DUCTUS
3 : 9
Ostendendum etiam est, una premissa negativa existente conclusionem PiL., VII, B, Iv, esse negativam. Si qua præmissarum sit negativa, excluditur aliquid extremi termini ab aliquo medii. De eo medii aliquid debet coincidere cum aliquo alterius extremi, alioqui merz essent exclusiones, et mera diversa : ex eo autem quod coincidunt L et M, et excluditur M ab N, non potest colligi nisi excludi < invicem > L et N.
In omni Syllogismo idem ingrediens medii coincidit [aut non coincidit] < alicui ingredienti > alicui de utroque extremo applicatur. Sit ingrediens Medii y ingrediens minoris ß, ingrediens majoris à. Vel ergo erit y oo $ et y co à, Ergo y co "', vel erit non est y ∞ ß, y co ô, Ergo non est ß ∞ ô, vel erit y = B, non est y a ô, ergo non est y a 33.
Sed ex his : non est y co ß et non est y o à, nil concludi potest. Ex his patet conclusionem sequi præmissam debiliorem et ex meris negativis nil sequi. constat enim hinc medium in alterutro esse universalem, alioqui in una præmissa fieret y in altera (Y) co vel non co isti ß aut à.
cum non distributus nihil certi definiat. Patet etiam terminum extremum non posse esse distributum in conclusione quin sit in præmissa, nempe nil ingreditur conclusionem quam de quo coincidentia aut exclusio in præmissis assumta est.
| Promisi ostendere omnes syllogismos negativos posse mutari in 1o verso.
affirmativos, ex negativa faciendo affirmativam indefiniti subjecti ? .
Ostendamus percurrendo modos omnes negativos. Celarent dabit < in Barbara > Omne B est C, omne C est non D, Ergo omne B est non D.
Celaro < dabit in Barbari > Omne B est C. Omne C est non D. Ergo quodd. B est non D. Ferio < dabit in Darii > Quodd. B est C. Omne C est non D. Ergo quodd. B est non D. Cesare dabit in Barbara conversione simpliciter majoris : Omne B est C. Omne C est non D (quia Null.
D est C. Ergo et null. C est D.) Ergo Omne B est non D. Cesaro. Ex omn.
3 est non D sequitur Qu. B est non D. Camestres < in Barbara > mne B est non C et (quia Omne D est C fit) Omne non C est non D Ergo omne B est non D. Camestros < in iisdem > ex Omne B est non D infert Ergo quoddam B est non D. Festino < ex Darii > Qu. B est C.341340339
[p. 320] 320
DE FORMÆ LOGICA COMPROBATIONE
PHIz.., VII, B, Iv, et (quia Null. D est C seu Nullum C est D) Omne C est non D. Ergo Qu. B est non D. Baroco ex Darii. Qu. B est non C et (quia Omne D est C) Omne non C est non D. Ergo Qu. B est non D. Felapton ex Darii Qu. B est C (quia Omne C est B) Omne C est non D. Ergo Qu. B est non D. < vel si malumus residere figuram (quod in secunda non licuit) in Darapti : Omne C est B. Omne C est non D. Ergo Qu.
B est non D. Bocardo ex Disamis. Omn. C est B. Qu. C est non D. Ergo Qu. B est non D. Ferison ex Datisi. Qu. C est B. Omne C est non D.
Ergo Qu. B est non D. Callentes ex Barbara. Nempe Callentes ita stat :
Null. C est B. Omn. D est C. Ergo Null. B est D. Transpositis præmissis fiet Omn. D est C. Omn. C est non B. Ergo Omne D est non B. seu Null. D est B, unde convertendo Null. B est D. Fessapmo ut reducatur ad Baralip, modum ejusdem figura, sola enim qualitate ubique differentem, oportet in universali negativa subjectum facere infinitum seu negativum, quod licet '. sic ergo : Omne C est B. Omne non-D est C (quia Null. D est C) Ergo Qu. B est non D. Fresismo non habet modum ejusdem figuræ sola qualitate ubique differentem. Revocabimus ergo ad < Darii > primæ figura. Nempe Qu. C est B (unde Qu. B est C)
Null. D est C (unde Omne C est non D) Ergo Qu. B est non D. Rem ergo habemus in omnibus modis comprobatam.
Ex hoc principio etiam ostendemus ex puris negativis sequi aliquid, sed conclusionem habere quartum terminum. In syllogismis igitur nostris manet regula quod ex puris negativis nil sequatur. Aliter autem aliquid inde sequi sic ostendemus : Nullus homo est lapis. Nullus homo est angelus. Ergo quidam non-angelus non est lapis. Res ostenditur reductione negativarum ad meras affirmativas hoc modo : Omnis homo est non-lapis. Omnis homo est non-angelus. Ergo quidam non-angelus est non lapis, vel quidam non-lapis non est ? Angelus, ubi sunt non nisi tres termini ? Vel sic : Quidam non lapis est homo. Omnis homo est non angelus. Ergo quidam non lapis est angelus* vel contra. Videamus an aliquid etiam ex universali et particulari negativis simul sequatur. Et
• C'est là une erreur : Nul D n'est C (ou Nul C n'est D) donne : Tout D es on-C (ou Tout C est non-D), mais non : Tout non-D est C, ce qui est une conver sion simple (illégitime) de l'U. A.344343342
[p. 321] ÉLÉMENTS DE CALCUL LOGIQUE
321
quidni ? Nullus homo est lapis. Quidam homo non est sapiens. Hinc Pur.., VII, B, Iv, Omnis homo est non [lapis] < angelus >. Quidam homo est non sapiens. Ergo quidam non sapiens est non angelus. Sed hæc nihil mutant in figura syllogistica. Neque opera pretium est hæc amplius deduci, nam facilè ex his qua constant colligantur. Videri tamen possunt qua habet Cl. Sturmius in suo quem vocat Euclide catholico, quem olin uvenis in Batavis dedit, et quem adulescens legere memini. Etsi nostri desideratis non satisfaceret. < Possumus jungendo veteranea Elementa de continente et contento hæc in demonstrationes formales redigere duplici via, exemplari et ideali. >
PHIL., VII, B, Iv, 11-12 (2 p. in-fol.) '.
PHIL., VII, B, Iv, (I) Propositio categorica est Enuntiatio de toto aut parte termini unius Scheda s 2.
< nempe > quod [coincidat aut non coincidat] < idem sit aut diversum ei quod inest seu > contento termini alterius. Terminus de cujus toto aut parte enuntiatio fit est 346 Subjectum et ponitur primo loco. ut B, et si de toto tunc in propositione ponitur 347 Omne B ; si de parte tunc ponitur (4) Quoddam B, et priore casu propositio vocatur (5) universalis, posteriore (6) particularis, et in hoc dicitur consistere (7) Quantitas propositionis. Alter terminus velut C dicitur (8) prædicatum ; et, si < identitas seu > coincidentia enuntiatur, adjungitur subjecto per tò (9) est, veluti Omne B (aut quoddam B) est C, et (IO) propositio affirmativa dicitur. Sin enuntiatur diversitas [non-coincidentia] unius ab altero, hoc fit per tò (II) non est, veluti Omne B non est C, aut Quoddam B non est C, et propositio vocatur (12) Negativa. Et in hoc dicitur consistere (13) Qualitas propositionis. < Cæterum loco hujus : > Omne B non est C, solet etiam dici (14) Nullum B est C. Postremo terminus cujus totum idem alicui aut diversum dicitur posset dici universalis, sed solet dici
[p. 322] 322
ÉLÉMENTS DE CALCUL LOGIQUE
Propositio universalis affirmativa Omne B est C veluti Omnis homo PII., VII, B, IV, est animal vel quod eodem redit, < Omnes homines sunt animalia, sive > Tota multitudo hominum [coincidit] < eadem est > contento in multitudine animalium. ut linea B respondet contento in linea C.
Malumus tamen dicere totum B idem esse conrento ipsius C, quam parti. Nam interdum fit ut
totum B coincidat toti C. Ut si dicam (de plano intelligens) Omne triangulum esse trilaterum, quia ambo termini
ionis seu formar id relinquitur incidens ie c. e sam deum predicaian
quitur in incerto. < et cum totum prædicatui
in toto continetur). Itaque vi formæ non attingitur nisi pars prædicati.
Propositio particularis affirmativa est Quoddam B est C veluti Quidam homo est sapiens, vel quod codem redit, pars multitudinis hominun coincidit < eadem est > cum contento in multitudine sapientum. Ut
pars linex B respondet contento in linea C. Et
pars quidem subjecti respondebit parti prædicati,
si alii quam homines sint sapientes < (velut genii ipseque Deus) > ; toti verò, si solis hominibus sapientia convenire
affici, et coincidere parti subjecti.
| Propositio Universalis Negativa est Nullum B est C, sive Omne B II verso.
non est C. veluti Nullus homo est lapis, sive quod eodem redit Omnes
homines non sunt lapides. vel tota multitudo hominum exclusa est à tota multitudine lapidum neque
assignari potest pars multitudinis hominum quæ coincidat parti aut contento multitudinis lapidum. Hic consideratu dignum est subjectum non minus quam prædicatum totum affici enuntiatione esseque adeò universale seu distributum ut vocant.
[p. 323] 323
ÉLÉMENTS DE CALCUL LOGIQUE
Propositio Particularis Negativa est : Quoddam B non est C. veluti PriI., VII, B, Iv, quidam homo non est sapiens, sive pars multitudinis hominum excluditur à tota multitudine sapientum. Hoc etiam apparet in lineis B et C, nec refert an linea C producatur donec respondeat parti ipsius B, modo non cousque ut ei parti respondeat, à qua exclusa est. Fieri scilicet potest, ut alii homines sint sapientes ; sed sufficit quosdam sapientes non esse.
Hic autem rursus apparet prædicatum esse universale : < unde manifestum est prædicatum propositionis affirmativæ esse particulare vi forma seu non distributum, prædicatum verò propositionis negativæ esse universale seu distributum. > Quidam categoricas propositiones adhuc magis quantitate variant, et universali ac particulari adjiciunt indefinitam et singularem ! . Sed indefinita < quæ signo quantitatis caret, v. g. homo est sapiens >, cùm incertæ sit magnitudinis, securitatis ergo pro particulari habenda est donec aliquid amplius constet, nisi constet ut fere fit compendio loquendi signum universalitatis supprimi ; hoc ergo non ad Logicam, sed ad interpretationem verborum pertinet. Singularis autem < propositio >, v. g. Petrus est homo, referenda est ad universalem, cum totum termini in uno hoc exemplo singulari contineatur. Negue enim cum Petrum dicimus plures eo nomine, sed certum aliquem designamus. Sed nunc à Scholiis familiarius omnia explicantibus ad Theoremata et demonstrationes veniamus.
Axiomata ? .
I. Quicquid inest inexistenti id ipsum inest, veluti si AB insit ipsi AC et AC insit ipsi AD, ipsum AB erit in AD.349348
[p. 324] 324
NOTES DE CALCUL LOGIQUE
Quodlibet sibi inest, aut sibi exclusum non est. Coincidunt quorum PHIL., VII, B, Iv, 11.
contenta eadem sunt. Et vicissim. Hinc si A insit ipsi B et B ipsi A,
coincident A et B.
Coincidunt duo cum quodvis contentum unius inest contento alterius.
Nam si inest contento alterius, etiam idem erit alicui alterius contento'.
PHIL., VII, B, Iv, 13-14 (3 p. in-folio).
PHIL., VII, B, IV, 13-14.
Définitions de catégories logiques : Idem, Nihil, Unum, Plura, Impossibile, Necessarium, Similia, Congrua, Requisitum, Partes, Totum,
Aequalia, etc.
PHIL., VII, B, Iv, 15-20 (6 p. in-4°).
PuIL., VII, B, Iv, 15-20.
Affirmatio est cogitatio de duobus |conceptibus] quatenus conceptus 15 recto.
unius conceptum alterius continet.
Affirmatio absoluta est cum conceptus rei continet conceptum rei.
Subjectum est res continens.
Pradicatum est res contenta.
| Propositiones intellectuales primitivæ : Si subjectum et prædicatum 16 recto.
sit idem, vera est propositio affirmativa ut a est a. Ex. gr. Deus est Deus.
Si antecedens et consequens sit idem, vera est propositio affirmativa,
ut si A est < verum >, certè A est < verum >. Ex. gr. Si Deus est
sapiens certè Deus est sapiens. vel : si sapiens non est miser, certè
sapiens non est miser. Hinc
Si a est b, certè a est b.
Si a non est b, certè a non est b.
Si quidem si a est b certè c est d, utique si a est b certè c est d.
Si quidem si a est b non statim c est d, utique si a est b non statim c est d.
Si quidem si a non est b certè c non est d, utique si a non est b certè c non
est d.
Si quidem si a non est b certè c est d, utique si a non est b certè c est d.350
[p. 325] 325
NOTES DE CALCUL LOGIQUE
Si quidem si a est b certè c non est d, utique si a est b utique c non Prr., VII, B, 1V, est d.
| Si una contradictoriarum est vera, altera est falsa.
16 verso.
Si a est b, certè a non non-est b.
Si a non non-est b, certè a est b.
1 (I) Ens, ut : a corpus 2. b sentiens 3. c rationale 5. d seu ab. 17 recto.
abc seu de. homo seu Animal seu corpus sentiens. 6 seu 2,3. e seu corpus sentiens rationale, seu animal rationale. 30 seu 6,5 seu 2, 3, 5.
f. lapis. g. Petrus.
355 Nota P ' aut vox est < (ex. grat. e / d vel 30 / 6. homo est animal) > significat in locum e vel 30 vel hominis substitui posse d vel 6 vel animal.
353 Et perinde est sive scribamus e d sive d 7 e.
354 Si e r det d ra, tunce F a. Si homo est animal, et animal est corpus, tunc homo est corpus.
Nam quia d ° a ex hypothesi, ergo pro d substitui potest a per artic. 2.
Jam e r d ex bypothesi, substituatur ergo a pro d, fit e F° a. Quod erat demonstrandum.
(5) Sifreeterderd Pa, tuncf ra.
Nam e r d et d Fa ex hypothesi, ergo e ra per artic. 4. quod est primum. Porro f ' e ex hypothesi et e r a per partem primam bujus demonstrationis. Ergo f r a per artic. 4. Quod erat dem.
| (6) Eodem modo procedi potest in infinitum ? .
17 verso.
(8) Non ita significat : si verum est e r d, falsum est e non [d. et si verum est e non r d, falsum est e r d.352351
[p. 326] 326
SUR LA CARACTÉRISTIQUE
Idem. 30 П ' 6,5 < a Г b > significat 30 et 6,5 sibi substitui posse.
Pнi.., VII, B, IV, Ut hominem et animal rationale.
a Ma. Homo est homo. Patet per se.
Sia b et b П c, erit a Пс.
< patet ex significatione ipsius П.
c r d significat d substitui posse in locum ipsius c. Idem significat etiam d 7 c. < Ut si c sit homo, d sit animal, vulgo sic enuntiatur :
Homo est animal. > c Г." d significat d substitui posse in locum ipsius d° sed non contra.
Hinc si c Г. d, erit c r d et d non r° c.
{ Si c non M d et c non F. d, erit c non rd. } Si a b, erit a Г 6 et b Г a, et erit a non . 6 et b non Ta.
Contra si a rb et b Г a, erita ПЪ.
Sia r betb Tc, erit6*Г c.
ut si homo sit animal et animal sit [corpus, tunc homo erit] substantia, homo erit substantia.
bc. Significat si a Г bc, erit a Г.b et erit a Г.c.
Hinc si d bc erit d 6 et d Г : c.
Si a Г. b erit a Mby.
Si a non by et a non b, erit a non r b.
PHIL., VII, B, Iv, PHIL., VII, B, Iv, 21 (un coupon) 5.
2I.
Characteristica omnis consistit in formatione Expressionis et transitu ab Expressione ad Expressionem. Expressio < simplex est vel composita, qua > formatur vel per appositionem, vel per coalitionem.
Appositione fit formula. Coalitione fit character novus. Sed pro calculo non opus est coalitione, sed sufficit simplex appositio seu formula, et compendii causa assumtione arbitrarii characteris cujus significatio tan um nota est. < licet ad perfectionem characteristica necessaria sit coa litio, ut ingredientia indicentur.356 > In appositione rursus interveniunt
[p. 327] SUR LE SYLLOGISME
327
ordo ( : quando ejus habetur ratio : ) et signa quibus variatur appositio. Pu..., VII, B, iv.
Transitus ab expressione ad expressionem significat una expressione posita poni posse aliam. Hinc dantur jam | porro < formulæ > transitum Verso.
involventes seu enuntiantes, et transitus ab enuntiatione ad enuntiationem seu consequentia. Transitus species simplicissima est substitutio, et ex substitutionibus ipsa mutua substitutio seu æquipollentia. Generalis transitus est, ut positis A et B dicere liceat AB, nisi quod scilicet ex specialibus calculi regulis obstet ; est inter generalia postulata. Sunt et generales enuntiationes tales circa est et non ; item inversio relationis ut A'o-B'. Ergo B'o-Ale1. Seu si A se habet aliquo modo ad B, tunc B determinato quodam modo priori contrario se habet ad A.
PHIL., VII, B, Iv, 22 (un coupon) : un extrait de la Chirurgie de PriL., VII, B, Iv, BONTEKOE.
PHIL.., VII, B, Iv, 23 (un coupon).
In exemplis que declaratoria sunt, non comprobatoria, locum habet vulgi Par., VII, B, IV, regula quæ ait : Exemplorum non requiritur veritas. Hac distinctione respondi R. P. Bouveto qui usus est exemplo colorum quos componit ex albo et nigro, ut octonos conficiat ad illustrandos octo Fohy caracteres lineares. Respondi etsi revera colores non oriantur ex sola mistione albi et nigri, sufficere tamen exemplum ad illustrationem, et cum non alius
April. 1703.
est scopus, exemplorum non requiri veritatem.
PHIL., VII, B, iv, 26 (2 p. in-8°).
Syllogismus est actus mentis, quo per subjecto inclusum vel exclusum Pril., VII, B, Iv, medium, colligitur : prædicatum etiam illi inclusum vel exclusum esse.
Duabus autem res constat regulis.
I. Medium subjecto inclusum etiam prædicatum sibi inclusum (vel exclusum) ei includi (vel excludi) ostendit. . . . . . . . . .357
[p. 328] 328
DEFINITIO
- Medium subjecto exclusum etiam prædicatum se includens subjecto PHIL., VII, B, Iv, 26.
excludi ostendit ' .
Hac pertinent ad propositiones universales.
• Et hinc particularium usus colligitur, quia particularis attirmativa est negatio exclusionis, et particularis negativa est negatio inclusionis.
Les particulières dérivent donc des universelles par contraposition.
Mais elles en dérivent aussi par subalternation.
PHIL., VII, B, Iv, 28 (un coupon).
PHIL., VII, B, IV, 28.
Definitio.
In omni definitione constare debet id quod definitur esse possibile, interdum etiam quæritur, ut actu existat, ut in definitione Morborum.
Ita si quis febrim definiat per frequentiam pulsuum præternaturalem, is refutaretur, si qua daretur tertiana, in qua omnia observantur et quæ Verso. homines | vulgò agnoscunt febrem, nec tamen pulsus esset frequentior.
Si quis tres constituerit Atrophiæ species, unam in qua pinguedo sola, aliam in qua caro sola, tertiam in qua utrumque deficit, is simul asserere videtur, unam quamque harum specierum aliquando contingere. Ita si quis definit febres hecticas, malignas, simul asserit eas observari. In his qua distincte non intelligimus opus experientia ad constituendas definitiones.
PHIL., VII, B, Iv,
PHIL., VII, B, Iv, 29 (un coupon).
29.
Certum est ex multis erroribus inter se junctis concludi posse veritatem. Sed quæritur an ex una falsa propositione adjunetis non nisi veris verum concludi possit. Et ajo posse ex. gr.
Omnis homo est doctus
Quidam ignarus est homo
Ergo Quidam ignarus est doctus.358
Examinandum esset generalius quibusnam modis ex falso verum con-
[p. 329] SUR LES DÉFINITIONS EMPIRIQUES
329 cludi possit adjunctis non nisi veris. Id est solvendum esset hoc instar Pat., VII, B, iv, problematis quod est efficiendum.
PHIL., VII, B, Iv PHIL., VII, B, Iv, 30 (un coupon).
30.
In Notionibus Empiricis, ut auri, et aliorum in quibus de posibilitate non constat nisi a posteriori, non habentur definitiones nisi provisionales.
Ex. gr. si aurum aliquod artificiale inveniretur, quod omnes haberet proprietates auri naturalis hactenus consideratas, et subsisteret in examinibus consuetis, exurgeretque aliquis qui novum quoddam indicaret examen ab artificiali illo auro non sustinendum, is utique defectum aliquem definitionis auri eatenus explevisset. Notandum præterea est, non sufficere ad condendas definitiones Notionum Empiricarum (ut ego voco) | si quis Verso norit catalogum [proprietatum] < attributorum > rei, nam si omnes illas in unum cumularet ad definiendum, feret definitio prolixa præter necessitatem. Sed opus est ut ex collatione cum aliis notionibus quædam attributa communia habentibus videat quænam sufficiant ad rem, (ut aurum) à notis omnibus discriminandam ; idque cum pluribus modis fieri potest, tot dantur auri definitiones diversæ. Sic aurum potest definiri, corpus gravissimum ; metallum ductilissimum ; metallum cupellabile flavum, vel metallum cupellabile et quartabile.
PHIL., VII, B, Iv, 31 (un coupon).
PHIL., VII, B, Iv,
3I.
Comme tout se peut expliquer dans la Géométrie par le calcul des nombres et aussi par l'analyse de la situation, mais que certains problemes sont plus aisement resolus par l'une de ces voyes, et d'autres par l'autre', de meme je trouve qu'il en est ainsi des phenomenes. Tout se peut expliquer par les efficientes et par les finales ; mais ce qui touche les [hommes] [esprits] [ames raisonnables] substances raisonnables s'explique plus naturellement parla consideration des fins, comme ce qui regarde les [corps| autres substances s'explique mieux par les efficientes.
I. Cf. Elementa Nova Matheseos Universalis (PHIL., VII, B, vi, g-10).
[p. 330] 330
CATALOGUS INVENTIONUM
PHIL., VII, B, Iv, 32 (un coupon).
PHIL., VII, B, Iv, 32.
Catalogus Inventionum.
[In Metaphysi]
In Logicis. Plato invenit usum definitionum et divisionum. Architas prædicamenta seu classes rerum. Plato Algebram, seu suppositionem quæsiti velut dati. Aristoteles formas propositionum et syllogismorum absolutorum, et Loca Lopica seu fontes disserendi. Lullius artem disse rendi de quovis longius produxit. Petrus Hispanus et summulistæ Gram maticam philosophicam seu doctrinam de supposito. Joh. Suisset calcuator æstimationem seu Logicam Mathematicam circa rerum gradus Joh. Hospinianus enumerationem modorum absolutorum ! . Petrus Ramu demonstrationem conversionum suppositis identicis < et figuris >, vel aliarum figurarum ex prima suppositis identicis et conversionibus ? . Idem Leges universalitatis, necessitatis, et perfectionis in propositionibus seu хата таута, кат'айт et хадлом тротоу ab Aristotele propositas ursit Idem Dichotomias et in universum Tabulas seu divisionum et subdivi
consequentias revocari posse ad syllogismos ? .
PHIL., VII, B, v, 1-1o (5 feuilles doubles numérotées par Leibniz).
PHIL., VII, B, 1-IO.
Do de crieia ari e Deminatione.
Suite de définitions psychologiques et morales.
Logique de Leibniz, p. 441, note I.
[p. 331] 331
DÉFINITIONS MORALES
Pui.., VII, B, v, PHIL., VII, B, v, 12 (in-folio) '.
Justus est charitativus similis sapienti quatenus est charitativus.
12 recto.
Charitativus est benevolus, similiter se habens erga quemlibet, quatenus est benevolus.
Benevolus est amans, confirmatus quatenus amans.
Confirmatus est inclinatus, magnus quatenus inclinatus.
Inclinatus est facilis quatenus volens.
Volens est cogitans < et tendens ad id quod cogitat > conans ad aliquid quatenus idem repræsentans.
(En marge, définition de Tendens.)
Cogitans est repræsentans, et conans quatenus reprasentans.
Conans < ad aliquid > est determinatus quatenus agens. <
seu determinatum quatenus potest esse novum. > Determinatus est habens < omnia > requisita absoluta quatenus est habens.
Habens absoluta quatenus est habens est habens qua semel existentia supposita non involvunt aliud < subjectum ultimatum >
{ Justus est charitativus homœosophus. } { Charitativus est benevolus pantotropus. } ¿ Patet ex his nobis verba apta deesse. }
..........
Justes Cette chaîne de définitions est illustrée, d'une part par la figure ci-contre (f. II), formée de cerles ? , et d'autre part par un arbre généalogique (f. 14) commençant par justus, puis charitativus, quasi{ Justus est charitativus sapientiformis.360359 }
[p. 332] 332
NOUVEAU PLAN D'UNE SCIENCE CERTAINE
PHIL., VII, B, vI, I.
PHIL., VII, B, vI, 1, f. I-2 (4 p. in-folio).
[Projet et essai de Certitude]
< Essay sur un >
Nouveau plan d'une science certaine,
sur le quel on demande les avis des plus intelligens 1.
→* toutes les pertes que nous faisons, celle du temps et des occasions
est la plus inestimable. Cependant nous ne nous en appercevon :
gueres que lors qu'il n'est plus temps et que les regrets sont superflus On peut dire que les connoissances solides et utiles, sont le plus grand tresor du genre humain, et si jamais siècle a esté propre à l'accroistre et • le faire profiter c'est le nostre, cependant je ne vois pas que nous nou nettions en devoir de jouir comme il faut de cette grace du ciel, et d penchant glorieux des plus grands Princes, pour faire fleurir les Sciences et < les > Arts.
Toute nostre felicité consiste < principalement > en deux points rincipaux dont le premier est la satisfaction de l'esprit (qu'on sçait estr l'effect de la vraye pieté et de la bonne morale) et le second est la santé du corps qui est sans doute ce qu'il y a de plus pretieux de tous les biens terrestres. Mais l'un et l'autre point est egalement negligé et il n'y a < pas > de quoy s'étonner que la consideration de la vie future < dont nous ne connoissons l'estat que par la foy, > fait si peu d'impression sur les esprits, puisque les exemples de ceux qui s'attirent des miseres presentes et visibles par leur desordres, et, par le peu de soin qu'ils ont
cer. Cr sor ement er avi et 13 ange Discours sur un plan pouve par une science, p. g0) ; PHIL., VI, II, a ; VI, 12, e ; VII, B, 1, I.
[p. 333] NOUVEAU PLAN D'UNE SCIENCE CERTAINE
333
de leur santé, ne sçauroient convertir < aucun de > ceux qui prennent Pu...,VII,B, vi, 1.
le même chemin.
| Cela fait connoistre que souvent les plus eclairés n'ont que des pen - 1 verso.
sées superficielles sur tout ce qui ne flatte point < d'abord > les sens, ou la vanité, ou l'avarice, non pas faute de penetration, mais faute d'attention ; et il semble qu'on ne songe jamais serieusement qu'à ce qui le merite le moins.
Je croy qu'une des plus grandes raisons de cet abandonnement, est le desespoir de mieux faire < et la trop mauvaise opinion qu'on a de l nature humaine > car bien des gens sont prevenus d'une incredulité ecrete qui les dispose à se figurer que l'homme est emporté par le To :
ent general < de la nature > comme le reste des animaux, que tou ce que nous pouvons faire est une pure vanité, et que bagatelle pour bagatelle il faut mieux choisir les plus agreables.
Il y en a qui s'imaginent, que la raison ne sert qu'à nous affliger, et que bien loin de chercher la verité, il la faut fuir avec soin, parce qu'elle ne serviroit qu'à augmenter nos miseres, en nous faisant trop connoistre nostre neant.
Quant aux Sciences et Arts plusieurs se persuadent qu'il n'y a que les plus materielles qui ayent quelque solidité, comme les mechaniques, et les mathematiques, et que les autres ne sont que des belles illusions propres à faire subsister commodement ceux qui les cultivent et à tenir les peuples en devoir. On ne se promet rien de la médecine que lorsqu'on est malade, on se moque du droit pendant qu'on n'a point de procès sur les bras, et on fait l'esprit fort contre la Theologie, jusqu'à ce qu'il faut songer a mourir ! .
I Mais cette inconstance de nos jugemens, que nous abandonnons a recto.
nous memes aux premiers approches du peril, fait assez connoistre qu'ils ne sont appuyés que sur la legereté et la paresse. Ce ne sont pas les plus informés qui sont les plus promts à prononcer. et ceux qui meditent trouvent plus de raison d'admirer l'excellence de la nature humaine que de la mépriser. Car enfin cet entendement qui nous eleve au dessus de l'univers pour le contempler, et qui nous fait connoitre des verités necessaires et eternelles, que l'univers luy meme est obligé de suivre ; n'est-ce
I. Cf. PHIL., VII, B, vi, 4 recto.
[p. 334] 334
NOUVEAU PLAN D'UNE SCIENCE CERTAINE
plus divin que la verité, et l'entendement qui luy repond. Ceux qui sont versés dans les profondes Contemplations de Geometrie et de Nombres
exacte discussion que tout est admirablement bien [reglé] < disposé et que ce desordre apparent fait par apres la plus grande beauté. > Il y a
merveilleux entendement [n'aboutira pas à rien] qu'elle a donné a nostre ame ne sçauroit aboutir à rien, > et que la sagesse, la justice et la bonté de l'auteur des choses ne se feroit pas moins connoistre dans le gouvernement des hommes que dans leur formation, si nous etions aussi capables d'envisager l'harmonie universelle comme nous sommes en etat d'examiner la concinnité particuliere de la machine de nostre corps.
Mais s'il y avoit autant d'incertitude de part et d'autre, ne seroit il pas a propos de faire < au moins > un essay de nostre pouvoir, avant que de desesperer du succés. Ne voyons nous pas ‹ tous les jours > des nouvelles decouvertes non seulement dans les arts mais encor dans la philosophie et dans la medecine ; pourquoy ne serat-il pas possible de venir à quelque soulagement considerable de nos maux : On me dira que tant de siecles avoient travaillé avec peu de fruit. Mais à bien considerer les choses, la plus part de ceux qui ont traité les sciences n'ont fait que se copier, ou que s'amuser ; c'est presque une honte au genre humain de voir le petit nombre de ceux qui ont travaillé veritablement à faire des découvertes ; nous deuvons presque tout ce que nous sçavons (les experiences du hazard mises à part) à une dixaine de personnes, les autres ne s'estant pas seulement mis en chemin d'avancer. C'est pour2 verso. quoy | apres les lumieres que nous avons aujourdhuy je crois si un grand Monarque faisoit faire quelque puissant effort, ou si un nombre considerable de < plusieurs > particuliers < capables mais > degagés d'autres considerations s'y prennoient comme il faut, que nous pourrions faire des grands progrés en peu de temps, et gouster nous même le fruit de nos travaux, qui de la maniere que nous nous y prenons apresent froide et languissante, sera reservé à la posterité.
[p. 335] 335
ELEMENTA RATIONIS
PHIL., VII, B, vI, 2, f. 3-8 (ro p. in-fol.) '.
P., VII, B, vi,
ELEMENTA RATIONIS Si quid unquam < sine < justa > reprehensione vanicatis > ab homi- 3 recto.
nibus promissum productumve est, quo spes sit augeri vires nostras viamque perficiendæ rationis aperiri posse ; id certè cujus Divino bene.
ficio nunc initia damus, tale asserere ausim ; unde nisi fata obstant, magnæ non scientiarum tantum, sed et aliarum rerum humanarum < à ratione pendentium > mutationes in melius portenduntur.
Fuit ea felicitas hujus seculi, ut instrumentum inveniretur mirificè juvandi usum oculi, quo nullum utique organorum corporeorum nobis insitorum ad cognitionem rerum præstantius est. Sed quanto ratio, quæ instrumentum est instrumentorum, et ut ita dicam, oculus oculi, non oculo tantum, sed et omni alteri instrumento naturali præstat, tanto Telescopiis ac Microscopiis omnibus excellentius est, hoc quod < nunc > delineamus Organon ipsius rationis.
Equidem non in obscuro causa est, cur hactenus solæ Mathematica disciplina ad miraculum et invidiam usque excultæ sint non tantum certitudine sed et copia egregiarum veritatum ; neque enim id ingeniis Mathematicorum tribui potest, quos nihilo aliis hominibus præstare, res ipsa (ostendit] < loquitur >, cum extra orbitas suas vagantur ; sec naturæ objecti, in quo veritas sine labore, sine sumtuosis experimentis, ita ob oculos poni potest, ut nulla dubitatio relinquatur, detegitque sese series quædam, et ut ita dicam filum cogitandi, quod et securos nos reddit circa inventa, et viam indubitabilem ostendit ad futura.
Hinc Physica scientiæ perfectio < (præter experimenta) > sine controversia in eo consistit, ut reducatur ad Geometriam ; detectis, quoad ejus fieri potest naturæ mechanismis, qui à partium figuris motibusque pendent ; ipsa autem < rursus > Geometria cum nonnihil adhuc perplexa sit, neque enim omnes figurarum habitudines lineis in charta ductis commodè exprimi possunt, reducta est ad calculum quendam sive numerorum æstimationem, qua efficitur, ut characteribus numericis | ac literis 3 verso.361
alphabeti, numeros indeterminatos designantibus, variè combinatis ipsæ
[p. 336] 336
ELEMENTA RATIONIS
PHIL., VII, B, vi, 3. figuræ < corporum > mirabili ratione exprimantur, quod vulgò [Analysin| < calculum > speciosum < à characteribus sive speciebus
accipere possit per Artem Combinatoriam, sive Speciosam generalem,
attamen comprobationes veritatis analyticæ cujuscunque semper numeris ordinariis institui possunt, usque adeò ut à me excogitata sit ratio omnem calculum Algebraicum examinandi per abjectionem novenarii aut similem ad instar calculi communis' ; atque ita omnis Veritas Matematica pura per numeros à ratione transferri potest ad oculare experimentum.
Hoc verò beneficium perpetui per experimenta examinis filumque sensibile in labyrintho cogitandi, quod oculis percipi et quasi manibus palpari possit (quibus rebus mea sententia Mathematicarum incrementa debentur) in aliis humanis ratiocinationibus hactenus defuit ? . < Experimenta enim in physicis difficilia, sumtuosa, fallacia sunt ; in moralibus civilibusque ambigua et periculosa < aut potius in utroque genere
tias (extra nostram) in hac quidem vita magnam partem ne possibilia < sunt > quidem, solaque divinæ fidei gratia supplentur. > Unde < plerumque defectu criterii indubitabilis > nec controversias liquidò finire, nec proinde < satis > ad ulteriora tutò progredi fas fuit, hæsimusque in initiis quibusdam, et à tot seculis casu magis quàm ratione profecimus, et ne nunc quidem in tanta luce seculi, et copia experimentorum, et aggestis in cumulum etiam majorum notitiis, magnis admodum accessionibus felicitas nostra adaucta est, nec satis videmur divinis beneficiis uti, quantum in nostra potestate est, < idque non solum observationum, sed et rationum neglectu. > Neque enim dubito quin ex his ipsis [qua jam novimus] < experimentis atque notitiis, quas jam exploratas habemus > (aut quas certè per varios homines sparsas saltem publica autoritate facilè in corpus humanæ scientiæ amplissimum colligi 4 recto. liceret), per consequentias educi possent ( multa mira et magna quibus non tantùm animi hominum perfici, et mores emendari, sed et vita hæc 2 : Cr. Mut., VY, 13, a ; 02, 6, 9. Va Lo iosi de dei bretonis, Pp. t 484-
[p. 337] 337
ELEMENTA RATIONIS
fieri beatior queat, compluraque mala quibus corpora nostra laborant Pu.., VII, B, vs, 4.
lux opus est >, donec ipsi aliquando malis oppressi sera ponitenti rustrà auxilia petant à scientiis quas contemserunt, < vel lucri tantur aut vanitatis causa coluerunt >'.
Sed huic quidem < hominum vitio > non nisi magni principis excellens atque efficax sapientia mederi potest. < qui unus sua autoritate ad scientiarum perfectionem intra paucos annos efficere posset, quod alioqui si eo quo nunc itur pergimus gradu, vix à multis seculis erit expectandum ; satis enim manifestum est nisi acrius in seria incumbamus, tuturum esse ut labores nostri non tam nobis, quam posteritati prosint, quibus tamen jam tum frui possemus ipsi, si satis animi consiliique esset". > Nos autem missis istis, vel potius Divina providentix et publica potestati commendatis, ad ea < nunc quidem > redeamus, quæ non tantùm optare possumus, sed et præstare speramus.
Asseverari igitur potest præter defectum < seriæ > voluntatis ? , qui non nisi ab altiore manu emendationem expectat, ab intellectus maxime remoris proficisci quod non satis utimur fruimur * divina in nos benignitate. Intellectus autem noster nisi superna luce illustretur, aut filo quodam Ariadnæo ducatur, quali solæ hactenus usæ sunt Mathematica, < fluxa fidei est, et ubi primum ab experimentis recessit, < statim rerum tenebris et varietate perturbatur >, et conjecturis fallacibus, opinioneque vana regitur > vixque sine offensa progredi potest.363362 Cogitandum igitur unicè est, quanam ratione Organon aliquod paretur menti, quale est dioptra et funiculus mensori, libra docimastæ, numerus Mathematico,
[p. 338] 338
ELEMENTA RATIONIS
PHIL., VII,B, vi, 4. vel quale est Telescopium oculo, quo scilicet non tantum dirigamur < in judicando >, sed et < ad inveniendum > promoveamur.
| Equidem Veteres præstitisse nonnihil in hoc genere negari non potes amque ante Platonem fuit aliquis non sanè contemnendus dialectic < artis > usus, ut vel ex hujus dialogis intelligi potest. Aristoteles autem adjutus antiquiorum meditationibus, primus quantum constat, Logicam ipsam in formam Mathematicæ cujusdam scientiæ adornavit, ita ut demonstrationum sit capax. Eoque nomine < vel ob exemplum, fateor > multum illi debere genus humanum, quanquam ipse parum Logica tali extra Logicam usus videatur, planeque ignoraverit, quomodo cadem ratione ad Metaphysicam < et rem moralem > aliasque ratiocinationes quascunque ab imaginatione per se independentes | characteris ica quadam sivel combinatoria quadam arte ita progredi liceret, u < ex > vicariis characteribus, alphabetique literis imaginationi ad numerorum atque Algebræ instar subjici possint. Quod arcanum nî
Porro etiam hoc negari non potest, si homines in ratiocinando pariter ac disputando < semper > inexorabili quadam atque indefessa severitate formis logicorum uterentur, nihil pro vero assumendo, quod non vel experientia vel ordinatis ritè argumentis esset comprobatum ; posse eos Isi non invenire veritatem] saltem evitare errorem < in ratiocinatione, et ubi vera deprehendere non valent, cavere ne falsa dicant >, multa etiam demonstraturos esse, qua nunc dubia habentur ; sed ille argumentandi rigor « plus difficultais habet quam quis putet, præsertim ob < fallacissimas > ambiguitates verborum quibus homines utuntur > atque insuperabile < prope > tædium prolixitatis et coccysmorum', si quis eo more qui in scholis receptus est, uti velit in longa rationum catena. < Videmus plerisque hominibus vix satis ad meditandum patientiæ esse in obviis facilibusque, quanto minus, ubi prolixitas et difficultas conjungerentur. >
Auxitque malum falsa persuasio, quod creditum est nullam argumentationis formam, si severiùs agas, probari posse, quæ non pueriles de schola formulas sequatur Barbaraque et Baroco sapiat.364 Mihi verò omnis ratiocinatio qua vi formæ concludit, hoc est qua semper successura est,
[p. 339] ELEMENTA RATIONIS
339
sebsin ioriam Elsbete ridempli Unde non taim iM quibusiungue,
sed et in omni vita et usu communi multò plures fiunt demonstrationes accuratæ < pro cujusque rei natura >, quàm vulgaribus philosophis
tationum catenas artificio humani sermonis < quem diuturnus > in cultis linguis usus polivit, < imprimisque particularum, auxilio quarum tota ferè vis logica est >, mira quadam dicendi rotunditate connect atque in pauca colligi non satis animadvertunt. > Ausimque dicere
leton, quasi carne et tendinibus ad gratam persuasionis efficaciam vestivit. Maximè autem in illis argumentationibus vis formæ cognoscenda est, qua quasi cæremoniis quibusdam ac solemnitatibus ob hoc ipsum astrictæ sunt, ne vagari animus ac titubare possit, quod non tantum fit in scholæ formulis, imò nec tantùm in Geometrarum demonstrationibus, sed et in calculo Arithmeticorum, in libris mercatorum, secundum propriam quandam artem computi institutis, in rationibus procuratorum fisci < adiliumque > et similibus, < (præsertim ubi commoda et incommoda corum qua proponuntur in tabula exhibere et calculo æstimare licet) >, imò in ipsis actis forensibus et processu judiciali rite formato, tanto magis quanto leges meliores ea de re conditæ in civitate habentur ! . | Atque hoc ipsum est quod ego nunc agito, excogitare formulas 5 recto.
< quasdam sive leges generales >, quibus omne ratiocinationis genus astringi possit, perinde ac si calculo arithmetico uteremur, aut tabula quadam æstimatoria, veritatem quasi in bilance expenderemus ; ut pariter scholasticarum distinctionum trica et popularis sermonis ambiguitates evitentur, quale quid solos < ferè > hactenus Mathematicos assecutos constat. Equidem fuere < quanquam pauci > qui quod princeps in logica fecit Aristoteles, in aliis quoque scientiis ab imaginatione abstractis mathematicorum exemplo tentarent. Suspicor nonnulla ejus 8 Ig CF. Puu.., VI, 17 : Ad Stateram juris (p. 211.) V. La Logique de Leibniz, ch. vIt, [p. 340] 340
ELEMENTA RATIONIS
PHIL., VII, B, vi, 5. generis extitisse apud Stoicos quorum labores interciderunt. Stoicorum < autem > sectam ferè sequebantur Jurisconsulti veteres, quorum admirabiles in Digestis extant reliquia, de quibus ita sentio, nullos extare scriptores, qui < significationum constantia, formæ æquabilitate, > concludendi nervosa efficacia, < cæterisque orationis ratiocinatricis virtutibus > magis < quam Romani illi Jurisconsulti > accedant ad vim laudemque Geometrarum. Adeò sibi simili ubique tenore ingrediuntur, ut quemadmodum Euclidem ab Apollonio, ita Ulpianum à Papiniano discernere vix possis. Tamque inimitabilis est ille simplicitatis judiciique color < naturalis >, ut ipse Cujacius qui maximam vita partem in eorum expositione consumserat, cum ad illud exemplum suas quasdam consultationes composuisset, < quasita nimis arte >, longè dispar apparuerit. < Cæterum innumera sunt in Digestis qua ex certis quibusdam hypothesibus ita firmiter concluduntur, ut ad demonstrationem non nisi nomen deesse videatur. Ut tamen prorsus sese formarent ad illam normam, ab istis hominibus et temporibus, < adde et scriptis ad vulgi usum comparatis, > expectari desiderarique non potuit. Aliter enim populo, aliter sapientibus scribunt etiam sapientes. > Reperiuntur aliqua hujus generis etiam apud Scholasticos superiorum < maximè > seculorum, ne quem sua merita laude defraudemus '. Fuit enim aliquis Johannes Suisset, dictus Calculator, qui circa motus et qualitatum intensiones in media metaphysicorum regione Mathematicum sine exemplo agere copit. Hunc mihi videre non contigit. Vidi tamen quorundam ejus sectatorum scripta, unde agnosco, si ingenio eorum hominum ac bonæ voluntati, lumen Mathematicorum quod nunc accensum est, accessisset, potuisse ab illis nostros labores præveniri. Sed istam bonam frugem spinæ innumerabiles in eodem agro enatæ oppresserunt, certè occultarunt. Nam alioqui tantum abest ut ego Theologis philosophisque scholasticis, quemadmodum ab ignaris solet, detraham, ut contra subtilitatem eorum admirer, agnoscamque lubens plurima apud eos extare solida et præclara, demonstrationum capacia, qua ab horrida illa obscuritate purgata magno cum fructu in lætius solum transferri et quemadmodum sylvestres arbores cultura mitescere queant.
| Restauratis bonis literis, ac restituta dicendi ratione, quod superioris 5 verso.365
[p. 341] 34T
ELEMENTA RATIONIS
effulgeret, detectis < atque auctis > Archimedeis < per indivisibilia et infinita > inveniendi artificiis < (qua Metaphysicam Geometrarum appellare possis, et qua si quid judico plerisque aliis veterum præter Archimedem fuêre ignota) ; productaque < simul > Analysis illa calculi speciosi >, à veteribus partim studiosé occultata, partim non satis explorata ; quam nos Vieta debemus, qua tota Geometria ad Arithmeticam < singularem > reducitur. Sed accessit aliud majus, nempe initia quædam Physicæ ad Geometriam revocandæ, quorum specimina prim omnium Galilæus et Keplerus et Gilbertus dedêre, quibus Harvæum mechanica circulationis lege reserata meritò jungas. Horum inventis inter se copulatis atque in unum systema adornatis præclara addidit Cartesius, cui si diuturnior vita contigisset, haud dubiè ille nobis aliquando veritates dedisset solidas et in vita profuturas < multo plures >, nec tantüm hypotheses < tradidisset, pulchras quidem illas et plausibiles et scitu dignissimas, atque in exemplum subtilitatis atque ingenii profuturas > [utcunque ingeniosas et plausibiles], attamen < nimis ab usu remotas adhuc sterilesque, ut de incertitudine nihil dicam > [steriles dedisset] ; quibus < proinde > nollem ingeniosos homines hodie multos velut insenescere, tanquam ad scopulos Sirenum atque excantata Circes cujusdam Magx palatia hærere, quod Peripateticis apud suum Aristotelem contigit, neglecto progressu scientiarum.
Verum quemadmodum pulchrè procedit usus Matheseos in his rebus, qua oculis usurpari possunt, ita in his qua imaginationi per se non subjiciuntur minus feliciter hactenus laboratum est. < Et tamen absractas à concretione imaginum notiones > sciendum est, omnium quibu ratio occupatur esse potissimas, iisque contineri principia vinculaqu < etiam > rerum imaginabilium et velut animam cognitionis humanæ.
< imò in his potissimum consistere quod reale est in rebus, quemadmodum præclarè animadverterunt Plato et Aristoteles, secus quam Atomicorum scholæ videtur >. In ultima certè analysi deprehenditur, Physicam principiis Metaphysicis carere non posse. Etsi enim ad Mechanicam reduci possit debeatve, < quod corpuscularibus philosophis pland largimur >, tamen in ipsis primis Mechanica Legibus præter Geometriam et numeros, inest aliquid Metaphysicum, circa causam, [p. 342] 342
ELEMENTA RATIONIS
PHIL., VII, B, vI, 5. effectum, potentiam et resistentian, mutationem et tempus, similitulinem et determinationem, per qua transitus datur à rebus mathematici ad substantias reales. Quod in illorum gratiam annotare pretium est qui laudabili pietatis zelo, verentur < non injuria > ne si omnia ir natura per materiam et motum explicare liceat, substantia incorporales eliminentur. Meritò igitur inculcandum est etsi omnia physica reduci possint ad Mechanicen, ipsa tamen [principia] Mechanices interiora < legesque primas > sine principiis Metaphysicis ac substantiis partium
phænomena explicari possint debeantque, caque in re maximè superioribus temporibus in Schola peccatum sit, quod generalibus < ejus• modi > plerique contenti præclară suo officio functi sibi viderentur ;
tamen sine iisdem Physicam generalem omnino imperfectam esse, erumque arcana principia cognosci non posse, res ipsa ostende
Praterea in ipsa Geometria, imo et in Specioso Mathematicoru 6 recto.
alculo, multa miro compendio inveniri possunt ex Metaphysicis notic ibus circa simile et determinatum, quæ ex sola notione totius et parti < sive zqualis et congrui > vix per multas ambages communiter eruunt
lissimo applicabilem similitudinis definitionem dedit, qualem nos produximus. Scientia enim de simili et dissimili in universum deque formulis et signorum combinatione, < non minus quam illa vulgò recepta de aquali et inæquali per demonstrationes tradi potest ; et > in universum tam latè fusa est, ut non per Mathesin tantum, et subjectas imaginationi artes regnet (in quibus ne satis quidem animadversa est hactenus, etsi
I. V. La Logique de Leibniz, ch. Ix, SS 5-8, et les textes qui y sont cités.
[p. 343] 343
ELEMENTA RATIONIS
ipsa Algebra omnem suam ab ea præstantiam mutuetur), sed et viam PHiL., VII, B, vI, 6 præbeat, qua cætera et sensibiliter exprimi possint qua ab imaginationis jurisdictione exemta videntur, quemadmodum ex nostris patebit '.
Utique enim multò maxima pars cogitationum humanarum circa ea versatur, qua nullo modo vel exhiberi modulis corporeis vel pingi figuris possint ; unde Hieroglyphica egyptiorum et imagunculæ Mexicanorum ferè metaphoris constant, et memoriam potius quam rationem juvare possunt. Ita DEUM, et Mentes, et quæcunque ad intellectum
ici ac medici aliquid < sensus corporeos > transcendens et metapysicun ingerere coguntur. Hic ergo Analysis quædam notionum desideratur
Fuêre nostro imprimis seculo qui rem tantam < aliquâ ex parte > aggressi sunt, passimque circa DEUM inprimis et Mentem et his connexa demonstrationes polliceri tam solemne < nunc > factum est philosophis quàm quadraturam circuli Geometris et motum perennem arti icibus sperare mos est. Sed negue negari debet ingens opera pretiur fecisse complures, etsi rem planè consecutum quenquam dicere nor ausim, Neque id facilè fieri poterat ante illud subsidium quod ment nunc paramus. Equidem Cartesius | rogatui vel potius importunitati 6 verso.
amicorum hoc tandem dare coactus est, ut suas meditationes Geometrica forma exhiberet, sed nuspiam magis nudum latus detexit < quanquam interea pulcherrima ab ipso etiam in hoc argumento observata esse negari non possit. > Hobbius poterat < itidem > facere opera pretium, nisi vulgaribus præjudiciis alia pejora substituisset, nullas scilicet substantias esse incorporeas, veritatem omnem esse arbitrariam et pendere à nominibus imposititiis ; omne juris ac societatis principium esse mutuum
I. V. La Logique de Leibniz, ch. viI, §§ 4, 6, 11, et ch. Ix, § rI.
[p. 344] 344
ELEMENTA RATIONIS
PHI.., VII, B, vI, 6. metum < aliaque non meliora >, ut taceam miros et vix in tali viro credendos circa Geometrica errores. Multos alios demonstratores prætereo, sed qui plerumque sibi indulgent plurimum et Geometrarum formam simulant potiùs quam habent, Unum novissimum autorem non contemnendi quidem sed tamen infelicis ingenii præterire non possum, cujus opus posthumum ' multa habet de DEO et mente paradoxa, nihil minùs quam vera et demonstrata. Exempli causa solum DEUM esse substantiam, cætera omnia esse modos, et ut ita dicam accidentia sive affectiones DEI, quemadmodum rotunditas uniformitas < magnitudo > aliaque ejusmodi sunt affectiones sphæræ ; < aut quemadmodum affirmatio, dubitatio, etc. sunt modi cogitantis >. Mentem nihil aliud esse quàm ideam vel si mavis figuram abstractam < seu formam mechanicam > hujus < sui > corporis, ut cubus Geometricus est forma cubi corporei ; et [ita] < proinde > mentem immortalem esse quatenus nemo nescit ipsas abstractas figuras Geometricas esse interitus expertes, licet corpora dissolvantur. Et tamen ille de beatitudine nostræ mentis et emendatione multis disserere audet, quasi figuræ illæ et idea abstractæ meliores reddi, et agere pative possent, aut quasi ipsius idex Geometricæ intersit, utrum nuper < hoc > corpus in ipsam inciderit, vel corporis dissoluti nec jam amplius existentis referat quænam ejus fuerit figura novissima. Ita nihil est tam absurdum, quod non asseratnr, imò demonstrari hodie [jactetur] < soleat > ab aliquo philosophorum, < si quidem id vocamus demonstrare, et has profanationes tanti nominis ferimus ; nam olim quidem parcè et severè demonstrandi appellatione philosophi utebantur, nunc vereor ne prostituatur promiscua hac audacia titulus unis irrefragabilibus rationibus præscribendus >. Et tamen hi ipsi autores habent subinde multa præclara passim interspersa, quibus apud incautum lectorem et paradoxorum amantem pretium conciliant mercibus malis [periculosis]. Eoque magis tempus est Criterium aliquod proferri Empiricum et palpabile < quo irrefragabiliter exhiberi queat omnis vera demonstratio > discernique verum à falso et certum aliquid etiam in scientiis ab imaginatione separatis constitui possit, coercendæ licentiæ luxuriantium ingeniorum.366 Indigna enim res < est > ab aliquot annorum millibus quibus floret philosophia adhuc in principiis hæreri, nihil-
[p. 345] 345
ELEMENTA RATIONIS
que constitutum haberi securum et firmum. Unde aliæ post alias secta Pr.., VII, B, vI, 6.
in pretio sunt, < qua priorum placita delent, > brevioris longiorisve regni, pro temporum genio opinionumque fortuna ; exiguo interim incremento scientiæ, majoreque humani generis damno quåm fructu ; dum præstantissima ingenia datum sibi tempus, quo expugnare naturx latebras possent, inter se lites infinitas reciprocando consumunt. Quam intemperiem curiositate humanæ mentis et ambitione < ac studiis > autorum, et prætextâ libertate philosophandi sustentatam, nulla autoritas, sed sola illa fortasse Methodus quam proferimus nonnihil frenare potest.
| Inter omnes qui veram Apodicticam restituere sunt aggressi hactenus, 7 recto.
nullum novi, qui totam rem inspexerit profundius Joachimo Jungio Lubecensi, quem eò minus preterire debeo, quod non pro merito nosci animadverto'. < Et tamen hunc ferè unum post Keplerum habuit tunc Germania, quem Galilæo et Cartesio opponere posset >. Hic certè si cogitata perfecisset, daturus nobis erat multa maximi usus ad condendam philosophiam demonstratricem. Mirabili enim industria et studio in notionum varietates inquisierat, et argumentationum analysin longè a vulgari diversam instituerat, et erat præterea instructus < non ab omnigena tantum literatura, sed et > ab interiore Mathesi, prope ultra illorum temporum, [aut potius] < atque > locorum captum, in quæ inciderat sorte nascendi vivendique. < Et supersunt hodieque ejus inventa in Mechanicis et Geometria, compluraque observata circa naturam edi dignissima. > Verim illi nimis diu luctandum cum larvis fuit, hoc est cum tricis quibusdam inanibus philosophorum de vulgo, quas passim egregiè profligabat. Quodsi in ea tempora incidisset, quibus jam dissipabantur tenebra, licuissetque illi totam in res ipsas industriam convertere, plurimum haud dubiè scientiarum pomæria protulisset. Jam enim senex erat et viribus fractus, quando Galilai et Cartesii scripta in Germania increbrescebant. < Præterea sequebatur adhuc receptum argumentandi filum, in quo rigorem demonstrandi sine tædioso labore tenere vix licet.367 > Mihi adhuc puero necdum nisi vulgaris Logica placita noscenti < expertique Matheseos > nescio quo instinctu subnata cogitatio est,
[p. 346] 346
ELEMENTA RATIONIS
PHI.., VII, B, vi,7. posse excogitari analysin notionum, unde combinatione quadam exurgere veritates et quasi numeris æstimari possent. Jucundum est vel nun neminisse quibus argumentis < utcunque puerilibus > ad tantæ re suspicionem venerim '. Discenti logicam ac prædicamenta hoc est terminorum incomplexorum < omniumque < in ipsis > rerum cogitabilium qualemcunque > coordinationem intuenti (qua sanè delectabar mirificè)
in mentem venit debere nova à Logicis excogitari prædicamenta, terminorum complexorum ; in quibus propositiones perinde coordinarentur d constituendos syllogismos ac termini incomplexi in prædicament ulgaribus coordinantur ad constituendas propositiones. Scilicet negu lere, emamodum bacium Moc epsum) se Apoiss coes iuas coohoc ipsum esse Apodixes continuas con
nunt, uti una ex alia perpetua serie derivatur. Ubi ergo primum adolescenti pro more scholarum objectiones proponere permissum fuit, ingerebam ego dubitationem meam, cum verò non satisfacerent præceptores, neque rationem reddere viderentur, cur magis connexiones incomplexorum quam complexorum logici agri essent, ipsaque dispositio naturalis veritatum jam tum maximi momenti mihi videretur, copi ipse 7 verso. de re cogitare acriùs. Sed mox animadverti ad propositionum series | rectè condendas, melius disponi debere notiones ipsas seu terminos incomplexos, atque adeò prædicamenta vulgaria prorsus esse reformanda.
Videbam enim ex recta dispositione terminorum incomplexorum syllogismi nullo negotio exurgere < debere > ipsum syllogismum ; cùm verò prædicamenta recepta mihi facilitatem hanc omnigenos syllogismos sola inde combinatione eruendi, veritatesque pulchras perinde atque optaban inveniendi, non darent, jam judicatu facile erat alia planè opus esse dis positione notionum. < Eadem occasione venit in mentem notiones, 51 rectè resolutæ atque ordinatæ haberentur, numeris posse repræsentari ac proinde veritates, ita fieri posse videbam, tractatas in quantum à ratione pendent calculando examinabiles fore. Quod meam curiositatem adhuc magis accendit. Observabam enim notionem quæ de notione prædicatur ita ei inesse, ut numerus productor producto. Sic Homo perinde dicitur animal rationale, quemadmodum senarius dicitur binarius ternarius, seu 6 = 2.3. Si scilicet binarium voces, omnem numerum parem (GUHCN P, IL, Notes, 52 ; Kopp, 1, xer Vita Leibniti a se ipso breviter delineata [p. 347] 347
ELEMENTA RATIONIS
seu divisibilem per 2, ternarium verò omnem numerum divisibilem Puı.,VII, B, vi, 7.
per 3. Quo principio semel reperto rationem postea excogitavi, qua omnes logicorum forma demonstrari per numeros possent, imo qua idem artificium ad omnes notiones distinctas applicaretur. > Sed interea curriculum studiorum de more absolvendum erat, < et varia lectione animus veteribus novisque notitiis imbuendus, > inde peregrinationes < et aulæ > et negotia supervenerunt qua divertere mentem potuerunt, evellere illam prima adolescentix meditationem non potuerunt. Subinde enim illuc respiciebat animus superiore quodam ut reor instinctu impulsus, ipsaque incensus præstantia rei, et manifesta possibilitate, quorum utrumque in dies tanto magis apparebat, quanto longius in rerum cognitione progrediebar. Itaque jam viginti abhinc annis schediasmatibus quibusdam juvenilibus editis ejus rei à me publicé injecta mentio est' Sed postea interior Matheseos cognitio in peregrinationibus accessit inventaque mea nonnulla cum applausu summorum ingeniorum recepta sunt. Ita ut auctis præsidiis atque copiis meis, otium tantummodo et tempus, quod huic uni instituto prope soli satis diuturnum deberi apparebat, deesse videretur.
Tandem brevitatem vita < variosque casus mecum reputans >, indinum imo inexcusabile judicavi, si talis rei omnis mentio atque suspici nea procrastinatione periret, < præsertim quod videbam < non facile > capi ab allis quæ in hanc rem subinde disserebam, unde serò fortasse alius eadem agitaturus expectari debere videbatur. > Est enim et in cogitando felicitas quædam, primaque semina bonarum meditationum tere casui, hoc est divina cuidam suggestioni debentur. Hæc igitur con iderans, sustuli < denique > moras, impedimenta negotiorum abrupi collegi memet intra me ipsum manumque operi sum admolitus. Nihil autem me deterruerat magis, quam ipsa principia, quæ habere videntur aliquid aridum et sterile et pene dixerim puerile, solent enim maximarum quoque rerum initia humilia ac pene deformia esse. Logica mihi atque Grammatica etiam elementa erant retractanda, et homini longè aliis assueto pene repuerascendum. Neque ignorabam judicia hominum varia.
et plerumque novis cogitatis, optimæque voluntati reprehensionem potiu‹ quàm gloriam paratam esse.368 Sed vicit amor veritatis, plusque conscientix
[p. 348] 348
ELEMENTA NOVA MATHESEOS UNIVERSALIS
PHIt., VII, B, vI, 7. propriæ dandum visum est quam opinioni aliena. Itaque officio meo, ac [divinæ] < supernæ ut arbitror > vocationi satisfacere decrevi, quis 8 recto. inde fructus | in publicum pervenire debeat, divina voluntati relinquens.
PHIL., VII, B, vI, 9-12 (8 p. in-folio).
PHIL., VII, B, vI, 9-12.
< Idea libri cui titulus erit >
ELEMENTA NOVA MATHESEOS UNIVERSALIS 1 ¿ Elementa Matheseos < Universalis > talia esse debent ut prodesse possint etiam ad Cryptographemata interpretanda, ad ludum Schaccorum ludendum, et alia id genus. } -AEC Filementa Matheseos universalis multo plus differunt a Speciosa
hactenus cognita, quam ipsa Speciosa Vietæ aut Cartesii differt Symbolica veterum.
Ostendetur hic Methodus Calculum Geometricum ad illa quoque problemata porrigendi quæ Algebram (hactenus receptam) transcendunt.
Tradetur et Synthesis et Analysis, sive tam Combinatoria quam Algebra ? .
Mathesis universalis tradere debet Methodum aliquid exacte determinandi per ea qua sub imaginationem cadunt, sive ut ita dicam Logicam imaginationis. Itaque hinc excluduntur Metaphysica circa res pure intelligibiles, ut cogitationem, actionem. Excluditur et Mathesis specialis circa Numeros, Situm, Motum ? .
Imaginatio generaliter circa duo versatur, Qualitatem et Quantitatem, sive magnitudinem et formam ; secundum qua res dicuntur similes aut dissimiles, aquales aut inæquales*. Et vero similitudinis considerationem pertinere ad Mathesin generalem non minus quam æqualitatis, ex eo patet quod Mathesis specialis, qualis est Geometria, sæpe investigat figurarum similitudines.
Similia sunt quæ per se singulatim discerni non possunt". . . .371370369 •
[p. 349] 349
ELEMENTA NOVA MATHESEOS UNIVERSALIS
Quæcunque similibus et similiter determinantur, ea sunt similia. . . Pu..., VII,B, vx,9Si duo sint similia, tunc nulla alia in ipsis institui potest comparatio quam Ratio ipsorum inter se, et proportio sive eadem ratio respondenSimilitudines interdum cognosci possunt per Magnitudines : ita similes sunt figuræ, cum anguli respondentes sunt quales ; item, cum latera respondentia sunt proportionalia. . .
Contra Magnitudines vicissim inveniuntur per similitudines, ut Magni- 1o recto.
tudines Angulorum per similitudines figurarum, magnitudines numerorum, per identitates rationum. Et interdum evenit, ut quod prolixa indiget demonstratione secundum viam magnitudinis, facillime demonstretur secundum viam similitudinis, exempli causa, Triangula zequiangula habere latera Homologa, item circulos esse ut quadrata diametrorum.
Quod vulgo vocant comparationem Aequationum, nihil aliud est quam cum supponitur duas formulas licet diverse expressas esse < revera > coincidentes, unde respondentes quoque magnitudines qua unamquamque determinant debent inter se esse [æquales] < coincidentes >. Locum habet non tantüm in aquationibus, sed et in formulis magnitudinum, imò non tantum in formulis magnitudinum, sed et in formulis quibusvis aliis, ut si literz designarent non magnitudines, sed puncta. < Combinatoria enim seu doctrina de formulis generalior est Logistica seu doctrina Magnitudinis. > Multum ? autem differunt ea qua eandem habent rationem, ab his qua ro verso.
eandem habent relationem. . . . . . . . . . . . . . .
Exemple : la relation du sinus et du cosinus est la même pour l'angle de 45° que pour tout autre angle.
Est autem Ratio relatio simplicissima s.
In Magnitudinum Calculo consideranda sunt Operationes et Usus ad 1r recro.
problemata. Operationes constant additione, subtractione, Multiplicatione et divisione, potentiæ < vel formula > constitutione et radicis extractione, < Numeri absoluti et logarithmi inventione, > Seriei vel Tabula constructione, et clavis investigatione, seriei differentia et summa. Et
Cf. Maтн., 1, 9, f ; 1, 20, a ; Ill, B, 18,
Ici une addition en marge sur la regula justitic. Cf. Mathesis universa Math., VII, 66). V. La Logique de Leibniz, p.372 228, et note I
[p. 350] 350
ELEMENTA NOVA MATHESEOS UNIVERSALIS
PHIL., VII, B, vi, cum innumera supersint, ea his duobus comprehendi possunt generalibus, data proprietate aliqua rei, invenire ejus genesin seu constructionem ; et data operatione per gradus, invenire operationem per saltum, seu compendia Ex his patet operationes alias esse syntheses, ut additionem, multiplicationem, potentiæ vel formulæ < vel > Seriei < vel > Tabula constructionem ; alias esse analyses, nempe subtractionem, divisionem, extractionem radicum ; inventionem geneseos seu clavis ; et quidem quoad licet compendiosa.
Les opérations parfois impossibles donnent naissance à des objets dont la construction est possible, ou dont l'interprétation se trouve dans la nature : nombres négatifs (« cum quis plus debet quam habet »), fractionnaires, incommensurables, imaginaires (ces deux dernières espèces venant de l'extraction de racines impossibles). Exemple : l'intersection d'une droite et d'un cercle.
Multum autem interest inter quantitates imaginarias seu impossibiles per II verso.
accidens, et impossibiles absolute qua involvunt contradictionem.
Imaginarix.
• . possunt comparari cum Quantitatibus infinitis et infinite parvis quæ codem modo oriuntur. . . . . . . . . . .
Exemple : le point d'intersection de deux droites qui deviennent parallèles devient imaginaire, s'en va à l'infini.
Et tamen hujusmodi imaginariæ egregium usum habent tum in Conicis, tum alibi passim, ad constructiones universales inveniendas ? . . . .
Reales vero licet incommensurabiles quantitates possunt in natura exhiberi : exque sunt vel Algebraica vel Transcendentes. . . . .
Logarithmes ; approximations ; Calcul différentiel. L'origine des problèmes transcendants se trouve dans l'indétermination.
Methodus solvendi problema est vel synthetica vel analytica.
Utraque vel per saltum vel per gradum. Synthetica < vel combinatoria > est cum alia problemata percurrimus et incidimus tandem in nostrum
. Ces deux idées paraissent être respectivement les idées mères du Calcul diffé 'entiel et du Calcul intégral
[p. 351] ANALYSIS LINGUARUM
35 г
< et huc pertinet Methodus eundi à simplicibus ad composita proble- Pu., VII, B, v1, mata. > Analytica est, cum à nostro inchoantes regredimur ut perveniamus ad conditiones qua ad ipsum solvendum sufficunt. Quanquam ipse regressus sit saltem in partibus progressus seu synthesis fictitia respectu incogniti ; idque in analysi per saltum, cum ipsum problema solvere ordimur nullis aliis præsuppositis. Eodem modo et synthesis est per saltum < cum à primis oriendo omnia necessaria percurrimus ad nostrum usque problema >. Sed per gradum Analysis est, cum problema propositum revocamus ad facilius et hoc rursus ad facilius, et ita porro,
Ad hanc analysin pertinet solutio per loca, cum scilicet incognitum debet reperiri in duabus seriebus < vel locis >. nam terminus communis vel intersectio dabit quæsitum '. . . . . . . . . . . . .
PHIL., VII, C, 9-1o (4 p. in-4°).
PHIL., VII, C, 9-10.
II septembr. I678.
Analysis linguarum ? .
D inventionem ac demonstrationem veritatum opus est analysi cogi- 9 recto.
A cationum, quz quia respondet analysi characterum, quibus ad significandas cogitationes utimur < cuilibet enim characteri certa respondet cogitatio, > hinc analysin cogitationum possumus sensibilem reddere, et velut quodam filo mechanico dirigere ; quia analysis characterum quiddam sensibile est. Analysis autem characterum fit, cum characteribus quibusdam substituimus alios characteres, qui prioribus usu aquipollent ; hoc uno tantum observato, ut pro uno multos, pro paucioribus plures (qui tamen inter se non coincidant) substituamus. Utique enim constabit etiam cogitationes quæ characteribus substitutis respondent, prioris characteris qui resolvendus proponebatur significationi æquipollere.373 Hoc autem ope characterum facilius fit, quam si nullo ad characteres respectu cogitationes ipsas aggrediamur ; nam intellectus noster filo quodam mechanico regendus est, ob suam imbecillitatem ; quod in
[p. 352] 352
ANALYSIS LINGUARUM
illis cogitationibus qua res imaginationi non subjectas exhibent, ipsi PuпL., VII, C, 9.
Porro cum scientix omnes, quæ demonstrationibus constant, nihil aliud tradant, quam cogitationum equipollentias < seu substitutiones >, ostendunt enim in propositione aliqua necessaria tuto substitui prædicatum in locum subjecti, et in omni convertibili propositione etiam 9 verso. subjectum in locum prædicati substitui posse 1, | et inter demonstrandum in locum quarundam veritatum quas præmissas vocant, tuto substitui aliam qua conclusio appellabatur ? ; hinc manifestum est, illas ipsas veritates in charta ordine exhibitum iri sola characterum analysi, seu substitutione ordinata continuata.
Quoniam autem variæ sunt hominum linguæ, et nulla fere est qua non jam satis exculta sit, ut quælibet in ea scientiæ tradi possint ; ideo sufficit unam linguam assumi ; unusquisque enim populus scientias domi invenire et ducere potest ; quoniam tamen sunt linguæ in quibus scientiæ jam magis sunt excultæ, qualis latina est, hinc ejusmodi linguam præferri utilius fuerit, præsertim cum illa hodie nota sit plerisque scientias intelligentibus.
Sunt autem in lingua characteres varii nempe voces, vocumque immutationes. Et ex vocibus aliæ sunt crebro utiles aliisque servientes, aliæ rarius occurrentes ac per se stantes ? . Sunt et phrases integra, imò propositiones et quod plus est formule, recurrentes codem modo, qua instar vocum explicari debent. Ita vox Bonus explicanda est, item vir bonus, habetur enim pro una voce. Et phrasis boni viri arbitrio, et oratio : multa cadunt inter calicem supremaque labra, qua proverbialis est, adeoque per se explicanda instar vocis, neque enim sensum omnino a vocibus capit ex quibus constat, quemadmodum nec vox sensum omnino capit ab etymologia seu literis ex quibus constat ; tametsi < enim > ut hic voces ex quibus constat proverbium vel phrasis, ita in voce litera ad originem intelligendam hujus significationis sint utiles, res tamen earum analysi non absolvitur.375374 Eodem modo et formulæ integra sunt qua non tam pro vi orationum ex quibus componuntur, quam usus quem populus formulæ
[p. 353] 353
ANALYSIS LINGUARUM
I proprium fecit, accipiuntur, sunt enim nonnunquam reliquiæ antiqui- Punr., VII, C, tatis, et hodie etiam plane usum habent phrases vel voces ex quibus componitur formula ; ipsa tamen formula usum priscum forte retinuit < quod similiter et in vocum origine contingit. > Tales formulæ reperiuntur apud Jurisconsultos.
Resolvendæ ergo Voces, phrases, proverbia, formula, quæcunque scilicet resolutionem suam non accipiunt ex partibus ex quibus componuntur.
Quoniam vero periodi (qui scilicet formula solennes non sunt) enuntiationes (quæ scilicet proverbia non sunt) constructiones (qua scilicet phrases non sunt) voces (qua scilicet simplices primitiva non sunt, nec invicem significationem ab origine abeuntem ascivere) intelliguntur, intellectis partibus ex quibus componuntur, hinc sufficit analysin haberi vocum < primariarum > qua scilicet significationem non omnino a sua EtymoLogıa accipiunt, phrasium, proverbiorum, formularum. Cætera unusquisque judicio præditus ex his ducere potest. Deinde subjiciendus est modus ex his < formandi vel > componendi, ex vocibus primis derivatas, ex piuribus vocibus constructiones vel enuntiationes, ex his periodos, ex periodis sermonem. Ergo præter voces observandæ flexiones et particulæ, quibus constans ascribenda significatio est ; sunt autem ut voces ita et flexiones aliæ inexplicabiles per alias simpliciores, aliæ in simpliciores resolubiles, intelligentur ergo resolubiles velut definitione quadam, si modus ostendatur, quomodo carere illis et simplices in earum locum substituere possimus. Ita possumus adverbiis carere ; conjunctionibus | plerisque ; inter- 1o verso.
jectionibus omnibus ; casibus etiam et temporibus ac personis : et hæc est analysis grammatica, qua vis et proprietas omnium quæ generalia sunt in lingua intelligitur. Annotandæ et anomaliæ, id est, quando casus flexusve aliter usurpantur, quam definivimus, sunt etiam ut in vocibus, ita in flexionibus homonymiæ, ita ut aliquando pluribus sit opus definitionibus diversis, adeoque et pluribus substitutionibus.
Hac analysi grammatica absoluta sequitur analysis Logica, id est ostenditur quomodo propositiones in propositionum locum substitui possunt, licet non immediate una ex alia per grammaticam substitutionem oriatur.
id est ostenditur modus plures grammaticas substitutiones inter se invicem conjungendi. His ita præparatis acceditur ad ipsas scientias, et primum ad generalissimam seu Metaphysicam, inde agendum de actionibus affec-
[p. 354] 354
DE FUNDAMENTIS DIVISIONUM
PHIL., VII, C, 1o. tibusque hominum', qua crebrius occurrunt. Inde ad Mathematica progrediendum, ac denique in Physica et Historia terminandum ? .
Condendus est Nomenclator rerum omnium ex his scientiis collectis, disponendusque eo rerum ordine, quem definitio cujusque monstrat.
[Optime investigentur omnes species per dichotomias.] Conscribendus est liber historiarum, seu propositionum universalium ex singularibus ductarum, vel etiam singularium in quibus aliquid evenit præter morem atque expectationem, id est quæ a præjudiciis nostris, seu ab universalibus jam formatis abeunt. Denique scribendus est liber practicus de modo scientias ad praxin transferendi, qui constare debet problematis ex ordine dispositis, quo faciunt ad felicitatem nostram alienamve *.
PHIL., VII, C, 11-12 (4 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, I112.
Joh. Henricus Alstedius Encyclopædia suæ Editionem 2 dans anno 1630 Joh. Gabrieli Bethlemo Transsylvano principi dedicat. . . . .
Put., VII, C, 13PHIL., VII, C, 13-16 (6 p. in-fol.).
Scheda prima de [notionibus] distinctionibus [generalibus] seu funda13 recto.
mentis divisionum.
" Non videor male facturus si, ut olim ex Theatro Zwingeri, ita tunc "
ex Alstedii Encyclopædia fundamenta divisionum seu oppositiones ° excerpam. Habet enim, ut alibi notavi, i usporuzin téyyn (hæc Logices pars est) usum insignem ad inveniendum, etsi mihi non aque apta semper ad sciendum videatur.
...
Scheda 2da de fundamentis divisionum.
I5 recto.
...
. Cf. le De affectibus du 10 avril 1679 (PuIL., VII, B, v, 1-1o)
.378377376 C'est là l'esquisse d'un plan d'Encyclopédie, comme le montre le paragraphi
[p. 355] 355
NOTES LOGICO-GRAMMATICALES
PHIL., VII, C, 17.
PuIL., VII, C, 17.
Notes logico-grammaticales.
Distinction du droit et de l'oblique.
Quod nondum prasitum à quoquam memini est invessigatio obliquitatum. Et discernitur per casus et præpositiones, daturque adeò obliquitas obliquitatis. . . . . . .
RELATIONEs sunt vel comparationis vel connexionis '.
PHIL., VII, C, 18.
PuIL., VII, C, 18.
Loci logico-pragmatici.
•
PHIL., VII, C, 19.
PHIL., VII, C, rg.
Cyclognomica ex Lullio, Gregorio Tolosano. . . . . . .
VII, C, I5o verso) et le début des Generale.
[p. 356] 356
GENERALES INQUISITIONES
PHIL., VII, C, 20-
PHIL., VII, C, 20-31 (24 p. in-folio).
31.
GENERALES INQUISITIONES
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM.
I 686.
} Hic egregie progressus sum. { ' •MITANtS nune quident onia Absracta, ira ut Trini quicinque 20 recto.
non nisi de Concretis, sive ea sint substantix, ut Ego, sive phænomena, ut iris, intelligantur. Itaque nec de discrimine inter abstracta et concreta nunc erimus soliciti, < vel saltem non alia nunc adhibebimus abstracta, quàm qua sunt Logica seu Notionalia, verb. grat. ut Beitas ipsius A, nihil aliud significat quam tò A esse B > ? .
Privativum non A. Non-non-A idem est quod A.
Positivum est A, si scilicet non sit non-Y quodcunque, posito Y similiter non esse non-Z et ita porro. Omnis terminus intelligitur positivus, nisi admoneatur eum esse privativum. Positivum idem est quod Ens.
Non Ens est < quod est > merè privativum, seu omnium privativum, sive non-Y. hoc est non-A, non-B, non-C, etc. idque est quod vulgò dicunt nihili nullas esse proprietates ? .
Omnem quoque Terminum hic accipiemus pro completo, seu substantivo, ita ut magnus idem sit quod Ens magnum, sive ut ita dicam magnio. Quemadmodum qui nasutus est dicitur Naso, < itaque in his adjectivi et substantivi discrimine non indigemus, nisi forte ad empasin significandi . > Ens est vel per se vel per accidens, seu terminus est necessarius vel mutabilis.382381380379 Ita Homo est Ens per se ; < at > Homo doctus, Rex, sunt
[p. 357] 357
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
Entia per accidens. Nam res illa qua dicitur Homo, non potest desinere PuI., VII, C, 20.
esse homo, quin annihiletur ; at potest quis incipere aut desinere esse Rex, aut doctus, licet maneat idem.
Terminus est vel integralis sive perfectus, ut Ens, ut Doctus, < ut idem vel similis ipsi A, qui scilicet potest esse subjectum vel prædicatum propositionis, licet nihil accedat > ; vel est partialis sive imperfectus, ut :
idem, similis ; ubi aliquid addendum est (nempe : ipsi A) ut integer terminus exurgat. Et verò id quod addendum est, obliquè accedit ; rectum < cum integrali accedens > salva termini integritate semper addi et omitti potest. Et in recto junguntur duo termini integrales constituentes novum integralem. Interim non omnis terminus cui alius in obliquo additur partialis est, ita Ensis est integralis, licet obliquè addendo inde fiat Ensis Evandri. Itaque potest aliquid < non-rectum > salva integritate termini omitti, ut hoc loco obliquum : Evandri '. At contra obliquum recto omisso integralem terminum non facit. Et proinde si terminus per se integralis cum aliqua flexione vel connexionis nota alteri addatur ita ut altero omisso integralem non faciat, additus est in obliquum. Potest autem ex obliquo à recto divulso fieri integralis. ut ex obliquo Evandri, fieri potest qui est < res > Evandri, seu Evandrius.
Utile autem erit curare ut termini integrentur. Et proinde opus erit signis quibusdam rerum vel terminorum generalibus ; ita si volumus semper uti in nostra characteristica non nisi terminis integralibus, non dicendum erit Cæsar est similis Alexandro, sed Cæsar est similis tü A qui est Alexander < seu similis rei quæ est Alexander >. Traque terminus noster non erit : similis ; sed : similis tã A. Eodem modo non exprimetur, verbo tenus : Ensis Evandri, sed Ensis qui est res Evandri, ita ut :
qui est res Evandri, sit unus terminus integralis. Hoc modo poterimus dividere terminum quemlibet compositum in integrales. Sed hæc quousque et qua ratione exequi liceat, progressus docebit. < Quod si hoc semper procedit, non alia habebimus nomina quàm integralia. videbimus an ex ipsis particulis similiter integralia formare liceat. ut pro A in B, A inexistens in aliquo, quod est B. > Ex his patet porro esse integrales qui in partiales resolvantur, et esse rectos in quos (si resolvas seu definitionem pro definito substituas)
I. Cf. PHIL., VII, B, I, 26.
[p. 358] 358
GENERALES INQUISITIONES
manifestum sit ingredi obliquos. Partiales ergo, itemque particulæ quæ PHIL., VII, C, 20.
obliquis additæ inde faciunt rectos, et partialibus additæ faciunt interales, prius explicari debent quàm integrales, qui in partiales et pa culas resolvuntur. Sed tamen ante partiales et particulas explicari debe < illi > integrales qui aut non resolvuntur, aut non nisi in integros.
Et tales integrales a partialibus independentes utique esse necesse est, saltem generales, ut Terminus, Ens. nam his ipsi partiales indigent, ut transeant in integrales, ultimum enim complementum partialis < vel
rari tanquam primitivi in recta resolutione ex quibus reliqui magis compositi deinde oriantur ut numeri derivativi ex primitivis. Eaque ratione cuilibet Notioni < quatenus sine obliquitate resolvitur > suus posset lumerus characteristicus assignar
| Habemus igitur ymo Terminos « integrales > primitivos simplices irre solubiles, vel pro irresolubilibus assumtos, ut A. { Terminum intelligo integralem, nam partiales fiunt ex integrali et particula, ut pars est Ens in aliquo, etc. ! 2ªº Particulas simplices seu syncategoremata primitiva, ut : In. ¿tio Terminos < integrales primitivos > compositos ex meris Terminis simplicibus, idque rectà seu sine interventu particularum vel syncategorematum, ut : AB. 4° Particulas compositas ex meris particulis simplicibus, sine Termini (categorematici) interventu, ut : cum-in. qua particula uti possemus ad designanda (si categorematicis < postea > adjiciatur) rem quæ cum aliquo est in aliquo. ș'° < habemus > Terminos < integrales > derivativos simplices. Appello autem derivativos qui oriuntur non per solam compositionem, scilicet similarem, seu recti cum recto, ut AB, sed per flexionis cujusdam aut particula sive syncategorematici interventum, ut A in B ; ubi A et B dissimilariter terminum compositum ex ipsis, nempe tò A in B, ingrediuntur. Quam differentiam [p. 359] 359
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
potest de illis derivativis qui constant ex primitivis simplicibus, et particuli.
compositis, utrum sint potius simplices quàm compositi. Sanè in alios categorematicos resolvi non possunt nisi primitivi unius duplicatione quatenus componendo eum nuno cum una nune cum alia particul
compositus. Octavò quemadmodum habemus Terminos categorematicos primitivos et derivativos, ita et haberi possunt particula derivativa, exqu‹ ursus simplices quidem ex particula simplice et termino primitivo ; A compositas (Nono) ex particula composita et termino primitivo, qua resolvi possunt in plures particulas derivativas simplices. Et decimò hic similiter ambigitur quid diendum de particula derivativa ex termino primitivo composito et particula simplice. } Fortasse tamen præstat efficere ut omnes particulæ restent, quemadmodum et omnes obliqui, quemadmodum pagina præcedente dictum est. Nisi tamen obstet, quod ita non facilè apparebit qua quibus sint arreferenda. { Illud tamen adhuc in considerationem venire debet quod particulæ etiam primitivæ simplices non uniuntur ita similariter, ut termini primitivi simplices. Itaque multæ in compositione particularum occurrere possunt varietates. Exempli causa, si dicam Johannes-Pauli-Petri, id est Johannes [filius] Petri qui fuit [filius] Pauli, est quædam compositio similaris ; at si dicam Socrates Sophronisci ex Athenis, dissimilaris est particularum vel flexionum compositio. Et hinc orientur haud dubiè varii respectus, variæque obliquitates obliquitatumque mixturæ, quarum accurata constitutione potissima characteristica artis pars continetur '.383 Sed de his non satis potest judicari antequam primitiva simplicia tam in Terminis quàm in particulis prorsus accuratè constituantur ; vel saltem pro illis interim derivativa quidem et composita, sed primitivis simplicibus propiora assu-
[p. 360] 360
GENERALES INQUISITIONES
Pr..., VII, C, 2o. mantur, donec paulatim ad ulteriorem resolutionem via se sponte aperiat.
Sub particulis etiam hoc loco comprehendo nonnulla primitiva partialia, si qua sunt quæ in alia primitiva partialia non possint resolvi. Sed revera puto ea fieri ex Ente vel alio integrali termino cum particula.
| Termini primilivi simplices vel interim pro ipsis assumendi, sunto :
2I recto.
Terminus (quo comprehendo tam Ens quàm Non-Ens). Ens < seu pos sibile > ( intelligo autem semper concretum, quia abstracta tanquam non necessaria exclusi). Existens (licet revera reddi possit causa existentia, et definiri posset Existens, quod cum pluribus compatibile est quảm quodlibet aliud incompatibile cum ipso '. Nos tamen his tanquam altioribus nunc abstinemus.) Individuum (Etsi enim Ens omne revera sit individuum, nos tamen terminos definimus, qui designant, vel quodlibet individuum data cujusdam
naturæ, vel certum aliquod inviduum ?
determinatum, ut Homo seu quilibet homo, significat quodlibet individuum natura humanæ particeps. At certum individuum est Hic, quem desiuno vel monstrando vel addendo notas distinguentes (quanquam < enim > perfectè distinguentes ab omni alio individuo possibili haberi non possint, habentur tamen notæ distinguentes ab aliis individuis occurrentibus).) 3 Ego (est aliquid peculiare, et difficulter explicabile in hac notione, ideò cum integralis sit, ponendam < hic > putavi.)
Sunt etiam Termini primitivi simplices omnia illa phænomena confusa sensuum, quæ clarè quidem percipimus, explicare autem distinctè non possumus, nec definire per alias notiones, nec designare verbis. Ita cxco quidem multa dicere possumus de extensione, intensione, figura aliisque varietatibus qua colores comitantur, sed præter notiones distinctas comites est aliquid in colore confusum, quod cæcus nullis verbis nostris adjutus concipere potest, nisi ipsi aliquando oculos aperire detur.
Et hoc sensu, album, rubrum, flavum, cæruleum, quatenus in illa inexplicabili [imagine] < imaginationis nostræ expressione > consistunt, sunt termini quidam primitivi. Utile tamen erit eos, cum confusi sint, ratiocinationemque nihil adjuvent, evitare quoad licet, adhibendo loco definitionum notiones distinctas comites, quatenus ex sufficiunt ad confusas inter se discernendas*. Interdum < et > miscere ambas methodos
recto ; VI, 12, f, 26.
[p. 361] 36 г
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
inter se utile erit prout commoditas dabit, itaque primariis istis proprias Par.., VII, C, 21.
notas dare possumus, cæteris per eas explicatis. Sic coloratum est terminus explicabilis per relationem ad nostros oculos, sed quia ea relatio sine multis verbis accuratè exprimi non potest, et ipse oculus rursus explicatione prolixa indigeret, tanquam machina quædam, poterit coloratum assumi ut terminus primitivus simplex, cui addendo notas quasdam differentiales, poterunt designari colores varii. Fortasse tamen coloratum definiri poterit per perceptionem superficiei sinè sensibili contactu. Sed horum quid præstet in progressu patebit.
Videntur inter primitivos simplices recenseri posse omnes notiones qua continent materiam cujusdam quantitatis, sive in quibus res homogeneæ conveniunt inter se, ut habens magnitudinem ; extensum, durans, intensum, sed hæ notiones ni fallor resolvi adhuc possunt. De Notionibus Extensi et cogitantis peculiariter dubitari potest an sint simplices ; multi nim' arbitrantur has esse notiones qua per se concipiantur, nec porr esolutione indigeant, sed Extensum videtur esse continuum haben partes coexistentes ? . Et terminus cogitantis videtur non esse integralis, refertur enim ad aliquod objectum quod cogitatur. Inest tamen in ipsa cogitatione realitas aliqua absoluta qua difficulter verbis explicatur. Et in extensione videmur aliquid aliud concipere, quam continuitatem et existentiam. Nihilominus satis videtur plena notio extensionis, ut concipiamus coexistentiam continuatam, sic ut omnia coexistentia faciant unum, et quodlibet in extenso existens sit continuabile seu repetibile continuè. [Extensis præter coexistentiam et partes et continuitatem est commune aliquid. Interea si e re videretur Extensum, vel etiam situm, (seu in [loco] < spatio > existens) assumere ut primitiva simplicia, ut et cogitans (seu Unum plura exprimens cum actione immanente, seu conscium) nihil ea res noceret, si præsertim deinde adjiciamus axiomata quædam unde cæteræ omnes propositiones adjunctis definitionibus deducantur. Sed hæc omnia, ut sæpe dixi, ex ipso progressu melius apparebunt. Et præstat progredi, quam nimia quadam morositate obhærescere in ipsis initiis.
| Tentemus nunc explicare Terminos partiales seu respectivos ex 21 verso.
quibus et particulæ nascuntur notantes respectum terminorum. Quod I. Les Cartésiens.384
[p. 362] 362
GENERALES INQUISITIONES
Puı.., VII, C, 21. primum mihi inquirenti occurrit est idem. Idem autem esse A ipsi B significat alterum alteri substitui posse in propositione quacunque salva veritate. { Videndum an posito A ubique substitui posse ipsi B, etiam vicissim sequatur B ubique posse substitui ipsi A ; sanè si termini isti se similariter habeant in relatione inter se invicem, utique mutua est substitutio. Quodsi non se habent similariter, nec ad tertium quodlibet plane codem modo se habent, nec proinde unum alteri substitui poterit'. }
Alexander Magnus, et rex Macedoniæ victor Darii. Item triangulum et trilaterum, sibi substitui possunt. Porro hæc coincidere ostendi < semper > potest semper resolutione, si scilicet eo usque resolvantur, donec appareat à priori esse ipsa possibilia, si etiam formaliter prodeant iidem termini, tunc diversi termini sunt iidem. Sit Terminus A et terminus B, si pro utroque substituatur definitio, et pro quolibet ingrediente rursus definitio, donec perveniatur ad primitivos simplices, prodibit in uno, quod in alio seu formaliter idem, Ergo A et B erunt coincidentes, seu iidem virtualiter. Sic ergo definiri potest :
Coincidit A ipsi B, si alterum in alterius locum substitui potest salva veritate, seu si resolvendo utrumque per substitutionem valorum < (seu definitionum) > in locum terminorum, utrobique prodeunt cadem, cadem inquam formaliter. ut si utrobique prodeat L. M. N. Salva enim veritate " fiunt mutationes qua fiunt substituendo definitionem in locum definiti vel contra. « Hino sequitur, si A coincidit ipsi B, etiam B coincidit ipsi A. > Proxima notio, ut A sit subjectum, B pradicatum, si B substitui potest in locum ipsius A salva veritate, seu si resolvendo A et B, eadem qua prodeunt in B prodeunt etiam in A. Idem aliter explicari potest, ut A sit B, si Omne A, et quoddam B coincidant.
Habemus igitur Notas : Coincidens ipsi B. Subjectum et prædicatum. Est. Omne. Quoddam.
Si dicatur Quoddam A est B, sensus est : quoddam A et quoddam B coincidunt. Unde et sequitur Quoddam B est A.386385
Si Omne A et quoddam B coincidunt, etiam quoddam A et quoddam
[p. 363] 363
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
B coincidunt. Sed hoc tamen videtur posse demonstrari ex negativis, ad Pur.., VII, C, 21.
ea igitur accedamus.
Itaque si B = non À, falsum est qu. A esse B.
Generaliter si A sit B, falsum est A esse non-B.
Si falsum sit quoddam A esse non B, dicetur Nullum A esse non B, seu Omne A esse B.
Hinc demonstrari poterit hæc consequentia : Omne A est B. Ergo quoddam A est B. Hoc est : Omne A et quoddam B coincidunt. Ergo quoddam A et quoddam B coincidunt. Nam si Omne A et quoddam B coincidunt, Ergo falsum est quoddam A et quoddam non B 'coincidere (ex definitione Omnis). Ergo verum est quoddam A et quoddam B coincidere 1.
| Sed operæ pretium est totam rem Enuntiationum, et respectus ter- 22 recto.
minorum qui ex variis enuntiationibus nascuntur, tractare accuratius.
Inde enim Origo plerorumque Terminorum partialium et particularum sumenda est.
{ (Qualibet litera ut A, B, L, etc. significat mihi vel terminum aliquem integralem, vel integram aliam propositionem.)
(Cum pro pluribus terminis ponitur unus, illi sunt definitio seu valor assumtitius, hic definitum. ut si pro AB pono C, seu cum A == BC est primitiva propositio.)
(Coincidunt A et B, si per substitutionem valorum assumtitiorum loco terminorum et contra utrobique prodit cadem formula vera (falsa).) } Coincidere dico enuntiationes, si una alteri substitui potest salva veritate, seu qua se reciprocè inferunt.
(I) Coincidunt : Enuntiatio (directa) L et enuntiatio (reflexiva) L est vera. < Hinc coincidunt L esse veram est vera (falsa) Ergo L est vera (falsa). < (Hæc potius differenda pro explicatis prop.) > (Generaliter etsi A sit terminus, vel semper dici poterit A est verum < coincidit cuidam >) >
• Coincidunt : L est vera, et : L esse falsam est falsa.
Coincidunt quod L esse falsam sit vera, et quod L est falsa.387 Hoc theo-
[p. 364] GENERALES INQUISITIONES 364
PHI.., VII, C, 22. rematis instar demonstrare possum, hoc modo : L esse falsam est enuntiatio quæ vocetur M. Jam coincidit M est vera et M (per I). Ergo pro M reddendo valorem, coincidunt L esse falsam est vera, et L est falsa.
(Idem aliter licet prolixius, adhibendo et O, sic demonstratur : quod L esse falsam sit vera, coincidit cum hac quod L esse falsam falsam esse, est falsa. (per O) et ista rursus cum hac quod L esse veram est falsa (per eandem •) et ista denique cum hac quod L est falsa (per 388.)
(2) < Si coincidunt A et B, coincidunt etiam non A et non B. > A non A contradictorium est.
Possibile est quod non continet contradictorium seu A non A. < Possibile est quod non est Y non-Y. > Coincidunt Non-Non-A et A ; adeoque, si coincidunt Non A et B, coincident etiam non B et A.
(3) Coincidunt Non verum et falsum.
Ergo et coincident non-falsum et Verum.
< Si A = B, etiam non A = non B.
Si A = quoddam verum. Ergo non A = non quoddam verum seu nullum verum seu falsum, nam non A continet non AY. > { Hæc omnia intellige si Termini sint possibiles, nam alioqui neque verum neque falsum in propositionibus quas ingrediuntur locum habet. } (4) Coincidunt L esse veram est vera, et L esse non veram est non vera. adeoque coincidunt L et L esse falsam est falsa. Nam L idem est quod L est vera, et hoc idem quod L esse veram est vera (per I) et hæc idem quod L non esse veram est non vera (per 4)'. Et hæc idem quod L esse falsam est falsa (per 3).
Coincidunt L, et L esse non falsam est non falsa. Nam coincidunt L < idem est quod > L esse veram est vera (per 1) et hæc idem est quod L esse non falsam est non falsa (per 3).
Coincidunt L esse falsam et L esse < non > veram est non falsa.
Coincidunt L esse falsam et L esse < non > falsam est non vera. Hæc facilè demonstrantur ex præcedentibus.
Generaliter, si propositio vera aut non vera, falsa aut non falsa dicatur, [p. 365] 365
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
verum in verum, falsum in falsum facit verum. Non in non aquipollet Puu.., VII, C, 22.
omissioni utriusque ' Demonstratur etiam ex his omnem propositionem aut veram aut falsam esse. Seu si L non est < non > vera, est falsa. Si est vera est non falsa ; si est non falsa est vera ; si est falsa est non vera. Omnia per 3.
Propositiones autem I, 2, 3, 4. faciunt officium definitionum, unde sine probatione sunt assumta, indicant enim usum quorundam signorum nempe veritatis et falsitatis, < affirmationis et negationis. > { Dico aliquid impossibile esse seu contradictionem continere, sive terminus sit incomplexus continens A non A, sive sit propositio qua rursus vel dicat coincidere ea quorum unum continet contradictorium alterius, vel contineat terminum incomplexum impossibilem ; nam quoties coincidere dicuntur ea quorum unum continet contradictorium alterius, utique idem continet terminum contradictorium ; quoties aliquid continet id cujus contradictorium continet, utique continet terminum contradictorium. Itaque adhibita propositione impossibili prodit terminus contradictorius incomplexus.} | A est B (seu ipsi A inest B, seu ipsi A substitui potest B).
22 verso.
Propositio [categorica] est A coincidit ipsi B, A non coincidit ipsi B.
« A autem et B significare possunt terminos, vel propositiones alias. > 393 < A non coincidit ipsi B idem est ac A coincidere ipsi B est falsum. > (6) Si A coincidit ipsi B, B coincidit ipsi A.
(7) Si A non coincidit ipsi B, B non coincidit ipsi A.392391390389
[p. 366] GENERALES INQUISITIONES 366
Porro A ut dixi hoc loco significat Terminum vel propositionem. hinc PHIL., VII, C, 22.
non-A significat contradictorium termini vel contradictoriam propositionis.
(14) Si propositio ponatur, nec adjicitur aliud, intelligitur esse veram.
Coincidit cum I.
(15) Non B coincidit ipsi non B. est corollarium ipsius 1o. posito Non B coincidere A.
(16) Propositio < Affirmativa > A est B < sive A continet B >, seu < (ut loquitur Aristoteles)' > ipsi A inest B (in recto scilicet). Hoc est si pro A substituatur valor prodibit : A coincidere ipsi BY. Ut homo est animal, seu homo idem est quod Animal.... nempe Homo idem est quod Animal rationale. Nota enim Y significo aliquid incertum, ut proinde BY idem sit quod quoddam B seu Animal.... (ubi subintelligitur rationale, si modo sciamus, quod subintelligendum sit) seu quoddam animal. Itaque A est B idem est quod A esse coincidens cuidam B. seu A = BY.
{ Notabile est pro A = BY posse etiam dici A = AB, et ita non opus est assumtione nova literæ ? . Præsupponit autem hæc notatio quod AA idem est quod A, oritur enim redundantia. } (17) Hinc coincidunt : A esse B, et quoddam B coincidere ipsi A, seu BY = A (18) Coincidunt A et AA, et AAA, etc. ex natura hujus characterisicx, seu Homo, et Homo Homo, et Homo homo homo. Itaque si qui licatur esse Homo pariter et animal, resolvendo Hominem in anima rationale pariter dicetur Animal rationale et Animal, id est animal rationale.
{ Hinc patet etiam ex AC=ABD non licere inferri C= BD. patet enim et in A= AB non posse utrinque omitti A. Si ob AC = ABD inferri posset C = BD, præsupponendum esset, nihil quod continetur in A contineri et in C quin contineatur et in BD, et contra.394 } 3
[p. 367] 367
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
assumitur, ut ab aliis distinguatur, qua revera sunt reflexiva, et non tam Pu., VII, C, 22.
de re loquuntur, quam de nostro concipiendi modo, ubi utique discrimen est). Itaque cum (per 16) A = BY et B = CZ. Ergo A = CYZ. seu A
{ Licebit et habere generale quoddam indefinitum, quasi Ens quoddam seu quoddam < ut in communi sermone >, tunc nulla oritur coincidentia. } (20) Notandum est quod in hoc calculo fuerat præmittendum : pro quotlibet literis simul poni posse unam, ut YZ = X. Sed nondum usurpatam in hoc calculo Rationis ne oriatur confusio.
(21). Deinde definitas à me significari prioribus Alphabeti literis, indefinitas posterioribus, nisi aliud significetur.
(22) [Itaque] pro quotcunque definitis substitui posse unam definitam, cujus valor < seu definitio > sunt illæ pro quibus substituta est.
(23) Pro qualibet definita substitui posse indefinitam < nondum usurpatam >. Ac proinde et pro quotlibet definitis, et pro definitis et indefinitis, seu poni potest A = Y.
(24) Cuilibet litera adjici potest nova indefinita, ut pro A poni potest AY. nam A = AA (per 18) et A est Y (seu pro A poni potest Y, per 23)
Ergo A = AY.
1 (25) A esse B (A continere B) infert (continet) quoddam B esse 23 recto.
(continere) A.
Nam A esse B= BY = A (per 17) = BY = AY (per 24) = Quoddam B esse A (per 17).
(26) Admonenda adhuc quadam circa hunc calculum quæ præmittere debueramus. Nempe quod de quibuslibet literis nondum usurpatis asseritur generaliter vel concluditur, non tanquam Hypothesis, id de quotlibet aliis literis intelligi. Itaque si A = AA, etiam dici poterit B = BB.397396395
[p. 368] 368
GENERALES INQUISITIONES
(30) A esse B et B esse A idem est quod A et B coincidere, sive A PHIL., VII, C, 22.
coincidere ipsi B quod coincidit ipsi A. Nam A= BY et B= AZ. Ergo < (per 3400 > A = AYZ. Ergo YZ sunt superfluæ < seu Z continetur in A. Ergo pro B= AZ dici potest B = A. > (31) Scilicet notandum et hoc est, si A = AY, tune < vel > I est superfluum, < vel potius generale ut Ens >, et utique impune omitti potest, ut Unitas in multiplicatione apud Arithmeticos, < vel Y inest in A. Imò revera semper inest Y in A, si dicatur A = YA. > (3401 Propositio Negativa. A non continet B, seu A esse < (continere) > B falsum est.
; NB. Si B sit propositio, non B idem est quod B est falsum < seu tò B esse falsum. non B, intelligendo B de propositione in materia necessaria, vel est necessarium vel impossibile. At secus est in incomplexis. > Notionem sumo tam pro incomplexa quam complexa. Terminum pro incomplexa categorematica. } (32) B. non-B est impossibile, < seu si B. non B= C, erit C impossibile'. >{ Impossibile in incomplexis est non-Ens, in complexis est falsum ? } (3402 Hinc si A = non B, erit AB impossibile.
(34) Quod continet B non B, idem est quod impossibile. seu EB non B idem est quod impossibile.
(35) Propositio falsa est, qua continet AB continere non B, (posito B et A esse possibiles). < Intelligo autem B et Y tam de Terminis, quàm de Propositionibus. > { A continere Bet A continere C idem est quod A continere BC3. Hinc si A continet B, etiam continet AB. Hinc si AB continet non B, etiam AB continebit AB non B.399398,
[p. 369] DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
36g
(38) AB est B. Est indemonstrabilis et sive identica sive definitio est,
PuIL., VII, C, 23.
< vel tou Est ; vel continentis, vel veræ propositionis. > Nam significatur AB, seu id quod continet B, esse B seu continere B.
(39) Si B continet C, tunc AB continet C. Nam AB est B (per 38)
B est C (ex hypothesi). Ergo (per 19) AB est C (40) Vera propositio est qua coincidit cum hac : AB est B, seu qua ad hanc primò veram reduci potest. < (Puto id et ad non categoricas applicari posse). > (4I) Igitur cum falsa sit qua non est vera (per 3) sequitur (ex 40)
falsam propositionem idem esse quod propositionem qua non coincidit cum hac : AB est B, seu falsam propositionem idem esse quod propositionem qua non potest probari.
< Propositiones facti non semper probari possunt à nobis, et ideò assumuntur ut Hypotheses. >
|< (42) A continet B et A non continet B, earum una est vera, 23 verso.
altera falsa, seu sunt Opposita, nam si una probari potest, altera non potest, modo termini sint possibiles. Ergo (per 4I) non simul veræ sunt aut falsæ. > (43) B continere non B est falsa seu A ' non continet non B. utrobique patet ex præcedenti. Nam utcunque resolvas manet semper hæc forma, nunquam fiet AB est B. < Patet et ex [42] aliter. B continet B (per 37).
Ergo non continet non B. alioqui foret impossibilis (per 32). > (44) Non B continere B est falsa, patet eodem modo.
(45) B et non B coincidere est falsa. Patet ex 43 et 44.
Supponunt autem hæc terminum B esse possibilem.407406405404403
[p. 370] 370
GENERALES INQUISITIONES
(51) Hinc sequitur Universalem negativam et particularem AffirmaPuIL., VII, C, 23.
tivam esse oppositas, seu si una est vera, altera est falsa (ex 48 et 50).
coincidit ipsi AY. Ergo (per 16) BY est A. Quod erat dem.
{ Majusculis notentur propositiones fundamentales < seu indemonstratx > ut LI. (vel simul numeris communibus* et diversis.)} (53) Universalis Negativa convertitur simpliciter, seu si Nullum A est B sequitur quod Nullum B est A. Nam AY non est B (ex hypothesi).
Ergo AY non coincidit BY (per 16). Ergo BY non coincidit AY (per 6).
Ergo (per 16) BY non est A. Quod erat dem.
(54) Universalis affirmativa convertitur per accidens, seu, si Omne A est B, sequitur quod quoddam B est A. Nam A est B ex hypothesi. Ergo quodd. A est B (per 29). Ergo (per 53)' quoddam B est A. Idem brevius : A coincidit BY (per 16). Ergo BY coincidit A (per 6). Ergo (per 36) BY estA. Opera pretium erit conferre has duas demonstrationes, ut appareat utrum eodem recidant, an verò detegant veritatem alicujus propositionis hactenus sine demonstratione assumtæ ? .
{ Dicendum de collatione horum : Nullum A est B et Omne A est non B.
Item de conversione per contrapositionem ipsius Universalis affirmativæ. pro Nullum A est B licebitne dicere Omne A non est B ? { (s5) Si A continet B et [B est falsa, etiam A est falsal < A est vera, etiam B est vera. > Per < veram vel > falsam literam intelligo vel terminum falsum (seu impossibilem, seu qui est non-Ens) vel propositionem falsam. Et per verum eodem modo intelligi possit terminus possibilis vel propositio vera. Et ut postea explicatur, totus syllogismus mihi etiam propositio est. Caterum quod hic assero etiam sic enuntiari potest, qualibet pars veri est vera, seu quod continetur in vero est verum.
< Demonstrari potest ex sequenti.409408 >
[p. 371] 371
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
tractando ut A, si quidem id fieri potest, nunquam occurrat B et non B Puu.., VII, C, 23.
< seu contradictionem >. Hinc sequitur, ut certi simus veritatis, ve continuandam esse resolutionem usque ad primò vera < aut saltem jan tali processu tractata, aut qua constat esse vera >, vel demonstrandum esse ex ipsa progressione resolutionis, seu ex relatione quadam general inter resolutiones præcedentes et sequentem', nunquam tale quid occursurum, utcunque resolutio continuetur. Hoc valde memorabile est, ita enim sæpe à longa continuatione liberari possumus. Et fieri potest, ut resolutio ipsa literarum aliquid circa resolutiones sequentium contineat, ut hic resolutio Veri. Dubitari etiam potest an omnem resolutionem finiri necesse sit in primò vera seu irresolubilia inprimis in propositionibus contingentibus, ut scil. ad identicas reduci non vacet ? .
1 (57) Falsum in genere definio quod non est verum, [sive quod con - 24 recto.
tinet ea in quibus occurrunt B et non B]. Itaque ut constet aliquid esse falsum, vel necesse est ut sit oppositum veri, vel ut contineat oppositum veri, vel ut contineat contradictionem seu B et non B, vel si demonstretur, utcunque continuata resolutione non posse demonstrari quod sit verum.
(58) Itaque quod continet falsum est falsum.
(59) Potest tamen aliquid continere verum, et tamen esse falsum. si scilicet (per 58) præterea falsum contineat.
(60) Videmur etiam hinc discere posse discrimen veritatum necessariarum ab aliis, ut scilicet < verx > necessariæ sunt quæ ad identicas reduci possunt, aut quarum opposita reduci possint ad contradictorias.
Et impossibiles, qua ad contradictorias reduci possint, aut quarum opposita reduci possint ad identicas.
(6I) Possibiles sunt de quibus demonstrari potest nunquam in resolutione < occursuram contradictionem >. Vera contingentes sunt quæ continuata in infinitum resolutione indigent. Falsæ autem contingentes quarum falsitas non aliter demonstrari potest, quam quod demonstrari (Hæe male postea
correcta nequeat esse veras.411410 Videtur esse dubium, utrum sufficiat ad demonstrandam veritatem, quod continuata resolutione [nulla occurrat] < certum sit
[p. 372] 372
GENERALES INQUISITIONES
PrIL., VII, C, 24 Mullam occursuram esse > contradictio. Inde enim sequetur omne possitermini complexi intelligo in alios terminos complexos. Scilicet sit A esse B = L, et sit B= CD, et À esse C= M, et À esse D= N, utique fiet : L= MN. Licet autem subjectum A resolvatur, non potest pro A substitui pars valoris, sed substituendus est valor integer, quod obiter moneo. Et si C = EG et D=FG, et A = EFG, poterit M resolvi in has duas A = EFG = P et EFG=EG = Q, seu erit M=PQ ; et similiter N in has duas resolvi poterit : A=EFG=P, et EFG=FG=R. ergo L= PQR. qua sunt primo veræ, nam P' est Hypothesis, Definitio scilicel vel experimentum, R et Q sunt axiomata prima. Verum si porro pergamus, requiritur ad definitionem, ut constet eam esse possibilem, seu necesse est ut demonstretur A esse possibilem, seu ut demonstretur, EFG non involvere contradictionem, id est non involvi X non X. Quod cognosci non potest nisi experimento, si constet A existere, vel extitisse, adeoque esse possibile (aut saltem extitisse aliquid ipsi A simile, quanquam revera hic casus fortasse non possit dari, nam duo completa nunquam sunt similia, et de incompletis sufficit unum ex duobus similibus existere, ut incompletum, id est denominatio communis possibilis dicatur (imo < tamen > videtur esse utile, seu si sphæra una extitit, dici poterit rectè quamlibet sphæram esse possibilem))
{ Cujus simile possibile est, id ipsum et possibile est ! Unde patet rem eodem modo procedere in Terminis complexis et in incomplexis. Nam probare verum esse terminum complexum est eum reducere in alios terminos complexos veros, et hos tandem in terminos complexos primò veros, hoc est in axiomata (seu propositiones per se notas), definitiones terminorum incomplexorum quos probatum est esse veros ; et experimenta. Similiter Terminos incomplexos esse veros probatur reducendo cos in alios terminos incomplexos veros, et hos tandem in alios terminos incomplexos primò veros, hoc est in terminos per se conceptos, vel in terminos, aut terminos' quos sumus experti (aut quorum similes sumus experti.412 < Quanquam id adjici opus non sit, nam
[p. 373] DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
373
demonstrari potest uno similium existente possibili et alia esse similia ' >). Puu.., VII, C, 24.
substituitur contentum valor substituitur indefinitus, ut sup. n. 16 ostendimus. > (62) Omnis autem propositio vera potest probari. Unde cum experimenta rursus sint propositiones veræ, ideò si nullus alius datur probandi modus quàm paulo ante descriptus, sequitur rursus experimenta resolvi posse in axiomata, terminos per se conceptos et experimenta, nulla autem dari possunt | Experimenta prima, nisi sint ipsa per se nota, seu 24 verso.
(63) Quæritur an experimenta resolvi possint in alia experimenta in infinitum, et omissa mentione experimentorum an possibile sit < quandam probationem esse talem ut comperiatur > propositionis probationem < semper > præsupponere probationem alterius propositionis, qua non sit axioma nec definitio, adeoque rursus indigeat probatione. Unde et necesse est terminos quosdam incomplexos continuè ita resolvi posse, ut nunquam deveniatur ad per se conceptos. Alioqui resolutione absoluta apparebit utrum coincidentia virtualis fiat formalis seu expressa sive an res redeat ad identicam.
(64) Quæritur igitur an possibile sit resolutionem terminorum incomplexorum aliquando posse continuari in infinitum, ut nunquam perveniatur ad per se conceptos. Et sanè si nullæ darentur in nobis notiones per se conceptæ, qua distinctè attingi possint, aut non nisi una < (v. g.
notio Entis) > ; sequitur nec propositionem ullam ratione perfectè demonstrari posse ; nam licet ex positis definitionibus et axiomatibus perfectè possit demonstrari sinè experimentis, definitiones tamen præsupponunt terminorum possibilitatem adeoque vel resolutionem in per se conceptos, vel in experimento compertos, reditur ergo ad experimenta seu ad alias propositiones.413
[p. 374] GENERALES INQUISITIONES 374
Puu., VII, C, 24. quos incomplexi in infinitum resolubiles ingrediuntur, probatione talis prodibit regula progressionis'.
(66) Quodsi jam continuata resolutione prædicati et continuata resolutione subjecti nunquam quidem demonstrari possit coincidentia, sed ex continuata resolutione et inde nata progressione ejusque regula saltem appareat nunquam orituram contradictionem, propositio est possibilis Quodsi appareat ex regula progressionis in resolvendo eo rem reduci, u differentia inter ea qua coincidere debent, sit minus qualibet data, demonstratum erit propositionem esse veram ? ; < sin contra apparet ex progressione tale quid nunquam oriendum, demonstratum est esse falsam < scilicet in necessariis. >> { Dubium : utrum verum omne quod non potest probari falsum ; an falsum omne q. non potest probari verum ; quid ergo de illis de quibus neutrum ? Dicendum est semper probari posse et verum et talsum, resolutione in infinitum saltem. Sed tunc est contingens seu possibile est ut vera sit, aut ut falsa ; idemque est de notionibus ut in resolutione in infinitum appareant veræ aut falsæ ; id est ad existendum admittendæ, vel non. NB. Hoc modo an notio vera erit existens ; falsa non existens ;
Omnis notio impossibilis est falsa, sed non possibilis est vera ; itaque falsa erit qua nec est nec erit, ut falsa est talis propositio ; etc. Nisi forte malimus nullam existentia in his habere rationem, et notio vera hic idem quod possibilis ; falsa idem quod impossibilis, nisi quando dicitur, v. g.
Pegasus existens. } (67) Necessaria autem propositio est, cujus opposita non est possibilis, seu cujus oppositam assumendo per resolutionem devenitur in contradictionem. Itaque necessaria est qua per identicas demonstrari potest et definitiones, nullo alio usu experimentorum accedente, quam ut inde constet terminum esse possibilem.416415414
[p. 375] 375
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
posse cognoscere | ex ideis in mente mea comprehensis, dum expe- Puz., VII, C,
me concipere EFG, quod voco A, respondeo posse me, cum dico concipere E, vel concipere aliquid quod experior nihil involvere aliud, vel concipere aliquid adhuc compositum, quod à me confusè apprehenditur. Si experior E nihil involvere aliud seu per se concipi, tunc admitti potest ipsum esse possibile. Sed de tali nulla omnino fieri possunt propositiones nisi identicæ ; alioqui falsò dixi me experiri quod nihil aliud involvat. Si experior E involvere plura, jam ea rursus similiter tractanda sunt, quoties verò plura conjungo, quæ non sunt per se concepta, opus est experimento non tantum quod à me simul concipiantur in codem subjecto, talis enim conceptus est confusus, sed quod revera extiterint in eodem subjecto.
(69) Itaque inter prima principia est, terminos quos in codem subjecto existere deprehendimus non involvere contradictionem. Seu si A est B, et A est C, utique BC est possibile, seu non involvit contradictionem.
(70) DEUS ex solis sui intellectus sui ' experimentis, sine ulla perceptione aliorum, judicat de rerum possibilitate.
(7419 Quid dicendum de propositionibus, A est existens, seu A existit.
Ut si dicam de re existente A est B, idem est ac si dicam AB est existens, v. g. Petrus est abnegans, id est Petrus abnegans est existens. Hic quaritur quomodo in resolvendo procedendum sit, seu an terminus Petrus abnegans involvat existentiam ; an verò Petrus existens involvat abnegationem. an omnino Petrus involvat et existentiam et abnegationem, quasi dicas : Petrus est abnegans actu, seu abnegans existens ; < quod utique verum est. > Et ita omnino dicendum est, et hoc discrimen est inter terminum individuum seu completum, et alium ; nam si dicam aliquis homo est abnegans, homo non continet abnegationem, est enim terminus incompletus. nec homo continet omnia qua de eo dici possunt de quo ipse.418417
[p. 376] 376
GENERALES INQUISITIONES
PuIt., VII, C, 25. Ens seu possibile, et aliquid praterea. Omnibus autem conceptis, non video vari Endis apronti pors aua gum aligin fic alari erisiae
< esse > possibile seu Existentiam possibilem, hæc enim nihil aliud est quàm ipsa Essentia ; nos autem Existentiam intelligimus < actualem,
Ib actualitate, quod absurdum est. Ajo igitur Existens esse Ens quod cun plurimis compatibile est. seu Ens maximè possibile, itaque omnia co
telligenti et potenti placet ; sed ita præsupponitur ipsum Existere. Verù :
oterit saltem definiri, quod Existens est quod Menti alicui placeret, ‹
displiceret, si poneretur mens potentissima existere. Sed ut hæc definitic applicari possit experimentis, sic potius definiendum est : Existit, quor Menti alicui < (existenti) > placet, (existenti non debet adjici, si definitionem, non simplicem propositionem quærimus) nec Menti potentissimæ (absolutè) displicet. Placet autem menti potius id fieri quod habet rationem, quàm quod non habet rationem, ita si plura sint A, B, C, D, et unum ex ipsis sit eligendum, et sint B, C, D per omnia similia, at solum A ab aliis sese aliqua re distinguat, Menti cuilibet < hoc intelligenti > placebit A.420 Idem est si saltem discrimen non appareat inter B, C et D, appareat autem inter A et ipsa, et mens decreverit eligere, eliget A Liberè tamen eligit, quia potest adhuc inquirere, an non sit discrime
[p. 377] DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
377
tionem, attamen semper magis magisque acceditur, ut differentia sit Pui.., VII, C, 25.
minor quavis data'.
(75) Si, ut spero, possim < concipere omnes propositiones instar terminorum, et > Hypotheticas [concipere| instar Categoricarum, et universaliter tractare omnes, miram ea res in mea characteristica et analysi notionum promittit facilitatem, eritque inventum maximi momenti ? .
Nimirum generaliter voco terminum falsum, qui in incomplexis est terminus impossibilis, vel saltem insignificans, et qui in complexis est propositio imposibilis, vel saltem propositio qua probari non potest ? .
İtaque manet analogia. Itaque per A intelligo vel terminum incomplexum, vel propositionem ; vel collectionem vel collectionum collectionem, etc.
Ut generaliter terminus verus sit, qui perfectè intelligi potest.
(76) Præter Ens adhibebimus etiam Entia, < unde prodit totum et pars > et generaliter si A non est B et B non est A, et primitiva est hæc : A est L et B est L idem esse quod C est L, dicitur C totum, A (aut B) pars.
Dubitari potest an et quatenus C sit unum Ens reale, an non semper ex pluribus resultet unum Ens, etiam dissitis, et quandonam resultet vel non.
} continuum cum partes indefinita.
Numerus oritur si consideretur tantum plura esse Entia, uon qualia. } I (76) Non-A est non-AB, seu non A = Y non AB. Omnis non homo =ó recto.
est non : homo rationalis. < sequitur ex 77. > (77) Generaliter A est B idem est quod non B est non A. Unde demonstratio præcedens, nam AB est A. Ergo non A est non B*.
< Hoc videndum an possit demonstrari. < Demonstratum est infra 95 et 99.426425424423422421>>
[p. 378] 378
GENERALES INQUISITIONES
(80) Videndum an infinitis possit careri, sane non A videtur idem esse PHIL., VII, C, 26.
quod is qui non est A, seu subjectum propositionis negativa cujus prædicatum est A. seu Omnis qui non est A. Itaque si Y non est A, erit Y= non A. seu Y non = AX, idem est quod Y = non A.
(8429 I seu Y indefinita cum lineola mihi significat quilibet, Y est unum incertum, Y est quodlibet.
(8430 Nimirum et sic dici poterit ; B non est A idem est quod, B est non A. Unde B non = AY idem esse quod B = Y non A.
(83) Generaliter A est B idem est quod A = AB, inde enim manifestum est B contineri in A, idemque est homo, et homo animal. Notavi hoc jam supra ad marginem articuli 16. < et quanquam inde fieri videatur homo est rationale animal animal, tamen animal animal idem est quod animal, ut notavi supra articulo 18. > (84) Hinc si propositio A est B dicatur esse falsa < seu negetur >, utique hoc est dicere A non = AB < hoc est quoddam A non est B. > (85) A esse non B idem est ac dicere A = A. non B. patet ex 83.
< Si dicas A = A non B, est falsa, < seu A non = ' non B > significat quoddam A est B. > (86) Rursus non B idem est quod is qui non est B, seu genus cujus species sunt A, C, D, etc. posito A non esse B, C non esse B, D non esse B.
(87) Itaque Nullum A esse B idem est quod A esse non B, seu quodlibet A esse unum ex iis quæ non sunt B. Seu AY non == ABY, idem est quod A = A non-B. Habemus igitur transitum inter infinitas affirmativas et negativas.428427
[p. 379] 379
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
homo. BY = AZ. Ea etiam potest in hanc mutari : BY = AB < Y >, Puz.., VII, C, 26.
seu dici potest quoddam animal esse hominem, idem esse quod, animal quoddam esse hominem-animal. Patet ex 83. Nihil refert enim quod Y incerta est, quæcunque enim illa sit, fingatur nosci, et adesse, tune utique locum haberet ratiocinatio.
I (90) Caterum etsi hoc modo in Prædicato vitari semper possit inde- 26 verso.
finita Y, non tamen potest vitari in subjecto, et præstat in prædicato etiam relinqui, ob inversionem manifestiorem. Et omnino quia non prorsus eliminari possunt indefinitæ, præstat eas relinqui.
{ Imo puto posse eliminari. { (91) A est B tunc A non est non B'. Esto verum A esse non B. si quidem fieri potest, jam A est B ex hypothesi. Ergo A est B non B, quod est absurdum. < adde infra 99°> { Hic ratiocinandi modus, seu ducendi ad absurdum, jam in præcedentibus est stabilitus. { (92) < Non valet consequentia : > Si A non est non B, tunc A est B.
seu Omne animal esse non hominem falsum est, quidem, sed tamen hinc non sequitur Omne animal esse hominem.
(9434 Si A est B, non B est non A. Falsum esto, < si fieri potest > non B esse non A. seu non B non esse A, verum erit non B esse A. Ergo quoddam A est non B. Ergo falsum est Omne A esse B, contra Hyp. 3 (9435 Si non B est non A, A est B. Falsum esto si fieri potest A esse B.
Ergo A erit non B. Ergo quoddam non B erit A (per conversionem).
Ergo falsum est quoddam non B esse non A (per 31) '. Ergo multo magis falsum est omne non B esse non A, contra hypothesin.436433432431
[p. 380] GENERALES INQUISITIONES 380
{ (28) Omne A est B idem est quod Nullum A est non B, seu quoddam PHIL., VII, C, 26.
A non esse non B. patet ex 97 vel 87, tantum pro B ponendo non B et pro non B ponendo non non B seu B. !
(99) A est B. idem quod A est non non B (per 96) et hoc idem < (per 87) > quod Nullum A est non B (87) id est nullum non B est A (per conversionem universalis negativæ) id est (per 87) Omne non B est non A <= A est B >. Quod erat dem.
(100) Si A est B, sequitur A non esse non B, seu falsum esse Omne A esse non B. Nam si A est B, utique nullum A est non B, seu falsum est quoddam A esse non B (per 87). Ergo (per 10I) multo magis falsum est Omne A esse non B. Adde g1.
(IOI) Si falsum est aliquod A esse B, falsum est Omne A est B. seu quod idem est, aliquod A non est B. Ergo omne A non est B. Nam ponatur < si fieri potest > omne A esse B. Ergo quoddam A est B (per 29). Sed hoc est contra hypothesin, adeoque falsum, ergo et falsum prius.
| (102) Si A est B et A est C, idem hoc est quod A est BC.
27 recto.
(103) Si A est non B et A est non C, idem hoc est quod A est non B
(104) Non B est non BC. demonstratum est 76. sed non semper non BC est non B. Excogitandus esset modus propositionis formalis, seu generalis, quasi dicerem : falsum est omne negativum compositum esse negativum simplex, seu non YX non = non Y, ita ut Y et X significent quaslibet similiter se habentes.
(10S) Si A est non BC non ideò sequitur < vel > A esse non B, vel A esse non C < potest enim fieri ut B sit = LM et C=NP, et ut A sit non IN, quo facto A erit non LMNP seu Non BC. > Interim hinc sequitur falsum esse simul A esse B et A esse C, seu A esse BC. Patet ex 91 vel 991.439438437
[p. 381] DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
38 г
quæ ipsa resolvuntur, rursus ita fortasse posse resolvi, pro re nata. Lineola Puu., VII, C, 27.
autem supra ducta ut AB significare potest affirmationem vel negationem < aut potius > coincidentiam vel incoincidentiam, poteritque lineola notam habere tam in medio quam in extremis, in medio ut significetur modus propositionis, utrum affirmativa an negativa, etc., extremum autem quo respicitur A poterit notam habere qua designetur utrum A sit terminus universalis an particularis, etc. similiter idem designabit pro Blineola
qua respicit B. Et si sit A B C locus I designabit quantitatem vel qualitatem, etc. secundum quam hic adhibetur terminus A < seu modum adhibendi termini A >, et locus 2 naturam propositionis AB, locus 3 modum termini B. Locus 4 modum adhibendi той AB seu L. Locus s naturam propositionis ABC seu [C. locus 6' modum termini C'. Posset in umeris observari talis ordo, ut semper incipiatur à maximè subdivisis si b infimo subdivisionis gradu seu à terminis [simplicissimis| ad incon plexa propioribus, ut si sit
A B CD
EF Unde intelligi potest quàm miris modis terminorum relationes et denominationes variari possint tam ab ordine si respicias solam dispositionem numerorum, quàm a valore cujusque numeri, si vel solius quantitatis et qualitatis habeatur locus.441440
[p. 382] 382
GENERALES INQUISITIONES
PHiL.., VII, C, 27. ubi loca sunt suppleta. dici enim potest A esse idem quod hoc verum, esse idem quod hoc verum, est hoc verum : sed notandum ipsum V suppletum ubique debere mutari : A = A verum seu A = verum * 1
En marge :
44
-
29.
-
- 2'
13.14.15 16.17.18
123 456 78 9 10.11.12
22.23.24
AV VV BV CD EV VV FV VV
| (109) Quemadmodum autem quilibet terminus concipi potest instar 27 verso.
opositionis, ut explicuimus, ita et qualibet propositio concipi potes instar Termini, ut Hominem esse animal est verum, est propositio, es tale quid, est causa, est ratio, etc. Qua serviunt ad universalissimas condendas enuntiationes de his complicationibus.
(I1O) Possunt etiam novi Termini reflexivi condi, qui similiter tracnativæ, cujus subjectum est prædicatum prioris, subjectum dicitur ess idem cum prædicato ejusdem propositionis. Si quis autem velit rigorosi
si A est B et Best A, A est idem cum B. Cujus etiam demonstratio facilè dari potest, quemadmodum super à nobis data est, adhibitis scilicet literis. At verbis haud dubiè foret satis perplexa et opus foret peculiarem adhibere curam in illis rectè disponendis.442 Nam si rectè constituta essent, credo idem præstarent ; licet nesciam an pari claritate, similiter et consequentiæ ex literis facilè ducuntur, ut statim hic patet ut A diximus esse
[p. 383] 383
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
idem ipsi A, ita et B posse dici idem ipsi B. quod non æquè videtur
PHIL., VII, C, 27.
facilé ex verbis apparere.
(III) Notandum est posse etiam de tota resolutionis serie generalia quædam excogitari circa processum ejus, etiamsi continuaretur resolutio in infinitum, et circa hæc utique excogitari possent verba apta reflexiva, etiam litera quædam generales ut Y. Sed [hæc] in progressu clarius apparebit, quid horum præstet.
| (112) Videndum an non alio nonnihil sensu sumatur Y cum 28 recto.
dicatur AY est B hoc est quoddam A est B, quam cum [dicitur] negatur ullum A esse B, ita ut non tantum negetur quoddam A esse B seu incertum hoc A esse B, sed et quodcunque ex incertis A, ut proinde cum dicitur nullum A esse B, sensus sit negari AY esse B, nempe Y est Y, seu quodcunque Y continebit hoc Y. Itaque cum dico quoddam A est B, dico hoc quoddam A est B. si nego quoddam A esse B, seu hoc quoddam A esse B, tantum videor particularem negativam dicere. At cum nego quodcunque A esse', seu non tantum hoc, sed et hoc et oc A esse B, tunc nego LA esse B. Unde etiam in loquendo negar uoddam A esse B. seu dicere quoddam A non est B, non videtur sonar nullum A esse B ; similiter dicere Omne A non est B, non videtur sonare negationem quod omne A sit B ; sed dici de quolibet A, quod non sit B.
Pro prioribus tamen stat, quod negatio Universalis affirmativæ utique est particularis negativa. Itaque negatio particularis affirmativæ non potest etiam esse particularis negativa (neque enim negatio particularis affirmativa et universalis affirmativa potest esse idem) superest ergo ut sit universalis negativa ; neque enim aliud esse potest.
{ Univ. Aff. A xquatur B cum aliquo addito. Univ.444443 Neg, negatur }
[p. 384] 384
GENERALES INQUISITIONES Puu.., VII, C, 28. horizonti parallelæ, quarum una ducta
est sub alia distinctionis causa, ductæ essent una super aliam.
(II6) AB=BY, ubi per Y intelligo quicquid / AB in genere.
est in tota linea B quod cadit sub A.
(117) A= BY idem est quod A= BA.
(118) A= BY ergo BY= AY.
(119) A= BY e : B_ AY idem est quod A =3. Hac omnia ex figura
inspectione patent.
(120) Negatio hujus : quoddam A esse B, seu cum negatur quoddam A coincidere cuidam B, sic exprimetur :
A
A (121) Sed negatio hujus : Omne A est B sic exprimetur :
En marge des §§ 114-121 :
{ Lincola perpendicularis significat limites ultra quos non possunt et intra quos possunt extendi termini salva propositione seu habitudine.
Ut lineola perpendicularis significat maximum, ita duplex linea hori zontalis significat minimum seu quod detrahi non potest salva habitudine. Duplex linea non videtur in subjecto necessaria,
sed tantum in prædicato ; subjectum enim sumo pro
linearum adhuc inferius ductarum.445 }
[p. 385] 385
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
(123) Itaque Omne A est B sic repræsentabitur
PHIL., VII, C, 28.
= 1 Omne A est iB
quæ repræsentatio est inversa prioris. Eodem modo repræsentatio particularis negativæ est inversa prioris. Sed particularis affirmativa et Universalis negativa eodem modo repræsentantur ut ante, quia nihil refert utrum præponas aut postponas, itaque generaliter dici potest priorem repræsentationem a posteriore in eo saltem differre, quod linex in figura transponuntur.
| (124) Est et alia repræsentatio propositionum per numeros '. Nempe 28 verso.
pro terminis ponendo numeros, Universalis affirmativa A est B significat : A < (vel saltem quadratum ipsius A aut cubus) > dividi potest per B. < Nam A et AB hic habentur pro iisdem > (125) Particularis affirmativa, quoddam A est B, significat A multiplicatum per B seu AB dividi posse per B. Intellige scilicet < AB semper dividi posse per A, > nisi in AB destruatur A, si verbi gratia A significaret g, er C non posset dividi per B.
(126) Particularis negativa est, falsum esse dividi A posse per B, licet forte AB dividi possit per B.
(127) Universalis negativa est falsum esse AB dividi posse per B, cujus nulla alia causa est quàm quod A continet [non Bl E• Itaque propriè universalis negativa est si A continet non B, unde per consequentiam colligitur Universalem negativam esse oppositam particulari affirmativæ < nempe si A dividitur per B, non potest fieri, ut A per B multiplicetur. > { Omnia per numeros demonstrari possunt, si modo notetur ?447446 }
[p. 386] 386
GENERALES INQUISITIONES
PHIL., VII, C, 28. sibilem terminum, vel potius falsum (si enim demonstrari hoc perfectè non possit resolvendo in infinitum, falsus est, non impossibilis.) Denique particularis negativa est A non B = A non B'. Et hoc didici ex considerando numeros. Atque ita tandem plane eliminavimus indefinitam Y.
(129) Omnia per numeros demonstrari possunt, hoc uno observato, ur AA et A zquivaleant, et ut (A non Al non admitatur, quia multilicatio hoc loco repræsentat complexum notionum, si autem notic liqua sibi ipsi directè adjiciatur ut Homo homo, nihil aliud fit quàn Homo. Divisio autem repræsentat negationem unius de alio, quando scilicet exactè non procedit. Itaque quando A dividi potest < exacté > per B, < seu quando A continet B >, tunc [prodit] < repræsentatur > propositio Universalis affirmativa A est B. Quando A dividi potest exacte per non B < seu per " >, < seu quando A continet fractionem § (qua
repræsentat non-B) > [oritur] < repræsentatur > Universalis negativa.
At quando A non dividitur exactè per B, oritur particularis Negativa, et quando A non dividitur exactè per § oritur particularis (negativa) aff. Ita arcanum illud detexi, cui ante aliquot annos frustra incubueram ? .
{ " Distinguenda negatio à divisione. divisio enim est omissio alicujus termini, sed non ideò negatio nisi quod revera in infinitis, quod non inest negatur, < itaque respectu formulæ distinguitur divisio seu ablatio à negatione, à parte rei non distinguetur. >
A=A : A falsa
A = A vera
A non=A : A
A = A
vel A : B non=A : B
A = AB Univ. Aff.
seu A : B est falsum
vel AB non = AB
A=A : B Univ. Neg.
seu AB est falsum
vel A non=A : B
AB = AB Part. Aff.
vel A non = AB
[p. 387] 387
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
Intelligo hic quendam hominem esse doctum si modo id possibile sit, Pr..., VII, C, 28 hoc enim loco nos notiones abstractas, non experimenta consideramus.
Si enim possibile sit A =BY, utique istud BY est quodd. B quod est A.
Itaque si part. affirmativa est falsa, impossibile est dari talem
Videtur optimum, ut prius definiamus particulares', nempe AB est notio vera seu AB = AB est part. Aff.
Et A : B est notio vera seu A : B= A : B est partic. neg.
Cum verò dicimus AB esse falsam notionem, seu negamus part. Aff.
fit Univ. Neg. Cum dicimus A : B esse falsam notionem seu A : B non = A : B, fit Univ. Aff. Hinc statim patet conversio simpliciter Univ.
Neg. et Part. Aff. Sed ex his demonstrandum jam esse A = AB si A : B non =A : B, et esse A = A : B si AB non = AB. {
bilis qua non est impossibilis. An igitur omnis universalis negativ impossibilis ? Ita [est] < esse videtur > quia intelligitur de notionibus
tione seu resolutione perfecta, vel non nisi resolutione in infinitum continuabili seu semper imperfecta. Itaque certum est quidem, non verò necessarium, quia nunquam reduci potest ad identicam vel oppositam ad contradictoriam.
| (130) " Verum igitur est quod probari potest, seu cujus ratio reddi 2g recto potest resolutione. Falsum quod contra. Necessarium est quod resolution‹ reducitur ad identicum. Impossibile est quod resolutione reducitur ad contradictorium. Falsus est terminus vel propositio qui continet opposita < utcunque probata >. Impossibilis qui continet opposita per reductionem ad finitos probata. Ita ut A = AB, si probatio facta est per resolutionem finitam, distingui debeat ab A = AB, si probatio facta est per I. Cf. PHIL., VII, B, II, 4I.451450
[p. 388] 388
GENERALES INQUISITIONES
Pan., VII, C, a9. resolutionem ad infinitum, unde jam oritur illud de Necessario, possibili, impossibili et contingente.
(131) Dupliciter fit resolutio, vel conceptuum in mente, sine experimento (nisi reflexivo, quod ita concipiamus), vel perceptionum seu experientiarum. Prior probatione non indiget, nec præsupponit novam propositionem, et hactenus verum est quicquid clarè et distinctè percipio
lemonstratio omnem finitum intellectum transcendi
(132) Omnis propositio vera probari potest, cum enim prædicatun insit subjecto, ut loquitur Aristoteles ? , seu notio prædicati in notione subjecti perfecte intellecta involvatur, utique resolutione terminorum in suos valores seu eos terminos quos continent, oportet veritatem posse ostendi.
(133) Propositio vera necessaria probari potest reductione ad identicas, vel opposita ad contradictorias ; < unde opposita dicitur impossibilis. > (134) Propositio vera contingens non potest reduci ad identicas, probatur tamen, ostendendo continuata magis magisque resolutione, accedi uidem perpetuo ad identicas, nunquam tamen ad eas perveniri 3. Und olius DEI est, qui totum infinitum Mente complectitur, nosse certitu dinem < omnium > contingentium veritatum.
(135) Hinc veritatum necessariarum a contingentibus idem discrimen est, quod Linearum occurrentium et Asymptotarum, vel Numerorum commensurabilium et incommensurabilium.452
[p. 389] 389
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
certitudinem satis est, detegant, et non nisi ab eo perfectè perspiciantur, Pu..., VII, C, 2g.
cujus intellectus est infinitus. Sanè ut de asymptotis < et incommensurabilibus >, ita et de contingentibus multa certò perspicere possumus, ex hoc ipso principio quod veritatem omnem oportet probari posse ', unde si omnia utrobique se habeant eodem modo in Hypothesibus, nulla potest esse differentia in conclusionibus, et alia hujusmodi, qua tam in necessariis quam contingentibus vera sunt ; sunt enim reflexiva. At ipsam contingentium rationem [reperire] < plenam reddere > non magis possumus, quàm asymptotas perpetuò persequi et numerorum progressiones infinitas percurrere ? .
I (137) " Multa ergo arcana Deteximus magni momenti ad analysin 2g verso.
omnium nostrarum cogitationum, inventionemque et demonstrationem veritatum. Nempe quomodo omnes veritates possint explicari numeris.
quomodo veritates contingentes oriantur, et quod naturam quodammodo habeant numerorum incommensurabilium. Quomodo veritates absolutæ et hypotheticæ unas easdemque habeant leges, iisdemque generalibus theorematibus contineantur, ita ut omnes syllogismi fiant categorici Denique quæ sit origo Abstractorum, quod postremum nune paulo distinctius explicare opera pretium erit.
(138) Nempe si propositio A est B. consideretur ut terminus, quemadmodum fieri posse explicuimus, [ita] oritur abstractum, nempe r A esse B, et si ex propositione A est B sequatur propositio C est D, tunc inde fit nova propositio talis : tò A esse B est < vel continet > tò Cesse D°, seu Beitas ipsius A continet Ceitatem ipsius D, seu Beitas ipsius A est Ceitas ipsius D°.456455454453
[p. 390] GENERALES INQUISITIONES 390
PHIL., VII, C, 29. animal ? An per hoc : Animalitas omnis hominis ? Qua longè utique differt ab omni animalitate hominis. Nam modo aliquis homo sit doctus, omnis doctrina hominis est terminus verus ; at nisi omnis homo sit doctus, eruditio omnis hominis est terminus falsus. < Nisi quis intelligat terminum exclusivè, ut aliquando Geometra, quando sub omni moto id cujus celeritas est infinitè parva seu quod quiescit. > Videtur eruditio omnis hominis etiam efferri posse eruditio humanitatis. Sed hoc tamen nolim, si insistimus supra dictis, quod humanitas alicui nihil aliud
guad dorid eam est homo : dicere licebit i doctina hominis est huma{ (14459 Quomodo explicabimus quantitatem in abstractis, verbi gratia quando A est duplo calidius ipso B, seu < quando > calor ipsius A est
calidum possit esse ad tò B esse calidum ut numerus ad numerum.
Hoc ergo contingit quod causa quæ A esse calidum uniformi actione efficit, tali actione < adhuc semel > continuata efficiat B esse calidum, vel signum ex quo cognoscimus aliquid esse calidum sit continuum, et in uno alterius duplum.458457 Sed in his multa opus est circumspec tione, unde thermometra etsi signa sint graduum caloris, non tamel
[p. 391] 391
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
Sed videamus an non exempla sint in contrarium. Circulus est uniformis, PuiL., VII, C, 29.
est uniformis, licebitne < ideò > dicere circularitas est uniformitas ?
Ergo pari jure dicere licebit : Circularitas est planities. Et proinde dicit poterit : Quiddam quod est uniformitas est planities. In quibus tamen hæreo adhuc nonnihil. Sane si idem sit uniformitas quod sò uniforme esse, et planities quod tò planum esse, an verum estaliquando quod rò A uniforme esse sit tò A planum esse. Unde dici poterit Uniformitas respectu unius centri est planities < seu existentia in plano. > Et verò quemadmodum in concretis sunt prædicationes per accidens, cum Musicus est poeta, non video cur non et admittantur in abstractis, ut uniformitas aliqua sit planities. Rectè igitur dicemus uniformitatem circuli esse planitiem, et proinde poterimus insistere regulæ generali. Sed quomodo jungemus hæc in circularitate ? An quia dicimus circularitas est uniformitas, et circularitas est planities, dicere licebit uniformitas est circularitas planities ? Et an non videntur confundi officia prædicamentorum, ut dici possit quædam qualitas est quantitas. Est quantitas cum aliquando ex eo quod, quis est qualis sequitur eum esse quantum. Quid ergo ? Modo non possit dici omnis qualitas est quantitas. Videndum an in casu talis propositionis in abstractis sequatur necessitas in concretis, puto ne hoc et si vera sequi, sunt enim contingentes connexiones semper verz, qua pendent a liberis actionibus.
| 144. Propositiones sunt vel Essentiales vel existentiales ; et ambæ 30 recto.
vel secundi vel tertii adjecti. Propositio essentialis tertii adjecti < ut : > Circulus est figura plana. Propositio essentialis secundi adjecti, ut : figura plana, < ad > unum aliquod punctum eodem modo se habens, est ; est, inquam, hoc est intelligi potest, concipi potest, inter varias figuras est aliqua quæ hanc quoque naturam habet, perinde ac si dicerem : figura plana ad unum aliquod punctum eodem modo se habens, est ens sive res.
[p. 392] 392
GENERALES INQUISITIONES
PuI.., VII, C, 3o. Propositio existentialis tertii adjecti : Omnis homo est seu existit peccato olioi lie alie s pet oio pecil au con in n rei,
seu est ens actu !
-
Ex omni propositione [secundi] < tertii > adjecti fieri potest propositio tertii" adjecti, si prædicatum cum subjecto componatur in unum terminum, isque dicatur esse vel existere, hoc est dicatur esse res, sive utcunque, sive actu existens.
-
Propositio particularis affirmativa Quoddam A est B transformata in propositionem secundi sic stabit : AB est, hoc est, AB est res, nempe vel possibilis vel actualis, prout propositio est essentialis vel existentialis.
diecti hoc quidem modo non æqu Omne A est B non licet commodè facere : Omne AB est. Cùm enim AB sit idem quod BA, pari jure dicere liceret Omne BA est ; et proinde etiam Omne B est A. Itaque sic dicendum erit Omne A continens B est.
Quomodo autem alia ratione propositio universalis affirmativa ad secundi adjecti enuntiationem reducatur mox patebit.
-
Propositio Particularis Negativa Quoddam A non est B sic transformabitur in propositionem secundi adjecti : A, non B ; est. Hoc est A quod non est B est res quædam ; possibilis vel actualis, prout propositio est essentialis vel essentialis ? .
-
Universalis negativa transformatur in propositionem secundi adjecti per negationem particularis affirmativæ. Ita verbi gratia Nullum A est B, hoc est AB non est. seu AB non est res. Posset etiam sic enuntiari : Nullum A est B, id est : Omne A continens non B est.
ISo. Universalis affirmativa transformatur in propositionem secundi < adjecti > per negationem particularis negativa, ita ut Omne A est B, idem sit quod : A non B non est seu non est res. vel etiam (ut dixi n. I47) A continens B est res. Quod tamen posterius ut jam dixi minus aptum est, etsi verum sit, quia est superfluum, jam enim B in A continetur, sed si non omne A sit B, ex AB fit nova res.
Cf. PHIL.. VII. B. Iv.460 3 vers
[p. 393] 393
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
ISI. Habemus ergo propositiones tertii adjecti sic reductas ad propo- Pun.., VII, C, 30.
sitiones secundi adjecti :
Qu. A est B dat : AB est res.
Qu. A non est B dat : A non B est res.
Omne A est B dat : A non B non est res.
Nullum A est B dat : AB non est res.
I52. Et cùm ipsis identicis propositionibus tantum fidi possit in notionibus realibus, adeò ut veritas nulla sine metu oppositi asseri possit nisi de ipsorum notionum realitate saltem essentiali, licet non existentiali, constet ; ideò licebit propositionum categoricarum species quatuor etiam sic exprimere : Part. Aff. AB = AB (seu AB et AB coincidunt, hoc est AB est res). Part. Neg. A non B = A non B (seu A non B est res). Univ.
Aff. A non B non =A non B (seu A non B non est res). Univ. Neg.
AB non = AB (seu AB non est res).
-
Hoc autem præsupponit negari omnem propositionem, quar ngreditur terminus qui non est res. Ut scilicet maneat omnem proposi tionem vel veram vel falsam esse, falsam autem omnem esse cui deest constantia subjecti, seu terminus realis. Hoc tamen nonnihil ab usu < loquendi > remotum est in propositionibus existentialibus. Sed hoc ego non est cur curem, quia propria signa quæro, non recepta nomina his applicare constituo.
-
Quod si quis malit signa sic adhiberi, ut AB sit = AB, sive AB sit res sive non', et ut in eo casu quo AB non est res possint coincidere B et non B, scilicet per impossibile, non equidem repugno. Et ita distinguendum erit inter Terminum et Rem seu Ens.
I ISS. Omnibus ergo expensis fortasse melius erit, ut dicamus 30 verso.
semper in characteribus quidem poni posse A = A, licet quando A non est res nihil inde utiliter concludatur. Itaque si AB sit res, poterit inde fieri YA = ZB, nam inde fieri potest : [BA] Nam AB = R, et AB=RB.
sit B= Y et R= Z. fiet YA = ZB. Et contra YA = ZB < Ergo YAB = ZB > jam A = R et B= (R) (seu A et B sunt res) Ergo YAB=Z (R)
Ergo AB = ((R)).
IS6. A=A. A non = non-A. AA=A.462461
[p. 394] GENERALES INQUISITIONES 394
PHIL., VII, C, 30. sima. < Coincidit cum non A=non B. et si negetur dici poterit A non = B. > 158. D = ZC est Univ. Aff.
- YA = ZC est Partic. Aff.
I60. D=non E Universalis negativa.
I6I. XE = non F particularis negativa.
-
Supersunt termini quos ingrediuntur non YA, hoc est non tale A (seu quoddam A non) qui differunt à non quoddam. Nempe aliud est dicere falsum esse, quoddam A esse B. Aliud est dicere falsum esse tale A esse B. Inde cum hic oriatur aquivocatio aliqua, satius erit literas Y prorsus eliminare, et hinc orientur tales propositiones.
-
A = B item non A = non B [primitiva] simplicissima.
-
A = AB universalis affirmativa.
-
AB=AB, posito AB esse rem, particularis Affirmativa. < seu YA=ZB. > 166. A =' non B universalis affirmativa ? .
I67. A non B = A non B, posito A non B esse rem, particularis negativa.
Si A non = B, tunc vel A non B erit res, vel B non A I68.
erit res.
169°. AB est res aquivalet Qu. A est B, et Qu. B est A.
A non B est res quivalet Qu. A non est B vel Qu. A est non B.
A non B est non res zquivalet Universali Affirmativa : Omne A est B.
AB est non res aquivalet Universali Negativa : nullum A est B, vel nullum B est A.466465464463
[p. 395] 395
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
PHIL., VII, G, 30.
< Sexto. Si A = B erit non A = non B.
Septimo. Si A = B, non erit A = non B.
Octavo. A non A non est res. > 172. Si A == B, erit AB = B.
Nam A = B ex hypothesi, ergo AB = BB per princip. quintum. id est per princip. 3. AB=B.
- Si A = BC, erit AB = BC.
Nam A = BC ex hyp. Ergo AB = BBC per princip. quint. id est per princip. 3. AB =ВС.
- Si non A = B, erit non B= A.
Nam sit non A = B ex hyp. erit non non A = non B per princip. sext.
Jam non non A = A per princip. 4. Ergo A == non B.
- Si A = non B, non erit A = B.
Nam sit A == non B ex hyp. non erit A = non non B per princip. 61.
Ergo per princip. 4 non erit A = B.
-
Si A = BC, erit A= AC. nam sit A = BC (per hyp.) erit A=ABC = BCBC=BCC=AC.
-
Si A = YC, erit A = AC. ut ante ? .
-
Si A = YC, erit ZA = VC.
Nam A = YC ex hyp. Ergo ZA =ZYC, sit ZY = V fiet ZA = VC.
-
Si A = YC, erit VC=ZA. patet ex præcedenti.
-
Si A =non AC, erit A = non C. (Scilicet si A est res.) Hoc accuratè demonstrandum.
-
non AC = Y non C (=Z non A).
demonstranda.
I82. Si Y non C=Z non A, erit = non AC.470469468467
[p. 396] 396
GENERALES INQUISITIONES
sic si dicam non, quidam homo est animal idem est quod falsum est PHIL., VII, C, 31.
quendam hominem esse animal.
- Quidam homo non est lapis significat : quidam homo est non lapis. similiter] istud : Omnis homo non est lapis videtur significare Omnis homo est non lapis ; Itaque generaliter sic interpretabimur non ante est quasi prædicatum negativum. sed si tò non præponitur signo,
qua ad propositiones pertinent sic posse illustrar et quasi ad numeros revocari, ut concipiamus Terminum seu Notionem
=H < ab non 1 non m = H > instar fractionis verbi gratia quod significat H continere a, et b, sed idem H continere non l et non m ;
observando tantüm ut aa idem sit quod a, < et non a non a idem quod non a, et non non a idem quod a >, et ut nunquam idem terminus contineat simul a et non a, seu ut terminus qui continet a non dicatur continere non-a vel contra < Denique qui continet ab continere etiam a, et qui continet non a continere etiam non al. > 1188.
18g. Principia ergo hæc erunt : < primo > aa=a (unde patet etiam non b = non b, si ponamus non b = a).
secundo non non a== a.
tertio non idem terminus continet a et non a < seu si unum est verum, alterum est falsum, aut certè terminus ipse talis dicetur non verus sed falsus. > Quarto [ab continet a] < A continere / idem est quod A esse == xl. > Quinto non a continet non ab, seu si l continet a, non a continebit
< Sexto. Quacunque dicuntur de Termino continente terminum, criam di pos di grip cibis ex qui citer alit propon potes, il
non sequitur vi formæ.473472471
[p. 397] 397
DE ANALYSI NOTIONUM ET VERITATUM
aliquo addito sumtum continere L. verbi gratia AB continere L posito PHiL., VII, C, 3 1.
B=LX, vel AN continere L. posito esse L = MN, et A = BM, nam ita fiet AN = BMN = BL. Proinde etiam qu. A est L idem est quod AL continet L, seu AL= AL ; posito scilicet AL esse rem seu terminum < verum > qui non implicat opposita ut X non X.
Universalis Negativa Omne A est non B seu A continet non B seu A = X non B.
Particularis Negativa Quodd. A est non L seu AX continet non L. seu AX = Z non L seu et A non L continet non L, seu A non L = A non L, posito A non L esse terminum verum qui non implicat opposita.
I9I. Si vera est Universalis Affirmativa, vera etiam est Particularis Affirmativa, seu si A continet B, etiam qu. A continet B. Nam A = XB per princip. 4. Ergo ZA = ZXB (ex natura coincidentium). Et sit ZX = V (ex arbitrio) fiet ZA = VB.
| I92. < In terminis veris > propositio Universalis Affirmativa et 31 verso.
particularis negativa non possunt esse simul veræ. sit enim A = XL et VA=Z non L, fiet AVA seu VA = A.Z non L= XLZ non L, qui terminus est falsus.
-
Eædem non possunt simul esse falsa. sit A non = AL, et A non L non = A non L, erit A non L terminus falsus, ergo A = AL.
-
Terminus falsus est < qui continet oppositos > A non A.
Terminus verus est non-falsus.
- Propositio est quæ pronuntiat quis terminus in alio contineatur aut non contineatur. Unde etiam propositio affirmare potest terminum aliquem esse falsum, si dicat in eo contineri Y non-Y ; et verum si neget. < Propositio etiam est qua dicit utrum aliquid alteri coincidat aut non coincidat, nam quæ coincidunt in se invicem continentur.476475474 >
[p. 398] 398
GENERALES INQUISITIONES
PuI.., VII, C, 31. batur A verum esse, A non verum esse, solet etiam simpliciter dici A esse, A non esse. 6º Veri seu tou esse adjectio relinquit, at falsi seu той non esse in oppositum mutat ; itaque si verum aut falsum quid esse verum dicatur, manet verum aut falsum ; sin verum aut falsum esse falsum dicatur, fit ex vero falsum, ex falso verum. 7° Propositio ipsa fit Terminus si termino ipsi adjiciatur verum aut falsum ; ut sit A terminus, et A est vel A verum est, sit propositio, A verum, seu A verum esse, seu A
consequentias ad propositiones, et propositiones ad terminos. < 9° A continere 1 idem est quod A =xl. >
{ Omne B est C.
B non C non est.
A est B.
A non B non est.
O. A est C.
A non C non est.
Sed hæc consequentia ex meris negativis etsi proba sit non tamen apparet, nisi re reducta ad affirmativas. Unde apparet hanc reductionem universalium ad negativas non esse adeò naturalem. Quemadmodum A continet B et B continet C etiam A continet C, ita si A excludit non B, ergo includit B, et B excludit non C ergo B includit C, itaque denique A includit C. Si adhibeamus AB est, A non B est pro particularibus, et A continet B vel A continet non B pro universalibus, poterimus carere propositionibus negativis. Sané negativus non afficit copulam nisi quando dicitur propositio esse falsa, alioqui afficit prædicatum !477 }
[p. 399] 399
TABLES DE DÉFINITIONS
non est, idem est quod A continet B. Nam A non continere B est < idem Pu.r., VII, C, 31.
quod > A non B esse verum. Ergo A continere B idem quod A non B esse non verum.
{ 200. Si dicam AB non est, idem est ac si dicam A continet non B, vel B continet non A, seu A et B sunt [inconsequentia] < inconsistentia >. Similiter si dicam A non B non est, idem est ac si dicam A continet non-non B seu A continet B, et similiter non B continet non A. His ergo paucis [omnis] formæ fundamenta continentur. }
PHIL., VII, C, 32 (1 p. in-fol.).
PuIL.., VII, F, 32.
Commencement d'une table alphabétique de définitions (de A à Advocatus).
PHil., VII, C, 33-34 (4 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 33-
34.
Table systématique de concepts généraux.
En marge, une note énumère les omissa : ce sont les mêmes que ceux de WILKINS 1.
PHIL., VII, C, 35-46 (12 p. in-fol.).
Tables systématiques de définitions.
PHIL., VII, C, 47 (1 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 47.
Table de définitions sous les rubriques : GENERA ET SPECIES, CAUSE, effectus.
PHIL., VII, C, 48-49 (2 p. in-fol.).
PuIL., VII, C, 48-
49.
De discreta quantitate.
III. Transcendentales mixtæ relationes pertinentes ad Quantitatem discretam.478
[p. 400] 400
DE RERUM CLASSIBUS
• { Si B sit A et C sit A, et idem sit B quod C, erit unum A. si non PHIL., VII, C, 4849.
sint idem, erunt plura'. }
Table de définitions de concepts mathématiques (quelques termes français et allemands).
PHIL., VII, C, 50 (2 p. in-8°).
PHIL., VII, C, 50.
Sur les lois du mouvement.
PHIL., VII, C, 5ı (un coupon).
PHIL., VII, C, 51.
Tutissime philosophabimur abstinendo ab abstractis, præsertim ne
Metaphysicis speculationibus abutendo in Theologiam incurramus. Pleræque controversiæ philosophico-Theologica irrite agitantur, ob nomina
non rite definita. Opus est autem definitionibus quales sunt mex, nempe
palpabiles, et ope characterum ad sensibile aliquid redactæ.
Optima Methodus perveniendi ad Analysin notionum a posteriori, est
quærere demonstrationes propositionum maxime Axiomaticarum, quæ
videntur aliis per se nota ? .
Suit l'énumération des auteurs auxquels Leibniz empruntera ces prétendus axiomes.
PHIL., VII, C, 52 (1 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 52.
Catalogus notionum primariarum, ex quibus cœterœ pleræque omnes
componuntur.
PHIL., VII, C, 53-
PHIL., VII, C, 53-54 (4 p. in-tol.).
54.
De Rerum Classibus.
Revue historique des auteurs de classifications logiques, depuis les
Catégories d'ArIstore jusqu'au Character realis de WILKINS.479
[p. 401] DE LA NATURE DE LA VÉRITÉ
401
PEE., VII, C, 55-.
PHIL., VII, C, 55-58 (8 p. in-4°).
Sur la Dialectica juris de Nic. VIGELIUs (Bâle, 1620).
PHIL., VII, C, 59 (I p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 5g.
Une table de concepts primitifs. Dans une note en tête, Leibniz forme le projet de construire une grande table où l'on pourrait unir les notions par des lignes menées d'un signe à l'autre.
PHIL., VII, C, 6o (un coupon).
PHIL., VII, C, Go.
Sur les paradoxes.
PHIL., VII, C, 62-63 (4 p. in-4°).
PHIL., VII, C, 62-
63.
VEMADMODUM in loco sabuloso adificium molienti continuanda 6z recto.
fossio est, donec solidam rupem firmave fundamenta offendat ; et filum implicatum evoluturo quærendum est initium ; et pro maximis ponderibus movendis stabilem < tantummodo > locum postulabat Archimedes ; ita ad humanæ scientiæ Elementa constituenda desideratur punctum aliquod fixum, cui tutò inniti atque unde securè progredi possimus.
Hoc principium quærendum censeo in ipsa generali natura Veritatum, atque illud < ante omnia > tenendum : Omnem Propositionem aut veram aut falsam esse. Esse autem Falsam qua veræ contradictoria est. Contradictorias verò esse, qua non aliter differunt, quàm quod una carum est affirmativa, altera negativa. < Atque hæc quidem talia sunt, ut frustra eorum probatio postuletur. Cùm enim ad probationes non afferri possint nisi aliæ propositiones, frustra utique afferentur, si simul concedi et negari < aut > veræ et falsæ esse possunt cessatque statim ab initio omnis inquisitio veritatis. porro quotiescunque adhibetur aliqua propositio censetur esse vera, nisi aliud admoneatur. > Vera autem propositio est cujus prædicatum continetur in subjecto, vel generalius cujus consequens continetur in antecedente, ac proinde
INÉDITS DE LEIBNIZ.
[p. 402] 402
DE LA NATURE DE LA VÉRITÉ
PHu., VII, C, 62. necesse est quandam inter notiones terminorum esse connexionem, sive fundamentum < dari > à parte rei ex quo ratio propositionis reddi, seu 62 verso, probatio à priori inveniri possit '. | Idque locum habet in omni proposiione vera affirmativa universali vel singulari, necessaria aut continente.
ut prædicati notio insit notioni subjecti vel expressè, vel virtualiter ;
expressè in propositione identica, Virtualiter in alia quacunque. E (quidem si necessaria sit] propositio, prædicatum ex subjecto vel consequens ex antecedente probari potest vel sola antecedentis sive subjecti, vel et antecedentis et consequentis simul, sive prædicati et subjecti simul, resolutione. < Et quidem necessaria connexio est in propositionibus æternæ veritatis, qua ex solis ideis sive definitionibus idearum universalium consequuntur. > Quodsi propositio sit contingens, non est necessaria connexio, sed < tempore variatur et > ex supposito divino decreto, et libera voluntate pendet ; eoque casu ratio quidem reddi potest semper < ex natura rei, seu notione terminorum (saltem ab eo qui omnia novit) > cur id quod factum est potius factum quàm non factum sit. Sed illa ratio inclinat [potiùs quàm] < tantùm > necesguo em age in oe pihyi e moni derivater : Nit ei yua ia
reddi non possit, cur sic potiùs quäm aliter contigerit. Exempli causa < inter > totius Staticæ fundamenta ponitur ab Archimede ª duo pondera aqualia < A et B > et aqualiter a centro motus, < C >, distantia in quilibrio esse, quod corollarium est
hujus axiomatis < nostri », am eddi poresniret diversitas, utique aliqua reddi potest diversitatis ratio (per nostrum axioma) quod non potest fieri (ex hypothesi )
cum omnia sese utrinque eodem modo habere ponantur ; itaque nec diversa inde consequi possunt.
| Postquam igitur intelleximus omnem propositionem aut veram aut 63 recto.480
falsam esse, et omnem propositionem veram, quæ non per se vera, sive immediata est, posse probari à priori, sequitur ut modum probandi tradamus ; is verò continetur hoc < potissimum > axiomate : Prædicatum in locum subjecti propositionis universalis affirmativa, vel consequens in locum antecedentis propositionis affirmativæ, < salva veritate > substitui potest
[p. 403] 403
GENERA ET SPECIES SUBALTERNE
< in alia propositione ubi subjectum prioris est prædicatum, vel ubi antece- Pui.., VII, C, 63.
dens prioris est consequens. > Excipienda autem sunt propositiones reduplicativæe in quibus nos testamur de termino aliquo ita strictè loqui ut alium substitui nolimus < sunt enim reflexiva et respectu cogitationum se habent ut propositiones materiales respectu vocum. > Cæterum ratio axiomatis hujus patet ex præcedenti. Ponamus enim dari propositionen Universalem affirmativam Omne B est C, et aliam propositionem A est B, dico in posteriori pro B substitui posse C. nam cum A contineat B, et B contineat C < (per axioma præcedens) >, etiam A continebit C, quod sufficit (per axioma idem) ut dicamus A esse C. Nolo autem hoc loco varietatem propositionum prosequi et logicas regulas tradere, cum fundamentum substitutionis indicasse sufficiat.
| Si qua notio sit completa, seu talis ut ex ea ratio' possit omnium pradi- 63 verso.
catorum ejusdem subjecti cui tribui potest hæc notio, erit notio Substantiæ individualis. et contra ? . Nam substantia individualis est subjectum quod alteri subjecto non inest, < alia autem insunt ipsi, > itaque prædicata omnia ejusdem subjecti sunt omnia prædicata ejusdem substantiæ individualis ;
corum ergo ratio reddi potest ex notione substantiæ individualis, eaque sola : ut ex axiomate 2do manifestum est. Itaque notio qua hoc præstat utique ipsius substantia individualis notio est.
PHIL., VII, C, 64.
PHIL., VII, C, 64 (2 p. in-8°).
Novembr. 1678.
Tabuld. Divisiones. Methodus.
Genera et species subalterna.
Utile est plurium eandem rem tractantium methodos in tabulas redactas inter se conferri, ita enim pro variis dispositionibus variæ rerum inter se cognationes, ac varia genera subalterna animo a speciebus imis abstracta, comparebunt.482481
Cuncta inveniri possunt per divisiones,
imo quia quotcunque spe-
[p. 404] GENERA ET SPECIES SUBALTERNE 404
Phu.., VII, C, 64. cierum genus proprium reperiri potest', cuncta possunt reperiri per dichotomias ? , v. g.
d.
b.
-
Nempe e dividetur in fet d, et f dividetur in g et c, et g dividetur in
Cunctæ inquam < imæ > species < a. b. c.d. > inveniri per subdivisionem unam, sed non cuncta genera subalterna, v. g. genus proprium his tribus : a. b. d. sic non comparebit. Itaque ut hoc quoque inveniatur adhuc alia opus erit dichotomia, v. g.
-
Enumeratio facienda est quot diversis opus sit subdividendi modis, ut omnes prodeant species subalternæ.
| Itaque methodus subdivisionum tum demum sufficiens est, cum de Verso.
solis speciebus infimis < inveniendis > soliciti sumus : non vero cum rubricas quas vocant et titulos rerum constituere, ac varia genera venari volumus. Species infimas hoc loco intelligo non absolute, sed relate ad genus suum proprium ut : a. b. c. d considero ut species infimas, earun cilicet quæ quæruntur.
Quæritur an species infimæ conjungendæ quæ sunt æque remota a genere ?
PHIL., VII, C, 65 (2 p. in-8°).
PHIL., VII, C, 65.
Distinctio mentis et corporis.484483
[p. 405] 405
SUR LES PROPOSITIONS CONTINGENTES
PнIL., VII, C, 66 (2 p. in-8º).
PuIL., VII, C, 66.
De aquipollentia causa et effectus.
Il n'y a pas de raison pour que la cause et l'effet diffèrent en grandeur, s'ils sont semblables d'ailleurs ! .
PHIL., VII, C, 68 (un coupon) ? .
PHIL., VII, C, 68.
Si omnes propositiones etiam contingentes resolvuntur in propositiones identicas, an non omnes necessaria sunt ? Respondeo non sane, nam etsi certum sit extiturum esse quod est perfectius, tamen, minus perfectum nihilominus possibile est. In propositionibus facti involvitur existentia. Existentiæ autem notio est talis, ut existens sit talis status universi qui DEO placet. DEO autem libere placet quod perfectius est Itaque involvitur demum actio libera. At nonne ipsius actionis liberæ reddi ratio potest ? Utique si actionem liberam sumamus ut in tempore, erit ejus ratio alia actio DEi pracedens aque libera, et sic porro. Si sumamus actionem liberam aternam, quænam ratio cur DEus potius [elegerit ! talem semper formaverit ? Est utique ipsa natura seu perfectio divina", dicendumque est in contingentibus non quidem demonstrari prædicatum ex notione subjecti, sed tantum ejus rationem reddi, qu non necessitet, sed inclinet.
Homo operatur libere, ubicunque ad ejus electionem aliquid sequitur, id autem quod in homine fit libere, in corpore fit necessitate physica ex hypothesi decreti divini.
Inania sunt qua Cartesius ait quasi mens possit determinare cursum spirituum animalium, necesse est enim [motum] alicujus corporis determinationem mutari alio motu. Et sciendum est non tantum eandem quantitatem motus, sed et eandem determinationem in summa servari in mundo.
(Math, D, 4ami a, Pars Il, Sect. 1, De causa et efectu activis, Axiome et Prop. 4 . Cf. Generales Inquisitiones, § 136 (PuIL., VII, C, 29) et PHIL. VII, C, 62 verso.485
[p. 406] 406
POUR LA CARACTÉRISTIQUE
PHIL., VII, C, 69.
PHIL., VII, C, 69 (1 f. in-4°).
< Propositio a est b. subjectum a. prædicatum b. Terminus a vel b. > Propositio Vera : a est a. vel de est de
ac est a. vel def est de vel de, f est d, fe
item :
item :
b est a, posito b est ac. < vel b est a posito b esse def
et a esse de. > Schol. Nota : propositio a est a continetur in propositione ac est a.
posito c haberi pro non adjecto. ut in algebra cum litera aliqua multiplicans significat unitatem.
Hypothesis est propositio pro arbitrio assumta, ut b est ac. vel de est ac.
quando scilicet præfamur, nos eam non velle probare, sed tantum supponere, et quid ex ea posita sequatur ostendere. < Ita enim theoremata sunt conclusiones ex ista hypothesi facta. > Propositio reciproca ut : b est a, si etiam a est b. Definitio est hypothesis reciproca, in qua definitum est terminus altero simplicior, ut definitio est : a est idem quod de. vel de est item quod ghl. Quum dico esse idem intelligo esse reciproca seu unum posse substitui in alterius locum. Nota pro voce est substitui potest vox continet. et a est a vel ac est a.
Ad modum Algebra res rediret ad divisibilitatem, ut b esta, id est " est
integer, seu b est divisibilis per a, seu b est arius. ut si b sit 6 et a sit 3.
nam ac est a seu b est a. seu 3, 2 est 3narius. seu numerus divisibilis per 3.
Ut characteristica Logica probè constituatur, ita concipi debet, ut ex calculo etiam ostendi possint subsumtiones, conversionesque, item modi et figura. Consequentiæ quæ nullis syllogismis aliisque logicis artibus probari possunt, quas Jungius notavit, ex referendæ ad characteristicam Grammaticam '.
| Videtur negatio exprimi posse per ?
[p. 407] TABLES DE DÉFINITIONS
407
PHIL., VII, C, 70 (2 p. in-fol.)
PHIL., VII, C, 70.
GENERA TERMINORUM.
Liste de catégories.
SUBSTANTIE.
Définitions.
PHIL., VII, C, 71-72 (2 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 71-
72.
Définitions de Ens, possibile, Existens, Compossibile, perfectius, Necessarium, Contingens, iidem, diversi, multa, unum, duo, tria, quatuor (démonstration de 2 † 2 = 4), partes, totum, magnitudo, similia, convenientia, congrua, positio, locus, tempus, ordo, etc.
PıL., VII, C, 73-74 (3 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 73A infert B, vel B sequitur ex A [si substitutione coincidentium pro A 73 recto.
oritur B], si ponendo A [sumendo AJ et substituendo coincidens oritur B.
[Non tamen necesse] non tamen requiritur ut nihil aliud oriatur quam B.
Eadem seu Coincidentia. . . • . . . . . . .
Contradictio. . . . . . . . ..
Impossibile. . . . . . . . .
Possibile. . . •
• ..
Vera propositio est A [est] continet B, si A non-B infert contradictionem. Comprehenduntur et categorica et Hypothetica propositiones, v. g.
si A continet B, C continet D, potest sic formari : A continere B continet C continere D ; itaque A continere B, et simul C non continere D infert contradictionem'.
Vera propositio categorica < afirmativa universalis est : > A est B, si A et AB coincidat, et A sit possibile, et B sit possibile.
Hinc sequitur, si A est B vera propositio est, A non-B implicare
I. Cf. PHIL., VII, B, II, 62, § 16 ; 63, 8 8 ; Generales Inquisitiones, § 138, PuIL., VII, C, 29 verso.
[p. 408] DÉFINITIONS GÉOMÉTRIQUES 408
PuIL., VII, C, 73- contradictionem, nam pro A substituendo æquivalens AB fit AB non-B quod manifeste est contradictorium.
{ Verum est vel necessarium vel contingens. Verum necessarium sciri potest per finitam seriem substitutionum seu per coincidentia commensurabilia, verum contingens per infinitam, seu per coincidentia incommensurabilia. Explicabile conferemus commensurabili, inexplicabile incommensurabili. Verum necessarium est cujus veritas est explicabilis ; contingens cujus veritas est explicabilis ! . Probatio a priori seu [demonstratio]
Apodixis est explicatio veritatis. } Vera propositio bypothetica < primi gradus > est si A est B, et inde sequitur C est D. < nempe substitutione coincidentium. > Status quo A est B vocetur L, et status quo C est D vocetur M. Erit L co LM ita reducitur hypothetica ad categoricam. .
Ex Hypotheticis primi gradus eodem modo transiri potest ad hypotheticas secundi.
.........
PHIL., VII, C, 75-78 (7 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 7578.
Suite de définitions logiques et métaphysiques. (Fol. 77 recto, le mot Monas est employé pour désigner la substance simple.)
PHIL., VII, C, 79.
PHIL., VII, C, 79 (un coupon long).
Définitions géométriques : Extensum, etc.
79 recto.
Extensum est continuum cujus partes sunt coexistentes *.
Axioma I. Omne extensum < A > est in alio extenso < B > in quo est adhuc aliud (extensum) C, quod non est in ipso A. Seu omne extensum est in ampliore extenso.
Axioma 2. Duo quælibet extensa sunt in [communi] < codem >
Axioma 3. Si A sit in B, et B in C, erit A in C.
Axioma 4. Si omne quod est in A sit in B, ipsum A est in B.488 et
[p. 409] DÉFINITIONS GÉOMÉTRIQUES
409 Punctum est [Extensum in quo quicquid est idem] [quod in extenso Puu.., VII, C, 79.
est, sed ita ut [quod in] nihil aliud sit in ipso] in quo nihil est præter ipsummet, ipsum autem est in extenso '.
Ergo per axiom. 2. et 4. duo quælibet puncta sunt in eodem extenso.
Recta est via simplicissima transiens per duo puncta.
PHIL., VII, C, 80 (un coupon, 2 p.).
PHIL., VII, C, 80.
Inquisitio in aliquid absolutum, in quod cogitationum objecta resolvi oportet. . . . . . . . •
.....
PHIL., VII, C, 81 (un coupon.)
PHIL., VII, C, 8I.
La médecine étant la plus empirique des sciences a besoin de recueils d'observations et de répertoires.
PuIL., VII, C, 82.
PHIL., VII, C, 82 (un coupon).
Définitions de l'essence et de l'existence.
I. Cf. MaTH., 1, 3, a ; 5, d.
[p. 410] DE FORMIS SYLLOGISMORUM 410
PHIL., VII, C, 83-84 (4 p. in-folio).
PHIL., VII, C, 83.
84.
De formis syllogismorum Mathematice definiendis 1 NEMINEM harum rerum intelligentem dubitare arbitror, quin Logica 83 recto.
pars quæ de figuris et modis syllogismorum agit, ad geometricum rigorem revocari possit. Et sanè non pauci homines ingeniosi jam in eo ostendendo studium posuêre ; mirum tamen est verum, modorum utilium numerum nondum determinari haberi ? , quod nunc facere aggredimur, nec indignum Geometra putamus. Nam si laudantur qui corporum regularium numerum definiêre, quorum nisi ad contemplandi jucunditatem usus nullus est, si Conchoeidis aut Cissoeidis alteriusve figuræ rarò usum habentis proprietates elegantiores eruisse dignum ingenio mathematici exercitium videtur, quanto potius erit ratiocinationem humanam qua neque præstantius neque utilius quicquam habemus, sub Mathematicas leges cogere. Nec proinde culpandi sunt Logici quod ista sunt prosecuti, sed quod istis pueros fatigarunt. < Nos
usus ad agnoscendum è vestigio solis tribus lineis rectis ductis, utrum propositus aliquis modus sit concludens, sine ullo figurarum et regularum logicarum respectu ? > Fundamentum Syllogisticum hoc est : Si totum aliquod C cadat intra aliquod D vel si totum C cadat extra aliquod D, tunc etiam id quod
I. Cf. PHIL., VI, 14, 15. Une longue note marginale est consacrée à la Logique du P. FABRY.490489
[p. 411] 411
MATHEMATICE DEFINIENDIS
inest ipsi C priore quidem casu cadet intra D, posteriore vero casu Puiz., VII, C, 83.
cadet extra D. Et hoc est quod vulgo vocant dictum de omni et nullo' Hinc statim nascuntur modi illi primitivi : Omne C est D. Omne B est C. Ergo omne B est D. < vel si mavis Omne B est C. omne C est D.
Ergo omne B est D (hoc est individua ipsius B continentur in individuis ipsius C, et individua ipsius C < continentur > in individuis ipsius D.
rgo individua ipsius B continentur in individuis ipsius D). > (hoc es tum aggregatum individuorum ipsius C comprehenditur sub indiv duis ipsius D, jam omnia individua ipsius B comprehenduntur sub individuis ipsius C, ergo et sub individuis ipsius D).
Omne C est D, quoddam B est C, ergo quoddam B est D. < vel quoddam B est C. Omne C est D. Ergo quoddam B est D. (hoc est quædam individua ipsius B continentur in individuis ipsius C. omnia individua ipsius C continentur sub individuis ipsius D. Ergo quædam individua ipsius B coninentur sub individuis ipsius D). > Brevius ambos modos comprehen lendo : B vel ex toto vel parte < sive respectu vel omnium vel quo rundam individuorum >, inest ipsi C, jam totum C inest ipsi D, ergo et B vel ex toto vel ex parte inerit ipsi D.
Nullum C est D. Omne B est C. Ergo nullum B est D. Item Nullum C est D. Quoddam B est C. Ergo quoddam B non est C ? . (Hoc est : B vel ex toto vel ex parte inest ipsi C : jam totum C cadit extra D ; ergo et B vel ex toto vel ex parte cadit extra D.) Hæc autem non minus geometricæ certitudinis sunt, quam si dicatur, cui inest totum ei et inest pars, vel a quo removetur totum, ab eo et removetur pars.
1 < Ex his jam paucis cateros modos omnes demonstrabimus, usi 83 verso.
tum subalternatione, tum regressu, tum conversione ; et quidem per ubalternationem < seu argumentum ab universali ad particulare > stendemus modos < duos > prima figura derivativos vulgo non us tatos ; per regressum ostendemus < ex primis > omnes modos figura secunda et tertia ac per hos ipsam conversionem ; denique accedente prioribus mediis (subalternationi et regressui) conversione, ostendemus modos figura Quarta seu indirectæ ? .492491 > Brevitatis autem causa morem
[p. 412] 412
DE FORMIS SYLLOGISMORUM
PHIL., VII, C, 83. Logicorum secuti imposterum Universalem affirmativam exprimemus per A, universalem Negativam per E, particularem affirmativam per I, particularem Negativam per O, et scribemus ABC, EBC, IBC, OBC, pro exprimenda propositione, et AAA, AEE, etc., pro exprimendo
Hinc quatuor primi modi prima figuræ quos < primitivos seu > ab aliis independentes esse diximus, ita enuntiabuntur, Barbara : ACD.
ABC. ABD. Celarent : ECD. ABC. EBD. Darii : ACD. IBC. IBD.
Ferio : ECD. IBC. OBD. Ubi A.E.I.O significant formam, B.C.D matesignificat omne C est D, ECD significat Nullum C est D, IBC significat quoddam B est C, OBD significat quoddam O' non est D. > SuBALTERNATIO autem (cujus ope ex his quatuor modis alii duo modi primæ figuræ ducuntur), ita demonstratur : Omne A est B. quoddam A est A.
Ergo quoddam A est B. quod est argumentum in Darii. Similiter :
Nullum A est B. quoddam A est A. Ergo quoddam A non est B. quod est argumentum in Ferio. Hinc ex Barbara ducitur Barbari pro < conclusione > ABD scribendo IBD, quod ex ea sequitur ; et ex Celarent ducitur Celaro, pro conclusione EBD scribendo OBD quod ex ea sequitur.
Habemus ergo duos modos novos eosque derivativos, prima figura : Barbari ACD. ABC. IBD. Celaro. ECD. ABC. OBD. Horum modorum utilitas apparebit in progressu ad omnes alios modos aliarum figurarum Methodo nostra constanti ex prima deducendos. Apparebit etiam tres figuras directas, primam, secundam et tertiam, habere numerum modorum zequalem, nempe senarium, et ex unoquoque modo prima, methodo regressus qua nunc sequetur demonstrari unum modum secundæ et unum modum tertiæ. Hinc secundæ figura etiam duos novos modos adjicio, tertia autem jam vulgò plena habetur.
{ In Regressu utimur hoc principio, quod conclusione existente falsa (hoc est contradictoria ejus existente verâ) et una præmissarum existente vera, altera præmissarum necessariò debeat esse falsa, seu contradictoria ejus debeat existere vera. Supponit ergo Regressus principium contradictionis, est autem Contradictio inter Universalem affirmativam et particularem negativam, seu si falsa sit A vera est O, et contra ; item inter
I. Sic. Lire : B.
[p. 413] 413
MATHEMATICE DEFINIENDIS
universalem negativam et particularem affirmativam, seu si falsa sit E PrI., VII, C, 83.
vera erit A ' et contra. { Jam ex sex Modis prima figuræ ducemus modos secundæ et tertiæ per Regressum, incipiendo à Barbara, ibique rem trademus ita explicatè, ut in sequentibus breviores esse possimus. In BARBARA PRIME : omne C est D.
omne B est C. ergo omne B est D. Itaque si ponatur major esse vera (omne C est D) et falsa conclusio a proinde vera ejus contradictoria (quoddam B non est C°) falsa erit minor (seu quoddam B non erit C).
< Jam argumentum tale : Omne C est D, quoddam B non est D, ergo quoddam B non est C, est in Baroco secunda, oritur ergo ac demonstratur hic modus per regressum ex Barbara prima, supponendo conclusionem modi hujus primæ falsam, et majorem veram >. Sin ponatur in Barbara conclusio falsa (seu quoddam B non esse D) minor vera (seu omne B esse C) Erit major falsa (seu quoddam C non erit D) quod est in Bocardo tertize. Sed ut brevioribus notis totum hoc exprimamus :
Barbara prima
ACD ABC ABD | Barbara prima
ACD ABC ABD 84 recto.
Regressus
ABC OBD Hinc Baroco secunda ACD OBD OBC Hinc Bocardo tertiæ OBD ABC OCD
Celarent prima
EBD Celarent prima
ECD ABC
ABC EBD
ECD
Regr.
ECD
IBD
ABC IBD Regr.
Ergo
Ergo
OBC
ICD
Hinc Festino secunda ECD IBD
ABC ICD
OBC Hinc Disamis tertix IBD
ACD IBC
IBD Darii prima
ACD IBC IBD Darii primæ
Regr.
EBD
ACD
EBD
IBC Regr.
Ergo
EBC
OCD
Ergo Hinc Camestres
Hinc Ferison
EBD
EBC
EBD IBC OCD secundæ
ACD
tertix
Ferio prima
ECD IBC
ECD IBC OBD
OBD
Ferio prima
ABD
IBC Regr.
Regr.493
ECD
ABD
Ergo
Ergo
ICD
EBC
EBC | Hinc Datisi tertiæ Hinc Cesare secundæ ECD ABD
ABD IBC ICD
[p. 414] DE FORMIS SYLLOGISMORUM 414
ACD ABC IBD | Barbari primæ
ACD ABC PHIL., VII, C, 84. Barbari primæ
• IBD
Regr.
ABC EBD
EBD Regr.
ACD
OBC
Ergo
Ergo
OCD
Hinc Felapton Hinc Camestros
ACD EBD
OBC
tertiæ
EBD ABC OCD secundæ
Celaro primæ
ECD ABC OBD
Celaro primæ
ECD ABC OBD
ECD
ABC ABD
ABD
Regr.
Regr.
Ergo
OBC
Ergo
ICD
Hinc Cesaro secunda ECD ABD OBC | Hinc Darapti tertix ABD ABC ICD
Patet ex hoc schemate, dum ex Modo figuræ prima ducitur per regressum modus respondens figuræ secundæ vel tertiæ, majorem in
conclusionem ; vel contra. At conclusio primæ in tertia facit majorem, el major primæ in tertia facit conclusionem. < Modi etiam secundæ el
servemus, reditur ad modum tertiæ (minorem servatam pro sua majore 84 verso. habentem) qui ex codem modo < primæ > ductus erat. | Idem est in tertia, ubi si minorem servemus, reditur ad modum primæ (ejusdem minoris) unde is modus tertiæ ductus erat ; sin majorem servemus, reditur ad modum tertiæ (majorem servatam pro < sua > minore habentem) ex codem primæ ductum. Ita ex Cesare per regressum servata majore fit pater Ferio, servata minore frater Datisi ; similiter ex Datisi per regressum fit pater Ferio aut frater Cesare.
[p. 415] 415
MATHEMATICE DEFINIENDIS
{Hinc facile etiam sciri potest ad quem primæ modum datus aliquis Pun.., VII, C, 84.
secundæ terriæve modus reducatur, hoc disticho observato :
Altera majorem sed tertia forma minorem
Ex prima servat quando regressus erit.
Ut jam amplius barbaris vocabulis Cesare, Camestres < etc. > reductionis causa inventis opus non sit, modo quis intelligat nihil aliud hic egressum appellari, quàm supposita falsitate conclusionis et veritate anius præmissæ concludere falsitatem alterius præmissæ. Res generaliter ita patet, < dissimulando qualitatem et quantitatem >
in prima
BD
Regressus
CD
BC
Ergo
BD
BC
CD
Hinc in secunda
BC
BD
in prima
CD
BD
BC
Regressus
CD
Ergo
BC
CD.}
BD Hæc secundæ tertiæque figuræ demonstratio simul continet earum originem à priori, seu modum quo potuêre inveniri, quæ demonstrandi ratio optima est, synthetica enim est sive combinatoria, non verò analytica, qua figuras istas jam datas assumit. Prævideri etiam hac methodo potest quot modi et figuræ oriantur, nam unus modus figuræ primæ unum dat secundæ unumque tertia. Fecit autem, credo, neglectus novorum à me additorum modorum prima et secundæ figurz, ut hæc methodus
incidêre in modos quartæ. Hæc vero nostra Methodus figuras directas secundam nempe et tertiam ex prima ducit per regressum, at modos indirectos, figuræ scilicet quartæ per regressum solum obtinere non licet, sed conversiones sunt adhibendæ, quæ tamen ipsæ per secundam tertiamque figuram debent demonstrari, ut nunc ostendam. Unde hac methodo vera ratio apparet, cur quarta figura à figurarum directarum numero excludatur, < et secundæ tertiæque sit postponenda, quandoquidem non nisi per illas demonstratur. >
[p. 416] 416
Préface a L'encyclopédie
Ut autem ad quartam figuram accedamus, prædemonstrandæ erunt PHIL., VII, C, 84.
conversiones :
(I) In Cesare secundæ demonstratur Universalem Negativam posse converti simpliciter, nempe : Nullum A est B, Omne B est B. Ergo Nullum B est A.
495 In Darapti tertiæ demonstratur Universalem Affirmativam poss onverti per accidens, nempe : Omne A est A. Omne A est B. Erg quoddam B est A.
496 In Festino secundæ demonstratur Universalem negativam posse converti per accidens, nempe : Nullum A est B, quoddam B est B. Ergo quoddam B non est A.
(4) In Datisi tertiæ demonstratur particularem affirmativam posse con erti simpliciter, nempe : Omne A est A. Quoddam A est B. Ergo quoddan B est A. Hoc modo enim (ut et in demonstranda subalternatione apparuit)
consequentix biterminæ, adhibitis propositionibus identicis eundem terminum bis ponentibus, præbent syllogismos triterminos. Conversio per contrapositionem huc non pertinet, in contrapositione enim ipsi termini mutantur, translata mutatione à copula seu forma in ipsum terminum seu materiam. Licet autem identicæ aliis etiam in modis adhibeantur, tamen nullas novas conversiones obtinebimus, sed plerumque in concluionem præmissæ repetitricem incidemus. Cui accedit quod solæ proposi iones affirmativæ identica esse possint, et pro negativis veniendum es ad contrapositionem. Ut enim dicere possum, Omnis homo est homo, a dicere etiam possum Nullus non-homo est homo. sed contraposit t dixi huius loci non est Au bas de la page, un renvoi :
Figura Quarta ? .
PHIL., VII, C, 87PHIL., VII, C, 87-88 (4 p. in-folio) 3.
88.
ONSTAT non tantum omnes Veritates in rerum natura et ment 87 recto.494
, Autoris DEI omnium conscii esse determinatas, sed etiam determinatum esse quid < à nobis > ex notitiis quas jam habemus colligi possit, sive
[p. 417]
Préface a L'encyclopédie
417
absoluta certitudine, sive maxima quæ ex datis haberi possit probabilitate.
PHIL., VII, C, 87.
Est vero in nostra potestate ut in colligendo non erremus, si scilicet quoad argumentandi formam rigidè observemus regulas Logicas, quoad materiam verò nullas assumamus propositiones, quarum vel veritas, vel major ex datis probabilitas, non sit jam antea rigorosé demonstrata.
Quam methodum secuti sunt Mathematici, admirando cum successu.
Est etiam in potestate nostra ut controversias finiamus, si scilicet argumenta qua afferuntur in formam accuratè redigamus, non syllogismos tantùm < formando atque examinando >, sed et prosyllogismos, et prosel eui ahe posilgios ranen del albatae pri uile riet
ne scilicet inani circulo priora repetat, et Diogenis dolium volvat.
Magnum igitur brevi tempore potuissemus colligere Thesaurum veritatum, si disputationibus scripto institutis accuratè observavissemus disputandi Vethodum', et conclusa disputationis redegissemus in literas tanquan - in > Acta publica eruditorum, quemadmodum Democritus qua semel accuratè investigando compererat annulo obsignabat ; < aut quemadmodum Mathematici semel demonstratis aut præstitis apponunt signum : Q. E. D. vel Q. E. F. > Ita enim semper aliquid didicissemus, scilicet veritatem vel probatam, vel reductam saltem ad propositiones quasdam simpliciores quæ adhuc probandæ restarent, nec unquam postea resumsissemus priorem controversiam, sed quæstiones novas ex ea enatas, cumque non catur in infinitum et < cùm > semper profecissemus aliquid, < nec unquam in vánum laboravissemus, ideò > mox in plurimis quæstionibus cognovissemus, quicquid de illis ex datis mente humana sciri potest.
Hær Methodus plurimum contuliset ad Felicitatem generis umani. Nam ita datis notitiis, tanquam beneficiis Divinis, usi fuissemus quantum possibile est, et ex iis duxissemus quicquid inde duci potest ; plurimaque malorum remedia aut vitæ subsidia in ærarium scientiæ humanæ publicum relata haberemus, qua nunc irritis conatibus vanisque divagationibus quærimus, ignari nos ea jam habere in potestate. Sicubi autem constitisset, quæsita ex datis haberi non posse, convertissemus animum ad
27
INÉDITS DE LEIBNIZ.
[p. 418] 418
Préface a L'encyclopédie
Pri.., VII, C, 87. nova Data acquirenda institutis methodicè experimentis. In his autem ubi non licet experimenta facere, saltem obtinuissemus tranquillitatem Mentis et pacem animorum, quemadmodum enim nullus præstans Mathematicus quærit Motum perpetuum pure mechanicum, < cujus demonstrata est 87 verso. impossibilitas >, ita nemo prudens amplius se vanis disquisitionibus | fatigaret, multò minùs aliis negotium facesseret, ineptaque odia exerceret in dissentientes, sed vim mentis in illa impenderet qua cum fructu tractari "'Verum mula magaaque Sueze alim, hodieque perseverant obstacula
quominus consilia tam salutaria exitum sortirentur. Videntur tamen ad duo redigi posse. Prius ergo < et majus > obstaculum mihi esse videtur, defectus seria voluntatis in hominibus. quem quidem mirari non debemus, videmus enim non tantum quàm negligenter tractent negotium salutis xternæ sed etiam quomodò in rebus ante oculos et pedes positis se temere gerant. Quid enim ut exemplo quotidiano utar, præstantius in hac vita est sanitate, et nihilominus multi eam scientes videntesque pessundant, plurimi non curant, pauci de ea seriò et cum effectu aliquo cogitant. Quotusquisque autem faceret quod rusticus ille apud Benivenium in rarioribus observationibus, is cum inveterata Hydrope laborans auxilium peteret, Benivenius autem desperatum judicans, nihil se posse dixisset, consilium saltem flagitabat, cui subridens Benivenius, nihil aliud habeo amice quod tibi consulam, quam ut quam minimum possis, bibas.
Tum rusticus integro anno potu abstinuit, eaque mentis firmitate insuperabilem Medicis morbum vicit '. Quis non exploderet Medicum, qua rusticus ille potuit, ægris præcipientem ? Plerique certam mortem quam tam durum auxilium mallent. Ita nos profecto malumus mentis nostræ intemperantiam < per omne errorum malorumque genus > sequi quàm aliquandiu sobriam cogitandi severitatem servare certa licet salutis spe. Magna enim opus esset patientia firmoque animi proposito ad rigorem accuratæ inquisitionis observandum, si nihil in ea indulgendum esset animo ad ludendi licentiam, saltusque faciendos prono. Cui accedit quod pauci veritatis cura tanguntur, nam qui otio et fortunis abundant torpent plerumque arbitrantes sibi suppetere quicquid ad commodè vivendum opus est, et quæ desunt invenire desperantes.497 Qui verò bona
[p. 419]
Préface a L'encyclopédie
419
trahuntur. Multa sunt præterea, præsertim in natura inquisitione, quæ impensas postulant, nec nisi multorum Conspiratione quæstari possunt.
Posterius obstaculum est imperfectio Artis Logica. ita enim sentio, Logicam qua habetur in Scholis, tantum abesse à Logica illa utili in dirigenda mente circa veritatum variarum inquisitionem, quantum differt Arithmetica puerilis ab Algebra præstantis Mathematici. Quemadmodum ergo ante Tractatus de bello et pace habendos, agi solet de præliminaribus, et quemadmodum apud veteres Romanos prætor ligitantibus'
se instruunt, sed et pyxidem nauticam et Tabulas Hydrographicas, et
turam, nisi certum iter, et biviis in itinere oblatis, certum « futurum > viæ indicem deligamus, et < similiter > temere cum aliis in disputationem descendimus, qua vel in jocum < aut fallendi sive potius perdendi temporis exercitamentum >, vel in lites, convicia, pugnas,
Et sanè si quis acta colloquiorum < cum curâ > inspiciat, qualia fuêre, Ratisbonense ; Montisbeligardense, aliaque hujusmodi, deprehendet nullum exitum potuisse obtineri, quia circa Modum disputandi non conveniebatur. Et in congressibus politicis deliberationibusque de
quam specialis quædam Logica sit, manifestissimum est quantum Logica imperfectione laboretur, nam < sæpe, ut alia infinita taceam >, non constat , cuinam incumbat probatio, sæpe etiam indiciis utrinque pugnantibus, deest statera quædam, ad quam argumenta quoque expendantur, ut appareat à qua parte stet major probabilitas .498 Ut jam de
[p. 420]
Préface a L'encyclopédie
420
PHI., VII, C, 88. consultationibus Medicorum nihil dicam, qua cum privato cujusque urbitrio committantur, nec certam formam acceperint et plerumque sin estinatæ < et fiant à distractis >, et suscipiantur circa rem < maxim quidem momenti, sed et > conjecturis maximè obnoxiam, ubi summ circumspectione opus esset ; facile judicari potest, quanta et quam crebr in ipsa corum Methodo vitia occurrere debeant, qua sæpiùs ægri morte luent.
Magna hodie spes est obstacula ista, saltem pro parte, superari posse, tum publicè tum privatim. Et publicè quidem, præsentibus curiositatis et studiorum excitamentis < utendo >. Constat enim Reges principes et Respublicas ad veritatis inquisitionem juvandam pronos esse, sic in Gallia, Anglia, Italia, vidimus societates atque Academias Regias et ducales. Passim publicis sumtibus instruuntur laboratoria et inventoribus præmia destinantur. Multi nobiles et opibus abundantes curiosis studiis delectantur.
Insignia nostri seculi inventa in Anatomicis, Astronomicis, Physicis, Mechanicis, Mathematicis, excitant ingenia ad spes majores. Quin et passim stipendia opima viris doctis numerantur. Quodsi conspirare tantùm inter se velint et præclaris occasionibus uti, maximum cognitionis solidæ thesaurum mox acquiremus.
88 verso.
| Privatim autem tempus est ut Analytices periti absolvant Logicam particularibus inquisitionibus dirigendis aptam, seu FILUM COGITANDI. Nam cum tanta sit hodie præclararum cogitationum materia, superest tantùm ut illis detur forma. FILUM autem COGITANDI voco Methodum quandam facilem et certam, quam sequendo, sine agitatione mentis, sine litibus, sine formidine errandi, non minus securè procedamus, ac is, qui in labyrintho filum habet Ariadnæum. Et puto talem Methodum esse in potestate, nec difficulter admodum constitui posse, eamque fore tam evidentem, ut omnes controversias irrefragabiliter finiat, < prorsus > quemadmodum ex quæ circa numerorum calculos occurrere possunt, a perito Arithmetico sive per se, sive socio adhibito, non eso numeram ure gene hama o ubinge pose. ei a dlem
tum posibilitatem imò facilitatem ejus constituendæ, tum etiam effectum atque usum possum demonstrare à priori < atque ita explicare ut pruI. Sic.
[p. 421] FUNDAMENTA CALCULI LOGICI
421
dens atque attentus quisque successus necessitatem videre possit. > Pu.., VII, C, 88.
Experimenta verò et specimina habeo, qua me à posteriori securum reddant. Nec dubitem executionem < DEO juvante > polliceri intra paucos annos, si otio et amicorum conspirantium auxiliis liceat frui.
P'HIL., VII, C, 97• PHIL., VII, C, 97 (r p. in-fol.) '.
2 Aug. I690.
Fundamenta Calculi Logici.
500 ' A co Bidem est quod A cs B est vera propositio.
501 A non co B idem est quod A co B est falsa propositio.
502 A co AA. seu literæ frustra hic in se invicem ducuntur.
503 AB co BA seu transpositio nil nocet.
(5) A co B significat alterum alteri posse substitui, B ipsi A, vel A ipsi B, seu æquivalere.
[(6) Cui inest À non A, id est Non Ens seu terminus falsus.
(7) In omni termino inest A vel non A.]
{ Falsa propositio fit qua admissa termini assumti pro veris dant falsum. } (6) Non immediate geminata se ipsam tollit.
(7) Itaque :
A os non non A.
(8) Itemque A co B et A non non os B, æquivalent.499
[p. 422] FUNDAMENTA CALCULI LOGICI 422
A co B, etiam non A et non B substitui possunt mutuo seu fieri PHIL., VII, C, 97.
non A co non B. Eodem modo jam ut ex A co B demonstravimus non A co non B, etiam ex non A co non B demonstrabitur non non A co non non B seu A co B. Ergo demonstrantur hæ veritates ex se mutuo seu æquivalent.
[(12)] < (13) > B non co non B, imo generalius AB non co C non EB < et eodem modo (omissis > Demonstratio. Esto enim (I) AB os C non EB, jam 505 AB co ABAB (per artic. 3.) et ABAB ∞ ABC non EB (per num. I. articuli hujus).
Ergo a primis ad postrema AB co ABC non EB quod est absurdum per artic. 9. nam AB foret terminus falsus seu implicans '.
[(13)] < (12) > Si A co B fit AC co BC demonstratur ex s.
Sed non sequitur AC ∞ BC ergo A co B : si < modo > enim esset A co BC fieret (per 3) AC o BC.
(14) Si A co B sequitur EA non co C non FB. Nam EA non co C non FA (per 13.) Ergo pro ultimo A substituendo B (ex hyp.) fit EA non co C non FB. Quando negatur aliqua propositio, non refert.
(1S) Si A co FB, sequitur EA non co C non FGB.
Nam EA non co C non GA < per 13. > Ergo pro A substituendo FB fit EA non co C non FGB.
(I6) Si A co A non B, erit A non co AB.
Nam A non co AB non B < per 9. > Ergo < (pro A substituendo A non B ex Hyp. hic) > A non B non co AB non B. Ergo A non co AB.
(17) Non B co non B non AB. Seu Non B continet non AB, seu Non B est non AB.
Hoc superest calculo nostro demonstrandum.504
[p. 423] 423
NOTATIONES GENERALES
quentia per schol. ad 12. nempe fit quidem B non A co B non AB, sed Pu.., VII, C, 97.
an hine sequitur A os AB ? Sane si BC os BD, tum demum certo C oo D si C et B nil habent commune) 1.
(20) Aequivalent Non AB non co Y non B, et Non AB co Z non A, < seu æquivalent Non AB non co non AB non B et Non ABo non AB non A. pro non AB pone X ab uno latere > ? .
Nam Non AB alterutrum horum saltem continet non A vel non B.
Ideo si non contineat unum, continebit alterum, quod tamen non prohibet quin continere possit utrumque 3.
PHIL., VII, C, 99-100 (4 p. in-fol.)
PHIL.., VII, C, 99-
100.
De abstracto et concreto.
.......
•
PHIL., VII, C, 101 (2 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 101.
Substantivo, DE ABSTRACIO, Concreto, Substantia, Accidente, Adjectivo, et similibus.
.....
PHIL., VII, C, 103-104 (4 p. in-fol.)
IL VII, C, 103-
NOTATIONES GENERALES Une proposition catégorique est vraie quand le prédicat est contenu dans le sujet ; une proposition hypothétique est vraie quand le conséquent est contenu dans l'antécédent.508507506
[p. 424] 424
LOGICA DE NOTIONIBUS
PHIL., VII, C, 115- 116, 119-134 (35 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 11 5116, 119-134.
LOGICA DE NOTIONIBUS.
Les 7 premières feuilles doubles sont numérotées par Leibniz : « Notiones » ou « Notionum scheda » 1, 2, 3, .... Fol. 118 verso et 133 verso Leibniz emploie des signes et notations spéciales pour indiquer des relations'.
Les 2 feuilles 117-118 contiennent diverses notes indépendantes.
PHIL., VII, C, 139-145 (12 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 1 39145.
ANALYSIS DID.
3 feuilles doubles et i feuille simple numérotées par Leibniz :
Scheda i. did. Anal.
14+ recto.
Sched. 4 et ultima Analys. didact.
SIGNATORIA ? . M communis, A Angulus, sit B Triang. C Acutus.
L rectus. @ quadrangulum. A -o, B , O- L hoc est angulus Trianguli rectus. († Ego melius sic effero A" B' L' +).
A-o, Bo-R, o Cangulus Trianguli Rectanguli acutus. († ego sic efferrem A* B" R" C +) Corpus C. Dulce D. Album A. Tunc corpus dulce et album ita notatur : Co- Do- A vel ita Co-A o- A (+ ego sic C" D" A" +).
Angulus Triangulo et quadrangulo communis ita signatur : A o-M-o ,B, 0Q. vel ita A -0, B, 0Q vel ita A-0, Q, -O B. (+ Ego sic A' M" Br Q", vel As Be Q", vel adhibendo numeros pro literis A'MB'e......
Triangulum Rectangulum T° R'. Triangulum et Rectangulum T°+ R° seu T°+ Ret, quod significat non perductum in se invicem, sed quasi additione copulari.
Triangulum Aequilaterum regulare T° : R° (°) quod significat R esse
[p. 425] 425
'ANALYSIS DIDACTICA
abundans seu posse deleri, seu contineri in præcedentibus. Sed quid si Pu..., VII, C, 144.
vellem designare R contineri in uno tantum, ut Quadratum inscriptum est regulare fieret O' IP R' ita denotatur notionem esse abundantem, et R contineri in Q. Quid si velim dicere Omne quadratum et quoddam Triangulum inscripta sunt regularia ? O° Yª Tª Ipa Rea. Et ita Q et T esse similaria agnoscitur ex eo quod unum cum ambobus concrescit. Et hoc videtur optimum. . . . .
Sed redeamus ad aliena. .
• • •
•
| A. B. potest esse non A. non B.'A> B id quod non est A>-B. 147 verso.
A-oB id quod non est A-oB.
{< non > et A et B. neque A neque B. vel A vel B, hoc est non et A et B. sive A sive B, hoc est non neque A neque B. aut A aut B hoc st y non et A et l
{ simul. }
non neque A neque B' Illæ litera eligantur ad respectus inversionem (qua in primitivis consequentiis semper fit) significandum, quas typographi invertere queant, hoc est que simul dextrum et sinistrum (SDT) non simal superun et interum (ut p d) differens habent, ut signa scilicet minus reddantur inusitata.
Observa itidem Triangulum minus quadrato A>C-oB, triangulum quo majus est quadratum AO-J--D-OA.
Hic < > signum duarum rectarum quasi concretarum significat concretivam conceptuum compositionem, ita ut subjectum concretivum, seu in quo fit concretio, sit ubi est bifidatio. At vero -o o- sit signum rectæ per circulum terminativæ seu absolutiva compositionis estque terminus ibi ubi est circulus († scilicet in anterioribus O- ipse notabat concretionem -O terminativam, sed nunc mavult ob inversiones utrumque horum significare terminativam, et > vel < concretivam. Ego videbo quid prodeat prioribus meis insistendo. Triangulum minus Quadrato T'C"Q. At Triangulum quo Majus est Quadratum T(T'J*Q") quod significat primarium subjectum notionis esse Triangulum, idque ex eo declarari quod Triangulo hoc majus quadratum. Quadratum majus triangulo Q'°T.512511
[p. 426] 426
DE DIANOEA COMPOSITA
{ Inversio Relationis : Quadrangulum Laterum Æqualium Q'L"ƪ.
PuIL., VII, C, 144.
Latera Equalia Quadranguli L'E"Q". })
Categorica consequentiæ : oA + B. e. g. A + B (t ego malim sic :
Omne A est B : Aª B". Quoddam A est B : Yª A'B"+).
•...
PuIL., VII, C, 146PHIL., VII, C, 146-147 (3 p. in-fol.).
De ratione dividendi.
•...
PHIL., VII, C, 148 (2 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 148.
CAP. XV. De Notionibus.
PHIL., VII, C, 149-150 (4 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 149150.
De dianoea composita lectiones coptœ 4 Martii, finita 23 Martii'.
Voici les titres des chapitres :
Caput primum. De dianoea composita
Caput secundum. Species dianoea composita
Caput tertium. Similaris primi generis
Caput QuARTUM. Similaris zdi generis modi usitatiores
Caput quintum. Similaris tertium genus
Caput SExTUM. Dissimilaris duarum primi generis modi usitatiores
Caput SePTIMUM. Dissimilaris duarum secundi et tertii generis, item
dissimilaris trium modi usitatiores.
Caput octAvUM. Dianoea composita ex compositis
PHIL., VII, C, 151 (2 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 15r.
Hanc tabulam Jungius solebat commendare discipulis, et Logicæ clavem 15I recto.
dianoeticam appellare. Adjecta est Editioni I68I.
Dianoea < seu Consequentia > vel immediata vel syllogistica. Et hæc vel simplex, quæ sola apud Aristotelicos, vel composita.513
[p. 427] SUR LA LOGIQUE DE JUNGIUS
427
Versatur in signis uni- Pui., VII, C, 151.
Syncategorematica in
partibus sc. orationis non versalitatis et negationis.
per se significantibus.
p. 135.136. Log. Hamb
Inversio relationis. David est pater
/Salomonis et Salomon est filius
Davidis. lib. 2. c. Io. §12'.
Mutua sive Aequipollen-‹
Conversio simplex p. I75.
Contrapositio. 178. Omnis homo tia Logica.
est animal. Ergo qui non homo
Categorematica immediata
Dianoea
AB, AC sunt inter se aquales. Ergo
recta AC est agualis recta AB.
| Non Mutua
1 rectis ad obliqua inversa p. 395. Omne reptil
st animal. Ergo qui creavit omne animal is omn
reptile creavit.
est felicitas.514
[p. 428] 438
SUR LA LOGIQUE DE JUNGIUS
Doctrina sp. s. donis confirmata præferenda PHIL., VII, C, 1 5 1.
biformes
est non confirmatæ.
Illa Pauli, hæc feudapostolum. Ergo
Nominata
Contractiva consequentia p. 380. 381. 382. 383.
Dianoea composita
Quod universaliter convenit generi etiam speciei universaliter convenit. Ergo quod universaliter convenit animali etiam
speciei animalis universaliter competit.
Sorites p. 255.
Dilemma p. 255.
Innominata
p. 268.
p. 270.
In Logica Hamb. 2da editione quæ est anni I68I quædam cor.......
In proloquio hujus editionis Vagetius quædam non spernenda notavit.
Insufficientia communium Logicarum apparet ex eis qua habet Scheiblerus log. tr. 4. c. I3. tit. g. ubi de syllogismo ex obliquis dicto Cudesse* apparet scholasticos varias regulas ad syllogismos obliquos bonos a malis distinguendos, sed insufficientes, et parum tutas, ut notavit Scheiblerus. . . . . . . . . . . . . . . . .
Notes sur la Logique de JuNGIUs.
| Aristoteles monuit r. prior. c. 37. t. 23 obliquos resolvendos in 15I verso.
rectos. Scheibleri regulas d. 1. examinat Vagetius et non satis accuratas ostendit. Utilis determinatio quantitatis in prædicato.
Objectio : Episcopus est homo. Ergo qui facit Episcopum facit hominem. Studiosus est homo. Ergo qui incipit esse studiosus incipit esse Quod Vagetius citat ex Diario eruditorum Parisino die Luna 22 Aug.
1678 in laudem Jungii dictum, mihi debetur. Ego enim Abbati de la Roque significaveram, ita autem habent verba : « Ce Jungius estoit sans contredit . . . . . . sur ses propres ouvrages' ».515
[p. 429] DE ORGANO SIVE ARTE MAGNA COGITANDI
429
PIS, VI, C, 152PHIL., VII, C, 152-155 (8 p. in-fol.).
Analyse de la Logica Hamburgensis de JuNGIus.
PHIL., VII, C, 156-157 (4 p. in-fol.).
Pis, VII, C, 156-
De Organo sive Arte Magna cogitandi [ubi agitur de vera Characteristica, Cabbala vera, Algebra, Arte Combinatoria, Lingua Natura, Scriptura Universali.]
F cras hominis suma consie in perfecione ejus quam mai s reco.
Vigor seu status perfectionis auctæ in tantùm est supra sanitatem, in quantum Morbus est infra sanitatem. Est enim perfectio excellentior sanitatis gradus. Uti morbus consistit in læsa facultatum functione, ita perfectio : onsistit in potentiæ seu facultatis adjumento
lumanarum facultatum potissima est vis cogitand Vis cogitandi juvari potest, vel per remedia corporis vel per remedia mentis.
Remedia corporis sunt < corpora quæ ipsis organis corporeis applicantur > quibus torpor discutitur, imaginatio firmatur, sensûs acuuntur.
Sed hæc non sunt hujus loci.
Remedia Menti præscripta consistunt in certis cogitandi modis, quibus alia cogitationes faciliores redduntur.
Maximum Menti Remedium est si inveniri possint cogitationes paucæ, ex quibus exurgant ordine cogitationes aliæ infinitæ. Quemadmodum ex paucis numeris < ab unitate usque ad denarium sumtis cæteri > omnes numeri ordine derivari possunt.
| Quicquid cogitatur à nobis aut per se concipitur, aut alterius conI56 verso.
ceptum involvit.
Quicquid in alterius conceptu involvitur id rursus vel per se concipitur vel alterius conceptum involvit. Et ita porro.
Itaque vel eundum est in infinitum, vel cogitationes omnes resolvuntur in eas qua per se concipiuntur.
[p. 430] 430
DE ORGANO SIVE ARTE MAGNA COGITANDI
PHIL., VII, C, 156.
Si nihil per se concipitur, nihil omnino concipietur. Nam quod < non isi > per alia concipitur, in tantum concipietur in quantum alia ill oncipiuntur et hoc rursum ita : ac proinde tum demum < actu ipso > aliquid concipere dicemur, cum in ea qua per se concipiuntur incidemus.
Similitudine rem illustrabo. Dono tibi centum accipienda a Titio ;
Titius ad Cajum te remittet ; Cajus ad Maevium quod si ita perpetu remittaris nunguam quicquam accepisse diceris ' Necesse est eorum qua per se percipiuntur plura esse. Sit enim a, quod concipitur per b < seu quod b involvit >. ajo ipsum a necessariò
etiam per ? aliquid aliud praterea [concipi]
non [per solum b, sed involvere ; nam si per solum b concipitur, utique nihil aliud concipi poterit in a, quod non concipi possit in b, itaque nullum erit discrimen inter a et b. quod est contra hypothesin, posuimus enim a per aliud nempe b concipi. Itaque necesse est a minimum per duo concipi verbi gratia b et c.
Tametsi infinita sint quæ concipiuntur, possibile tamen est pauca esse qua per se concipiuntur. Nam, per paucorum combinationem infinita componi possunt.
Imò id non tantum possibile sed et credibile seu probabile est, nam natura solet quam maxima efficere quam paucissimis assumtis, id est operari simplicissimo modo.
[Alphabetum Cogitationum bumanarum est catalogus corum qua per se concipiuntur, et quorum combinatione cæteræ idex nostra
137 recto.
dicam, ita ut cum ad decem pervenimus, rursus ab unitate incipiamus, quàm commodé id factum sit nunc non disputo ; illud interea ostendam, potuisse < ejus loco > adhiberi progressionem dyadicam ut statim ubi ad binarium pervenimus rursus ab unitate incipiamus ; hoc modo.517516
[p. 431] 431
DE ORGANO SIVE ARTE MAGNA COGITANDI
(6)
(0)
(5)
(7)
(I) (2) (3) (4)
PHIL., VII, C, 157.
IIO
III
(16)
8)
(9)
(IO) (II) (12) (13) (14)
1 (15)
10000.
1000
IOII
IIOO
IIOI
IIIO
IIII
• IOOI •
IOIO.
Mirabiles| < Immensos > hujus lexpressionis] < progressionis > sus nunc non attingo : illud suffecerit annotare quàm mirabili ration hoc modo omnes numeri per Unitatem et Nihilum exprimantur.
Quanquam autem spes nulla sit homines in hac vita ad hanc seriem rerum arcanam pervenire posse, qua patent quanam ratione cuncta ex Ente puro et nihilo prodeant, sufficit tamen analysin idearum cousque produci, quousque demonstrationes veritatum requirunt.
Omnis idea tum demum perfectè resoluta est, cum demonstrari potest à priori eam esse possibilem. Nam si definitionem aliquam demus, nec pes sun up drean stationibus filere quasi des tine demi ces quiosi
idea illa fortè contradictionem involvit, fieri potest ut contradictoria tiam de ea simul sint vera, adeoque demonstrationes nostræ erur nutiles. Unde patet definitiones non esse arbitrarias'. Atque hoc e arcanum vix cuiquam satis animadversum.
Quoniam verò non est in potestate nostra perfectè a priori demonstrare rerum possibilitatem, id est resolvere eas usque in DEUM et nihilum, sufficiet nobis | ingentem earum multitudinem revocare ad paucas 157 verso.
quasdam, quarum possibilitas vel supponi ac postulari, vel experimento
videtur pendere ex consideratione perfectionis divina. Sed Geometria ad
• Allusion à HoBBes. Cf. PHIL., 95 ; Nouveaux Essais, IV, V, 8 2 ; Math., I 5 verso ; VIII, 3 ; et Phil., IV, 425 ; VII [p. 432] 432
CHARACTERISTICA VERBALIS
PHIL., VII, C, 157. hæc assurgere necesse non habet. Nam etiamsi non darentur in natura nec dari possent rectæ ac circuli, sufficiet tamen dari posse figuras, qua à rectis et circularibus tam parum absint, ut error sit minor quolibet dato'. Quod satis est ad certitudinem demonstrationis pariter et usûs.
Posse autem dari hujusmodi figuras non difficulter demonstratur, modo admittatur hoc unum, aliquas dari lineas.
Quarum idearum definitiones (causales] [reales] < perfectas > (id est possibilitatem rei à priori ostendentes) habere < ab initio > difficile est, earum interim adhibebimus definitiones nominales, id est ideam ejus rei resolvemus in alias ideas, per quas concipi potest, etsi non possimus progredi usque ad primas. Et hoc tum sufficiet cum experimento constat rem esse possibilem. Exempli gratia < ignem definire possumus, vaporem calidum et lucidum > iridem definire licet arcum in nubibus coloratum, satis enim constat experimento hujusmodi conceptus esse possibiles, tametsi non statim initio possimus ostendere < corum > possibilitatem ejus à priori, explicando generationem seu causam.
Sunt quædam quorum nullæ dantur definitiones nominales. Ita ipsius caloris et lucis nullæ dantur definitiones nominales, ignoranti enim quid caloris nomine significetur, non aliter succurri potest quam < vel rem de qua agitur exhibendo > vel nomina æquipollentia in lingua ipsi nota nominando, < aliave ratione memoriam ejus excitando, si olim calorem sensit. > Causam tamen caloris aliquam nemo dubitat, qua si nota esset perfectè, utique daretur caloris definitio.
PHIL., VII, C, 158-1 59 (4 p. in-fol.).
PHIL., VII, C, 15815g.
Characteristica verbalis.
138 reeta. VOCABULA sunt signa vel Conceptuum, ut Nomina, vel modorum
concipiendi, ut cateræ partes orationis ? .
Conceptus spectantur vel per se, vel per accidens. Per se < secundum ipsas formalitates, ut humanitatem, pulcritudinem, tripedalitatem >, abstrahendo animum à materia metaphysica sive subjecto, adeoque et à tempore, loco et casu.518 Per accidens verò quatenus consideratur plurium
[p. 433] 433
CHARACTERISTICA VERBALIS
formalitatum concursus in eodem subjecto, quemadmodum facultatem Pu.., VII, C, 158.
poeticam et jurisprudentiam contingit esse in codem subjecto. Quare et nomina inventa sunt Abstracta, ut humanitas, calor : Concreta, ut Homo, calidus. | Discrimine inter substantiva et Adjectiva in Characteristica 158 verso.
careri potest '. Nam inter corpus et extensum, nihil aliud interest, quam quod corpus videtur significare : subjectum extensum ; quod tamen satis jam in voce extensi continetur. Ita homo nihil aliud est quàm subjectum humanum seu subjectum humanitatis. Soliti autem sunt homines excogitare hujusmodi nomina substantiva < subjectum includentia > pro illis rebus, quas magis considerant, nam rerum extensarum multitudo constituit quendam cotum, seu aggregatum cujus partes habent non tantum convenientiam sed et connexionem ; rerum verò calidarum multitudo dispersa est. Similiter omne aurum in toto mundo consideratur velut totum quoddam (unde nec dicimus in plurali aura sed auri copiam, de l'or, gold) ita et omnes homines unum cœtum facere intelliguntur præsertim cùm accedat hominum ex se invicem propagatio. Hinc oritur illa quæstio an res specie differant ; concipiunt enim homines quasi semina quædam etiam in rebus inanimis, ut metallis : et chymici inprimis hue inclinant, qui etiam qualitatibus omnibus quasi quædan subjecta radicalia ascribunt. Ita credunt « formas substantiales later in seminibus > colores in quibusdam tincturis, odores in sulphuribus, sapores in salibus ; ita ut formæ (cum suis scilicet vehiculis) ex subjectis quibusdam extrahi et aliis infundi possint. Sed cum hæc minus certa sint, nec satis liquido sit explicatum quid intelligant homines cum de differentia specifica quærunt, ideò ista nunc quidem in characteristica negligemus, donec distinctius constituantur.
| Discrimen inter Propria et Appellativa etiam negligi potest, nam non tantum nomina individuorum origine fuere appellativa sumta à discrimine quodam ; sed et nihil ad rem pertinet, an hunc de quo loquimur solum in rerum natura esse dicamus, an alibi alium extare ei similem. Aliud potius discrimen inter nomina substituendum erit, huic simile, quod scilicet res vel per notas ? ex eorum qualitatibus sumtam nominabimus, vel per aliquid signum arbitratum ipsis ascriptum, et hoc sensu quadrilaterum erit appellativum et rhombus proprium nomen rei cui tribuitur.520519
[p. 434] 434
CHARACTERISTICA VERBALIS
Discrimen generum, masculini, fominini, neutrius, planè inutile est PHIL., VII, C, 15g.
ad ratiocinationem, et inventum tantùm colloquii causa, ur tituli quibus homines discriminamus.
Modi concipiendi designantur particulis, quæ particula < in linguis receptis > vel singulatim faciunt vocabulum, vel cum aliis vocabulis coalescunt, < et affixa et terminationes >, sed in lingua philosophica, particula, affixæ et terminationes non distinguentur quia quælibet pars vocabuli erit vocabulum.
Ex particulis et nominibus oriuntur variationes, nempe : casus, flexusve.
Ad particulas refero verba auxiliaria. Verba omnia coalescunt ex nominibus cum judicii alicujus connotatione ; seu ex nominibus cum verbo est.
Sed sequamur filum linguarum receptarum. Quaramusque quomodo omnia commodissimè resolvantur. Incipiamus autem à casibus nominum ;
qui semper resolvi possunt in præpositiones cum nominativo, quod exemplo Italica, Gallic, Hispanica patet'. Præpositiones sunt connexiones plurium nominum ad formandum unum nomen. Conjunctiones sunt connexiones plurium [judiciorum] < seu nominum ad formandum judicium seu propositionem > aut plurium propositionum sive ad formandam < ex pluribus > unam propositionem, sive ad formandam unam Orationem ; id est compositum ex propositionibus. Quod compo15g verso. situm est ratiocinatio, vel tractatio. | Præpositiones igitur nituntur relationibus rerum, qua significant locum, tempus, locum et tempus simul, ut locum præteritum, locum futurum (terminum à quo et ad quem)
causam, (id est efficientem vel finalem) Materiam. Convenientiam, Oppositionem, Exceptionem, separationem ; permutationem (seu mutuam separationem et adjunctionem) Unionem. Sed hæc paulo distinctius ordinanda sunt :
Relatio rei ad rem est vel convenientiz, vel connexionis ? . Relatio convenientiz est vel similitudinis, vel dissimilitudinis. Huc pertinet analogia seu ipsarum similitudinum comparatio.
Relatio connexionis est vel subjecti et adjuncti, vel adjuncti et adjuncti, vel subjecti et subjecti. Ubi tamen notandum aliquod adjunctum posse rursus esse subjectum, ut calor est subjectum magnitudinis.
Connexio subjecti et adjuncti exprimitur per in ut doctrina in homine
f. 3 verso ; VII, B, i, 40.521
[p. 435] 435
LEXICON GRAMMATICO-PHILOSOPHICUM
est laudanda. Nullum in latino extat reciprocum exprimens relationem Pui.., VII, C, 15g.
hominis ad doctrinam, nisi velis dicere homo cum doctrina estlaudandus.
Sed vocabulum cum generaliter significat quandam connexionem, non hanc speciatim de qua agitur.
Videndum an duæ formalitates sibi possint esse subjectum et prædicatum reciprocè, ut virtus gloriæ, et gloria virtutis ; quemadmodum apud
Connexio adjuncti et adjuncti exprimitur etiam per cum, negue enim peculiaris habetur præpositio, gloria cum virtute est efficax, ubi perinde est, ac gloria et virtus in eodem subjecto.
Careri potest abstractis in lingua philosophica, et hoc semel constituto multa resecabimus ? . Et verò abstractio abit in infinitum, et in se ipsam replicatur (ut : caloreitas]. Considerandum tamen est in rationum et numerorum tractatione fortè commodè careri non posse abstractis. itaque sufficiet hoc præceptum ut evitentur quoad licet. Et verò pro certò habeo characteristica recte constituta omnino vitari posse. In Geometria ergo et Arithmetica per lineas et numeros non intelligemus abstracta sed res cum ipsis, ut circulus nimirum, aureus, argenteus, ligneus, Numerus id est res multa, ut : Numerus quadratus, id 3 res tot, ut possint disponi quadrate.
PHIL., VII, C, 160-161 (4 p. in-fol.).
Sur la Caractéristique.
• .. Alphabetum cogitationum bumanarum est catalogus notionun primitivarum, seu earum quas nullis definitionibus clariores reddere posPHIL., VII, D, 1, 1. (Un placard imprimé.)
PHIL., VII, D, 1, 1 LEXICON GRAMMATICO-PHILOSOPHICUM, seu Tabula Rerum et Notionum omnium Simpliciorum et Generaliorum, tam Artefactarum quam I. On lit plutôt : extrat.523522
[p. 436] 436
LEXICON GRAMMATICO-PHILOSOPHICUM
Naturalium, Rationes et Respectus communiores, Methodo Prædicamentali ordinatas, complectentes ; Quibus significandis, Nomina, non Casu, sed Arte et Consilio, servata inter Res et Signa convenientia Analogica, instituuntur.
Ex Quibus Rerum et Notionum aliarum omnium magis Complexarum et specialorum ' Nomina, vel Derivatione, vel Compositione, in una vel pluribus vocibus, per Regulas quasdam Generales et certas, secundum Analogiam Logico-Grammaticam, formantur ; Ita ut Nomina sic formata Rerum Descriptiones ipsarum Natura consentaneas contineant ? .
Ce placard porte des notes manuscrites de Leibniz, dont les deux principales se trouvent en tête : l'une, à gauche, reproduit la table des lettres et des chiffres de Dalgarno 3. L'autre, à droite, est ainsi conçue :
Syllaba quæ non incipit a consona denotat rem imperfectam, seu partem alterius. In substantis, retentis consonantibus unius sub-classis variatur vocalis ; in accidentibus, retenta vocali variatur ultima consona *.
PaIc.. VII, D, 1, PHIL., VII, D, I, 2-4.
2-4.
Trois tables imprimées. Ce sont les planches de l'ouvrage de WILKINS :
An Essay towards a Real Character and a Philosophical Language (in-folio, London, 1668) *.
I. Sic, pour specialiorum.
Titre publié par TRENDELENBURG (III, 40).
- V. La Logique de Leibniz, Note III.
Ces règles sont extraites de l'Ars Signorum de DALGARNo.524
[p. 437] 437
TABLE DE DÉFINITIONS
PHIL., VII, D, II, 1, f. 1-19 (38 p. in-folio).
PHIL., VII, D, 1,
1, f. 1-19 Table de définitions, de la main de Leibniz. C'est le fragment le plus étendu que nous ayons de l'Encyclopédie qu'il projetait. Il doit dater des années 1702-1704, où Leibniz avait pour secrétaire Hodann (v. le n° suivant). Les rubriques sont empruntées (avec leur ordre) au Lexicon Grammatico-Philosophicum de DALGARNO 1.
PHIL., VII, D, iI, 2, f. 1-52 (51 p. in-folio) ? .
PHIL., VII, D, II,
2, f. 1-52.
Copie de la table précédente, de la main de Hodann ? , avec des correcions de la main de Leibniz". Des quatre tables de définitions écrite bar Hodann (v. les nos suivants), celle-ci est la plus complète et la plu intéressante ; de plus, c'est la seule qui soit sûrement et entièrement l'œuvre de Leibniz, tandis que les autres sont des compilations de définitions empruntées à des auteurs divers (v. notamment les notes du n° 5).
On pourra la comparer à la table n° 3, publiée par TRENDELENBURG.
Ens, Res quod distinctè concipi potest.
1.
Existens quod distinctè percipi potest.
Abstracta sunt Entia, qua discriminant diversa prædicata ejusdem Entis. Ex. gr. Etsi contingat, ut idem homo sit doctus et pius, aliud tamen est doctrina quam pietas, qua dicuntur entia abstracta et inhærere homini tanquam subjecto.
Concretum est cui Entia inhærent, et quod non rursus inhæret. Nam interdum fit, ut abstracta inhæreant aliis abstractis, v. gr. magnitudo calori, cum calor est magnus. Et abstracta abstractorum indicantur adverr. V. PHIL., VII, D, I, I ,. Les feuilles sont écrites au recto seulement.526525 La dernière est blanche
[p. 438] 438
TABLE DE DÉFINITIONS
, VII, D, it, biis : v. g. calet valde, vel est calidus valde, id est, habens calorem magnum '. < Distinguendum autem hinc apparet inter Ens concretum (de quo agitur), et terminum concretum. Nam cum calorem magnum dicimus, tunc magnum hoc est Ens abstractum nempe calor ; sed tò magnum, terminus est concretus >.
Accidens est ens abstractum derivativum, et opponitur abstracto primitivo seu constitutivo, quod vulgò vocant formam substantialem, et voce Aristotelis dici posset xar'e5oxìv Entelechia.
Substantia latè sumta et Ens concretum est idem. et comprehendit tum Substantiam veram, quæ una res est, tum et substantias seu aggregatum substantiarum, sive unum per accidens < verbo, substantiatum >, uti est grex, omnisque massa corporea. < Solent vulgò duo memorare Entia per accidens, nempe per aggregationem, quod dixi, velut grex, et per inhæsionem, velut homo doctus, tanquam compositum ex homine et doctrina. Sed sciendum hominem doctum non esse novum Ens, cum idem homo sit, qui antea fuerat indoctus. Itaque homo doctus vel homo musicus seu uno verbo Cantor non est ens novum, sed tantum terminus alius. Dantur ergo termini per se, ut homo, et per accidens, ut cantor, poëta. < sed sola aggregata sunt entia per accidens >>.
Corpus est extensum resistens.
Spiritus est substantia cogitans incorporea.
Cogitans est, quod est conscium suarum actionum seu habet actum
Homo est animal cogitans, seu est cogitans corpore organico præditum.
Organicum est machina natura perfecta, seu cujus quævis pars machina est.
CONCRETA ЖАТНЕЖАТІСЯ Concretum Mathematicum est Extensum sine resistentia.
Extensum est continuum cum situ seu cum coëxistentium ordine.
| Continuum est totum cujus partes sunt < extra partes, et > inde2.
terminatæ. < Nempe > extra partes, id est separatim perceptibiles, ut distinguatur à Graduali Toto, cujus partes se penetrant ; cum æstimatur intentio qualitatum ; < Indeterminata verò sunt partes continui, quia
I. Cf. PHIL., VII, B, III, 10 ; VII, C, 15g verso.
[p. 439] 439
TABLE DE DÉFINITIONS
nulle jam sunt assignatz, sed pro lubitu assignari possunt, ut distinguatur P, i. VI, D, i*, à contiguo. > Punctum est situm habens, < sed > extensionem (seu partes coexistentes extra partes) non habens. < Extensum est linea vel figura. Et figura est superficies vel solidum. > Linea est via puncti vel < est > sectio superficiei vel < est > extensum, cujus nulla sectio est extensa.
Sectio est extremum commune duobus.
Superficies est via linez talis, ut puncia linez non subeant locum
novum locum punctorum ejusdem linex, < (seu
est via lineæ occupans) > ; vel est sectio solidi.
Solidum est via superficiei modo dicto. Item est extensum quod non est sectio alterius extensi. Item solidum est extensum profundum.
< Longum est quicquid extensum est.
Latum est cujus sectio extensa est. > Profundum est habens aliquid tectum seu non extremum ; quod de superficie, linea, puncto dici non potest.
mulaines vel superficies tut est exquie un congendica, eum disi
Punctum, linea, superficies aut Mathematica sunt, qua nullam profunditatem, latitudinem, longitudinem respective habent ; aut physicæ, qua habent, sed consideratu non dignam. } Figura est extensum, cujus sectio est extensa ; nam dantur figuræ ambitu carentes, v. g. superficies tota sphærica.
{ Ambitum pro sectione ponere non licet. Ambitus est extremum totum, sectio potest esse pars extremitatis. ?
Planum est sectio solidi utrinque congrua, itaque planum est superRecta est sectio plani utrinque congrua. itaque est linea. Item linea < (seu via puncti) > minima inter duo puncta.
{ Parallela sunt extensa (extrema) æquidistantia, veluti
Triangulum est planum tribus rectis terminatum.
Quadratum est planum rectangulum æquilaterum, cujus scilicet omnes anguli recti et omnia latera aqualia ; seu est quadrilaterum regulare.
[p. 440] TABLE DE DÉFINITIONS 440
Figura regularis est æquiangula et equilatera. Plana regularia sunt PHIL., VII, D, II, f. 2.
infinita, solida quinque tantum.
2, Latus est < una > recta extrema tota.
Hedra est < unum > planum extremum totum. }
| Circulus est planum, cujus extrema ab uno puncto equidistant.
Sphæra est solidum tale.
Spira quod simul circumit et recedit. < quid circumire, explicabitur infra. > Cubus est solidum rectangulum aquilaterum.
Conus est solidum, quod abscinditur recta transeunte per punctum fixum et simul per circumferentiam, < extrema > circuli.
Unde patet circulum et punctum non debere esse in eodem plano, alioqui non prodiret solidum sed planum. < Si recta perpendiculariter ex puncto in planum circuli dimissa incidat in ejus centrum, Conus dicitur rectus, sin minus dicitur Scalenus. Nam sectio ejus per verticem est triangulum scalenum. > Conoeides est solidum factum tali rectæ Motu, si pro circulo sumatur ambitus figuræ cujuscunque.
Cylinder est solidum quod abscinditur recta simul attingente circumferentias, < vel > extrema duorum circulorum æqualium parallelorum, seu quod abscinditur, recta suis vestigiis parallela extremo uno per circuli circumferentiam transeunte. < Sirecta angulum rectum faciat ad planum circuli, cylinder est rectus, sin minus, est obliquus. > Cylindroides est solidum tali rectæ motu factum, si pro circuli circumferentia ponatur ambitus figura cujuscunque.
Rotundum est, quod fit linea ad rectam immotam affixa et circa eam mota. < Itaque conus rectus, non scalenus ; cylinder rectus, non obliquus ; est rotundum. > Sphæroides est rotundum, si linea sit in se rediens, et axis eam secet amphidextrè seu in duas partes congruentes.
Pyramis est solidum, cujus basis est triangulum et latera reliqua flunt, dum ex tribus angulis rectæ ducuntur ad punctum extra planum trianguli
{ Prisma est solidum, cujus sectio < plana > quævis hedra parallela, eidem est congrua (seu aqualis et similis) itaque omnis cylinder est prisma. ?
[p. 441] TABLE DE DÉFINITIONS
441
Basis est portio præ cæteris determinata ambitus figuræ solidæ, unde Pui.., VII, D, =, lineis ad punctum aliquod præ cæteris determinatum ductis absolvitur reliqua ambitus pars. Quod punctum dicitus cacumen.
Latus est recta < totalis >, qua est pars ambitus figura superficialis.
< Totalis inquam, nam pars lateris non est ipsum latus. > Hedra est plana figura < totalis >, qua est pars ambitus figuræ solida. Hinc dicimus Tetraedrum, Polyedrum.
Axis est recta immota in figura mota.
Concreta < Mathematica > sunt intelligibilia, nec qualitates sensibiles habent. Sequuntur < concreta physica, quæ sunt > sensibilia, eaque vel naturalia vel artificialia.
1 { Corpora naturalia sunt perpetua aut caduca. Perpetua (sc. ad 4.
longum tempus) sunt cælum, sidera et magnæ siderum partes.
Caduca sunt minores siderum partes suntque simpliciora : ignis, aër, aqua, terra. vel magis composita et hæc vel imperfecte mixta, qua facilè in simpliciora resolvuntur, vel perfectè mista, qua non facilè resolvuntur. Et hæc vel inanima vel animata. Inanima sunt vel semper inanima, qua sunt ex regno minerali, vel ex animatis desumta, nempe ex regno vegetabili et animali. Rursus corpora vel sunt similaria (saltem ad sensum) vel dissimilaria, utraque vel insensibilia, quæ nullo modo prehendi possunt, vel sensibilia. Et sensibilia, vel impalpabilia, quæ prehendi non possunt, nisi undique perfectè includantur, ut aer, vel palpabilia. Et hæc sunt fluida vel firma. Fluida vel similaria vel mixtura. Similaria (apparentia) a qualitatibus sensibilibus distinguentur, item ab analysi per aquam, ignem etc. Consistentia seu firma ; aut rudia aut structuram habentia. Structura est simplex qua (in salibus, gemmis, talcis) aut organica in plantis et animalibus. }
massæ in mundo sunt Similaria quædam sunt, quorum ingentes collectæ et dicuntur Elementa.
Ignis est lucidum urens.
Aer est fluidum impalpabile Elasticum.
Aqua est fluidum palpabile perspicuum, quod per se nullas habet qualitates sensibiles singulares, adeoque est inodorum, insipidum, incolorum, etc.
[p. 442] TABLE DE DÉFINITIONS 442
Terra est firmum palpabile quod per se nullas habet qualitates singulares. PHIL., VII, D, II, 2, f. 4.
Strictiùs terra persistit, vel non debet solvi in aqua, nec facilè fundi in igne.
His addi potest Ather vel fluidum cæleste sive quod calum, id est, regionem siderum, replet.
Sidus est Globus mundanus seu notabilem faciens mundi partem.
< Estque vel luminare (ut sol et luna) vel stella. > Mundus est universum spectabile.
Luna est planeta, qui circuit alium planetam, sic Jupiter et Saturnus habent Lunas ut Tellus.
Planeta est sidus, quod mutat locum.
Fixa est sidus, quod non mutat locum.
Sol est sidus per se lucens.
Contingit autem, quantum nobis constat, ut omnes fixa sint soles.
Tellus est planeta noster.
Ad ignem pertinent sequentia :
shaunis seiexCinio disposis res donsin enum combustione. malig
umus est exhalatio di est volatilis hujusmodi pulvis seu residuus in sublimi.
| In Aëre Sequentia.
5.
Nubes est exhalationum sublimium massa visibilis.
Ventus motus aëris aperti.
Mare est valde magna aqua collectio. In Tellure nostra contingit, omnia maria communicare inter se, demto Caspio. Posset etiam dici :
mare est salsum receptaculum fluviorum exitu < aperto > carens.
Lacus est mediocris aquæ collectio. Quodsi quis aliquid magis definitum velit, addi potest, non extendi per iter unius diei. < Et posset item in eo a mari distingui, quod si aquas currentes recipit, etiam emissarium habet. > Stagnum rursus est lacu minus.
Aqua stagnans quæ non habet notabilem cursum.
< Palus aqua stagnans, quæ non est limpida. > Flumen est aqua perennis cursus, alveo coërcita.
Alveus est cavitas longa [in eodem < fere > horizontel < horizontem parumper mutans >, fundum habens mediocris latitudinis et profunditatis.
[p. 443] 443
TABLE DE DÉFINITIONS
Insula est portio superficiei telluris ex aquis quibus circundatur emi- PHt. Y.", D, i, nens ; vel est mons, cujus planities circumdans est aqua.
Mons est pars elevata in superficie telluris. Vallis depressa. < Flumen, lacus, stagnum est vallis aqua repleta. > Continens est, quod est in insula magnam telluris superficiem occupante : potest etiam sumi, ut opponatur insulæ multo minori. Sic Britannia posset pro continente haberi respectu insula Vectis'.
Caverna est locus cavus, cujus ambitum etiam superiorem terra constituit. Posset tamen aliquid addi, ut caverna non comprehendat cavitates valde longas seu vias subterraneas.
Rupes est mons saxeus, nisi malis rupem intelligere etiam in terra latentem, ut sit portio saxea magna terræ adhærens.
Meteora lucida aërea, aquea, terrea fuissent recensenda.
< Divisio etiam sic institui potuisset : > Corpora sensibilia sunt Elementa aut Elementata. Elementa sunt, qua in alia, quantum sensu constat, mutari non possunt. nam aqua, verbi gr. tantum dispergitur evaporatione, non vere in ačrem transit. Elementa quoque sunt nobis ubique obvia. Suntque aut impalpabilia aut palpabilia. Impalpabilia sunt, valde activum ignis, minus activum aër ; palpabilia sunt fluidum aqua, et firmum, terra.
Ignis est fluidum impalpabile lucens et urens, < et est principium lucis. > Aer est fluidum impalpabile Elasticum < et est principium soni. > Aqua est Elementum fluidum palpabile.
Terra est Elementum siccum seu palpabile firmum. Nam siccum < verò > idem est, quod palpabile firmum.
| Elementata sunt vel Meteora seu in sublimi, vel Terrena.
Terrena sunt vel ex inanimis, qua dicuntur Regni Mineralis : vel ex Animatis, et hæc sunt Regni Vegetabilis vel Animalis.
Sed aliæ quoque divisiones ex qualitatibus sensibilibus institui possunt : Aliæque item ex Analysi cum mechanica tum physica per ignem, aërem et aquam.527
{ Terra pars superficiei telluris, qua aquis madefacta in glebas coït,
[p. 444] TABLE DE DÉFINITIONS
444
VII, D, II, et ulterius irrigata in lutum. Aliter : Terra est, qua aquis diluta et quieti relicta residentiam facit. Ex terra fertili separari potest pinguis limus remanentibus lapillis et arenis.
Marga est velut extractum terra fertilis et quasi terra adeps in antris montium constipatus.
Stenomarge sunt margæ subtiliores, ut boli et terræ sigillatæ, sed saxis inclus. Bolus optima butyri instar in ore dilabitur.
Figulares terræ propius accedunt elementaribus, quia violentos ignes sustinent.
Argilla, dicta olim candida terra, hodie tenax, ex qua opera figlina.
Impurior non aque fictilibus apta, lateribus coquendis insumitur.
Terra mera quod nec liquabile, nec fusile, nec inflammabile, nec halaTerra vulgaris corpus, quod in aqua non liquatur quidem, dissolvitur tamen, eamque turbidam reddit, in eaque tandem, si sibi permittatur, subsidit. majori parte constat ex pulvere illiquabili et illiquefactibili.
Terra pinguis quæ trita digitis cohæret, seu quæ aquis mollita et humo illisa non facile dissipatur. }
Mineralia sunt liquida aut sicca. < Sane ut terrx, ita et aqua sunt succis mineralibus et metallis infectæ. > Liquida sunt combustibilia aut incombustibilia. Incombustibile vel nativum vel factitium. Nativum Mercurius est seu Argentum vivum, quod est liquidum non madefaciens manus, seu non madefaciens nisi ea, qua in igne ad ipsius statum reduci possunt, nempe Metalla. Est et liquidum ponderosissimum, multisque aliis modis definiri posset. < Atque illud præ aliis liquidis haber, quod sublimatum abit in siccum seu flores. > Mineralia liquida combustibilia sunt, pinguedines aqua graviores sulphurei generis dici possunt. Sunt bitumen < (etsi hoc et liquidum et concretum invenitur : ) > et Petroleum seu olea mineralia, quæ puritate differunt.
Gradus : ab aquis non facile extingui : hoc petrolei. Flagrare absque ellychnio : hoc naphthe. Ignem rapere : hoc naphthæ exquisita. Liquidum bitumen simile dem Theer pici ; dicitur Bergthær. distillatum dat petroleum.
Spermaceti est ex cetacei medulla spinali. in aqua non flagrat, nec sine ellychnio incendi potest, < pertinet ad animalium partes >.528
[p. 445] 445
TABLE DE DÉFINITIONS
De Ambra Grisea non satis constat, sitne regni mineralis, vegetabilis an animalis. si mineralis esset, inter mineralia liquida incombustibilia referri posset, et a cæteris odore grato distingueretur.
1 { Liquida factitia mineralia incombustibilia sunt spiritus acidi mine- 7.
rales, ut salis, vitrioli, nitri, qui ubi crassiores sunt, olea appellantur per
Mineralia sicca sunt rursus < vel combustibilia vel incombustibilia. > Combustibilia, quæ sulphurea dici possunt et vel pura sunt, habentque formam terræ ut sulphur, aut in lapide aliis sunt mista, { utcarbo fossilis, et qui ipso purior gagates. De succino dubitari potest, utrum sit regni mineralis ; adeoque gagatæ cognatum, a quo transparentia differt ; an sit regni vegetabilis, ut quidam arbitrantur. Sulphur, Camfura et Benzoin seu Asa dulcis toto corpore sublimantur in flores, oleum non dant. Sed vegetabilis sunt naturæ præter sulphur. Cespites bituminosi (Turfæ) dubium regni vegetabilis an mineralis ; < prius malim. > } Incombustibilia sunt liquabilia aut illiquabilia.
Omne siccum liquabile potest generali nomine vocari succus concretus.
qualis in vegetabili regno est saccarum. Quidam chymici etiam talia generali salium vel salinorum nomine comprehendunt.
< Succus alias dicitur liquor subcrassus ex re consistente expressus sponte, vel vi aliena. > ¿ Sales dicunt etiam corpora, qua in aqua soluta pellucidam eam relinquunt, nec tenacem reddunt. Sed saccarum, gummia, gluten faciunt ex aqua liquorem lentum et opacum. Quædam irrigantur magis aqua quam solvuntur, ut terræ. quædam solvuntur, sed sponte rursus præcipitantur.
Alia etiam sponte rursus separantur ex aqua diminuta ejus quantitate, et tunc flunt crystalli, si non nimium dematur.
Lutum terra aquis rigata. } Sed pergamus de succo concreto (seu sicco liquabili) minerali, qui concretus fixus vel volatilis.
Succus concretus mineralis fixus est vel nullo colore tinctus vel tinctus. Non tinctus est vel ortu aqueus vel aereus. Ex aqua est sal communis, nec refert ex mari an ex aqua fontana educi deprehendatur, an sit fossilis, cum et fossilem appareat ex aqua venisse, eaque dissipata remansisse aut purum, ut in Polonia in forma saxi, aut mistum terra, ut Halis in Tirolensi Comitatu. < Huic addatur nitrum Antiquorum, quod est sal sapore [p. 446] 446
TABLE DE DÉFINITIONS
VII, D, iI, amarus facultate detersivus, in igne non exiliens (ut sal communis) sed in bullas extumescens (instar aluminis) et forsan fixus et fusilis. < colligebatur partim > efflorescens ex vallibus siccitate canescentibus, partim ex lacubus calore solis concretus prope Nilum : ejus spuma seu pars superior in aquis concrescens dicta Apbronitrum. Boraci affine veterum nitrum, adhibitum arenis fundendis in vitrum, fere ut sales ex cineribus, < usurpatum et pro > lotionibus et balneis, < ut > hodiè sapo ex sale fixo cinerum et oleo, nam et nitrum cuti ex oleo sordida affricabatur. >
1} De Chrysocolla aut Borace dubitari potest, cujus sit natura. Non solvitur in aqua nec saporem habet, nisi ab ustione, quia subamarus. fit ex lapide candido et fissili, qui Chrysocollæ veterum.
Baurac Arabibus nitrum. Borax veterum chrysocollæ in auro glutinando successit. Borax ustione fit candidum et calciforme corpus, amissa pelluciditate decrescit et pondere. Ergo habet aliquid salis.
Alumen resolvitur in spiritum acidum et corpus petrosum. < Vide infra >. } Aereus succus est salpetra, qui hodie vocatur nitrum. Id ex aëre duci creditur. Illud certum est experimento pulveris pyrii, continere aërem valde condensatum.
Succus mineralis concretus fixus tinctus est vel non metallicus ut alumen < vide supra >, vel metallicus ex metallo corroso, ut vitriolum, qualia vel nativa ut commune, vel factitia ex variis metallis. Et notabile est spiritum acidum, qui est in sulphure et qui est in vitriolo communi, imo et qui est in alumine convenire.
Succus concretus mineralis volatilis est vel nativus, qui sponte natura aut mediocri igne separatur ut sal armeniacus, vel factitius, ut Mercurius
Minerale siccum, quod nec comburitur igne nec aqua liquatur, id vel igne evaporat vel liquescit, vel partim evaporat partim liquescit. Et quod liquescit, vel in vitrum abit seu in calido ductile, vel in metallum seu corpus in calido fluidum non madefaciens, quod ad instar argenti vivi in frigido. Hinc aliquando ex eodem corpore simul habetur metallum, quod regulum, vitrum quod scoriam et sublimatum quod flores appellant. Ita lapis est mineralis, quem Cobaltum vocant. Ejus regulus est Bismuthum, ejus scoria est Tafera vel smaltum (cærulei coloris vitrum). Denique ejus flores sunt Arsenicum, quod est albi coloris.
[p. 447] TABLE DE DÉFINITIONS
447 Auripigmentum quoque et Sandaraca (quorum illud est aurei coloris, Pi, i. VIl, D, ", hoc ad rubrum inclinat, utrumque venenatum) flores sunt mineralium propriorum ; non minus quam arsenicum. Elevantur etiam igne flores sulphuris, item cinnabaris, pompholix aliaque multa.
Minerale item siccum, quod nec igne comburitur, nec aqua liquescit, nec facile evaporat, est vel incohærens vel cohærens.
Incohærens continet genera terrarum, qua si reducantur in partes tactu indiscriminabiles, dant limi genera, ut argillam, bolum, cretam, margam. Sæpe fiunt sedimentis aquarum. Huc et ochra, rubrica, creta et umbra allaque id genus. Quin et ferrum destructum aliudve metallum < corrosum > in ochra et similibus latet, ut in viridi montano (Berggrün) cuprum. Hinc in lateribus coctis vis magnetica, et in globulis Becheri ex argilla.
Cohærens est vel immalleabile vel malleo ductile. Prius est lapis posterius metallicum.
Lapis est vel difficulter vel facile vitrificabilis, qui posterioris generis potest generali nomine vitrescens appellari ; qui prioris calcarius, qui dat calcem vivam si aduratur. Summa tamen vi ignis tandem, quicquid non evaporatur, in vitrum abit.
| Cals generaliter est friabile factum ex lapide adusto. Unde vos g.
¿ Lapides combustibiles Lithanthraces et gagates, an quia bitumine prægnantes ? examinanda recrementa.
Lapides qui cotibus attriti succum dant lacteum, ut galactites, morochthus, hæmatites, et dulcem melitites v. Georg. Agric. Morochthus alias durus, alias mollis, qui terræ quam lapidi similior, nonnullis Leucogæa.
Lapidis duri partes non dura, ut filamenta amianthi, laminæ talci.
Metalla refrigerata in pristinam redeunt speciem, sed lapides fusi in vitrum ; an quod antea etiam vitrum, tantum nonnullis aliis mistum ?
Sunt lapides nempe calcarii qui igne in pulverem fatiscunt vel calcinantur. Sunt denique qui nec liquantur, nec in pulverem fatiscunt, ut adamas et rubinus orientalis, amianthus, magnetes seu talcus tam albus quam rufus. Sed summo igne per collectionem radiorum tandem omnes funduntur. Sunt, qui non immediate eant in pulverem, sed in alium lapidem (sed friabiliorem) cretam, calcem, hæmaticam factum (ut Georg.
Agric. testatur per artem ex magnete de Nat. fossil. lib. 5. c. 6).
[p. 448] 448
TABLE DE DÉFINITIONS
Later (vel testa) igne coctus, validiore igne fluit in scoriam. < Et PuIL., VII, D, u1.
2, f. 0.
pumex videtur esse lapis ustus. >
Cæterum dici potest, aliud esse liquescere aliud fundi. Liquescere ompetit vitro et metallo. fundi tantum metallo, an quod refrigeratur edeat semper ad pristinam naturam nisi evaporet ? Ita fere, etsi non s necesse.
ladame sara facilite liguescenter renaargentea, qua dicit ornea Geding-bornfarb-Silberertz, quod ad candelæ flammam liquatur e plus multo dimidia parte argentum est. Bismuthi vena facillime funditur.
item plumbi vena pellucido fluori similis apud Kentman tit. 24. 3. anu. }
Rursus lapis formatur concrescendo vel ex humiditate aquea, vel ex fusione ignea. Ex humiditate vel privatione humiditatis vel crystallisatione in humido. Privatio humiditatis aut subita est per coctionem, et ita funt lateres ; vel tarda per exhalationem spontaneam, et ita quosdam lapides formatos notavit Peirescius, de quo Gassendus in ejus vita. Crystallisa tione in humido lapides aliquando formari credibile est ad salium instal de quo Stenonis.
Ex fusione ignea duplici modo lapides fiunt vel congelatione vel crystallisatione. Et utrumque in fixo et in sublimato. In fixo congelatione durescit vitrum, crystallisatione admista minera quædam artificialis, quæ fit, cum sulphur plumbo aliisque metallis miscetur. In fixo iterum congelatione, ut lapilli rubiniformes, qui prodeunt in lateribus retorta post distillationem quorundam corporum. Sed crystallisatione in sublimato possent formari lapides ad instar salium sublimatorum, qui folia aut Crystallos ostendunt.
Sunt et aliæ formationes, tum spontanez, tum per spiritum lapidificum seu congelantem. Sed quia plerumque formatio lapidum nativorum ignota est, præstat nunc cos dividere à qualitatibus.
| Sunt ergo lapides nativi alii similares alii ex pluribus < diversæ I0.
natura > aggregati. Similares rudes aut figurati. Rudes < sunt continui aut discontinui, qui componuntur ex pluribus sed ejusdem naturæ, et sunt granosi, fibrosi, foliati, tessellati, qui scilicet puncta, lineas, superficies, aut corpora colligant. Ubi corpora componentia similiter in superficies et lineas, et superficies in lineas et puncta, linez denique in puncta dispesci sensu possunt. Puncta autem intelligo granula, lineas id quod vocamus splitter, superficies quod folia, qualia in lapidibus talcosis. Con-[p. 449]TABLE DE DÉFINITIONS
449
tinui lapides naturam vitri habere solent > vel terris vel arenis seu
PHIL., VII, D, II, lapillis vitrescentibus, granosa sunt et fibrosa, quæ... colligant, ut ligna splitter sunt et... qua superficies colligant. Formati aut uniformes aut figurati. Uniformes, ut sunt vitriformes, quorum fragmina componunt arenam.
Figurati sunt < qui regulam servant, quales inprimis > crystall ormes, præditi angulis [vel foliis], aliquando et < foliis in angulos con positis >. Dissimilares sunt ex variis concreti, ut rupes, aut in rupibus vena varia mineralia et metalla simul complexa, Germanice Ertz. Talis naturæ est lapis Calaminaris, < et > Pyrita < qui sunt > lapides
Solent et dividi lapides in vulgares, medios et pretiosos. Vulgares sunt aut minus duri, ut saxa structuris apta, lapides scissiles, pumices, tophi, < aut > duriores ut silices, cotes, lapides lydii, smiris, spathum.
Lapides medii æstimantur vel ob elegantiam vel ob usum. Ob elegantiam vel nativam crystallus et selenitis (qui talci genus purius) vel ob inductam politura, < sic > marmorum genera, veluti marmor commune, jaspis, agates, porphyrites < qua autem politura nitescunt duritiem habent >. Ob alios usus < astimantur > Magnes, Amianthus.
Lapides pretiosi < seu gemmæ > distinguuntur duritie, aqua seu perspicuitate et colore. < Hactenus Lapides. >
Ductile seu malleabile est < Metallicum, et > aut semimetallum aut metallum. Illud facilius evaporat, ut antimonium, bismuthum, tutia seu zincum. Ex Antimonio sulphur fieri potest. Bismuthum Agricola vocat plumbum cinereum. < Arte > mistum ex stanno et regulo antimonii est mistura typothetarum. alii ex stanno et bismutho. Agricola prius habet lib. I. c. 2 posterius lib. 8. c. 12. Ferri etiam fusionem adjuvat stibium.
{ Quadam metallica malleabilitatem amittunt refrigerationis modo aut mixtura. !
{ Præstat fortasse à fusione distinguere lapides et metalla, illa in fusione tenacia sunt, hæc liquida seu terminos non servantia, ut rectius dici queat lapides (ut vitra) liquescere, metalla fundi. } Metallum quod magis resistit est aut nativum aut factitium. Nativum pertectum, nempe aurum et argentum, qua cineritio resistunt, aut imperfectum, ut reliqua. Omnia metalla sunt mercuriale congelatum.
nam in igne eam habent naturam, quam Hydrargyrum extra ignem. Sed
INÉDITS DE LEIBNIZ.
29 [p. 450] 450
TABLE DE DÉFINITIONS
PuIL.. VII, D, i, quia simul aliquid accessit quo ligata est pars Mercurialis, quod Chemici 2, f. 10.
sulphur vocant, inde disgregatio quoque partium seu raritas secuta est, dum mista non satis quadrant, ut minorem habeant gravitatem specificam, quam Mercurius, uno auro excepto, in quo proba mistio est.
puriorque ipse Mercurius, quia aurum pondere Mercurium vulgaren
Ex metallis facta, uno pluribusve ad priora genera nempe ad olea (id est liquida combustibilia) Mercurios (quos corporum vocant, qui evaporati abeunt in sicca) spiritus (qui evaporati manent liquidi) sulphurea (id est sicca combustibilia) salina seu succos concretos (id est sicca liquabilia in aqua ut vitriola) Flores (seu sicca illiquabilia facile sublimabilia) Terras strictius dictas (sicca scilicet nec combustibilia nec liquabilia nec facile evaporabilia, verbo Terrestria sed incohærentia) lapides (seu terrestria cohærentia malleo non ductilia) et speciatim lapides vitrescentes seu scorias denique ad alia Metallica decomposita reduci possunt.
| Animatum est quod præditum est anima et corpore organico.
II
Non alia animata nobis sunt nota, quam quæ se nutriunt et simile producere solent, quod vegetare appellant.
Animatum est aut vegetans tantum, quod dicitur planta ; aut sentiens quoque, quod animal appellatur.
Planta spectatur secundum species et partes. Secundum species planta vel non habet stipitem lignosum, quæ dicitur herba ; vel habet stipitem lignosum ; et vel pluribus stipitibus lignosis exit ex terra et dicitur frutex vel uno et vocatur Arbor.
Herbæ distingui possunt vel usu vel in se. Ab usu aliæ serviunt corpori animali, aliæ ad usus extraneos adhibentur. Corpori serviunt vesca et medicamentosæ, quibus addi possunt odora. Usus extranei sunt velut ad tingendum, carminandum etc. Sed rectius dividuntur ab intrinseco, et quidem vel a generatione partibusque eo pertinentibus, flore, fructu, semine ; vel à nutritione et eo pertinentibus, radice, stipite. Vel pro divisionis fundamento folia, succi aliæque partes fluida aut solida addi possunt. Et sane flores foliaque sunt quasi plantæ in planta. Hodie commodissimam putant divisionem secundum formam florum, ita tamen ut ad subdividendum, vel ubi flores notabiles non sunt, alia discrimina a fructibus maximè seu seminibus adjungantur.
[p. 451] TABLE DE DÉFINITIONS
45 L
Flores aut staminei sunt aut foliacei. Sub stamineis gramina, arundines Puı.., VII, D, II, (cognatæ graminibus sed majores) cannabis, urtica, lapathum, frumentacex herbæ, lupulus, spinachia, atriplex, beta, acetosa continentur. Ex his quadam ut urtica, cannabis, lupulus, spinacia, atriplex, mercurialis alios habent pediculos pro polline, (quod quidam putant esse quasi semen masculum) qui flores gestant, alios pro seminibus seu ovario, qui floribus carent. Et sane stamina in apicibus capsulas pollinis habere solent, quod multi non rectè, opinor, pro excrementitio habent.
Flores foliacei competunt plerisque plantis, et vel simplices sunt vel compositi, cum plures flores uno calyce continentur. Flores simplices vel unius sunt folii vel plurium. Unum illud folium regularis aut irregularis est figura. Regulare est figura campana, infundibuli, paterx, rosa, etc.
Flores sunt campaniformes in lilio convallium, convolvulo, Tithymalo, Malva et Althæa, Bryonia, cucumere et pepone, rubria. Infundibuliformes in gentiana, Nicotiana, Hyoscyamo, pervinca. Pateriformes in primula veris, centaurio minore, plantagine. Rosiformes seu forma calcaris in Valeriana, borragine, Lysimachia, Anagallide, veronica, solano, pimpinella. Irregulares sunt flores, in aro, specie linguæ convolutæ ;
linguatim sectæ in Aristolochia, rostri vel rictus forma in linaria, Euphrasia, acantho, salvia, mentha, thymo, verbena, majorana, betonica.
| Flores simplices plurium foliorum, sunt quadrifolii in crucem (in 12.
isatide, cramba, nasturtio, cochlearia, sinapi, rapa et raphano, chelidonio) multifolii rosiformes (ita in amarantho, portulaca, papavere, flore passionis, rore solis, junco, Kali vel Solda, saxifraga, hyperico, ruta, cappare, sedo seu semper vivo, geranio, helleboro, pœonia, anemona, ranunculo, filipendula, fragaria, quinquefolio, tormentilla, asparago).
Multifolii umbelliferi (velut in apio, cicuta, foniculo, angelica, chevrophyllo Gallis cerfueil, imperatoria, pastinaca, ferula, laserpitio. Hi plerique quinquefolii) oculiformes (in caryophyllo, lino) liliformes (velut asphodelo, hyacinto, croco, narcisso, iride, lilio ipso, corona imperiali, tulipa, porro, cœpe, allio. Plurimi in his sextifolii). Multifolii irregulares, qui dici solent leguminosi (velur in cicere, lente, glycyrrhiza, faba, lupino, piso, vicia, loto, trifolio, fono græco, media seu luserna, phaseolo, viola, aconito).
Flores compositi ex flosculis perfectis, imperfectis, mistis. Imperfecti, [p. 452] 452
TABLE DE DÉFINITIONS
P3, t V2I, D, i, qui alias partem tantum floris formarent, Et misti habent discum ex flosculis perfectis compositum, coronam velut radiatam ex imperfectis, unde flores radiati dicuntur. Compositi sunt ex flosculis perfectis (velut in carduo, cinara (artischock), cyano, carthamo, lappa, absynthio, artemisia, tanaceto, scabiosa). Ex imperfectis (velut in lactuca, scorzonera, cichorio). Ex utrisque flores nempe radiati (velut in Enula campana seu Helenio, Tussilagine, doronico, corona solis, belide, chrysanthemo, matricaria, chamæmelo, millefolio, caltha).
Sed sunt et planta, in quibus nulli flores observantur, et semina tamen notari possunt. Horum aliquibus fructus in foliorum tergo nascuntur (velut in filice, polypodio, adianto, lingua cervina), aliquibus peculiariter colligantur in fasciculo oviformi (velut in osmunda, quæ partim ad lunarios refertur), in cellulis (velut in Ophioglosso) vel capsulis semiapertis (velut in lichene, qui genus est musci).
Sunt aliæ planta, in quibus nec flores nec semina spectari, nisi forte microscopio possunt, etsi semina adesse non sit dubitandum, velut in muscis, fungis, tubere, fuco, alga, corallio, madrepora, corallina, spongia, alcyonio.
Arbores ex floribus distinguentes < eas > ab arbustis seu fruticibus non distinguunt. Itaque arbores rursus flores vel stamineos vel foliaceos habent. Stamina interdum affixa fructibus, ut in fraxino, siliqua, interdum separata sunt, sed in codem tamen pedunculo, ut in buxo ;
interdum diversi sunt pedunculi florum stamineorum et fructuum, ut in therebintho, lentisco.
Sunt et flores pannosi, seu panniculi villosi forma, velut cauda felis, unde chaton Gallis : hi partim staminei partim foliacei partim misti : ita corylus.
In his fructus in eodem pedunculo, sed separato tamen a paniculis loco nascuntur. Et fructus vel osseum habent involucrum, (velut in nuce, corylo, carpino seu Gallis charme) vel coriaceum, ut glans (velut in quercu, ilice, fago, castanea) vel squamiforme, velut in abiete, pinu, larice, quorum paniculi in staminum summitatibus manifestum pollinem habent, tum in alno, cypresso, betula ; vel bacciforme, en Bayes (velut in cedro et junipero, taxo, moro) fructus sicci et conglomerati (in platano).
| Sunt et arbores vel arbusta, ubi paniculi et fructus diversis pediculis 13.
sustinentur (velut in salice, populo).
Flores arborum foliacei rursus unius sunt folii aut plurium. Unius [p. 453] 453
TABLE DE DÉFINITIONS
(velut in ligustro, lauro, Gelsemino, styrace, olea, ulmo, vitice seu Pa, t. VI1, D, il, agno casto, Acacia, Mimosa seu sensitiva, sambuco, vite idæa) ubi aliquando contingit, ut diverso ramusculo fructus et flos insistat, ut in visco. Flores plurium foliorum formam rosæ componunt (velut in hedera, vite, berbere, rubo, acere, paliuro, senna, cassia, aurantio, citreo, lemone, pruno, armeniaca (abricotier), persica, ceraso, amygdalo, pyro, cydonia, sorbo, malo punica (qua malum punicum fert) rosæ frutice, grosularia, myrto, corno, mespilo) vel sunt leguminosi (ut in genista, cytiso). Extra ordinem poni meretur Ficus, ubi Cordus censuit, florem in ipso fructu includi, nempe stamina quædam operculo cuidam affixa, quo seminis granum continetur.
Hæc plantarum divisio per florum formas aptissima hactenus ad primariam earum partitionem visa est, quâ in quædam prædicamenta digererentur. Sed adjungendæ essent divisiones collationesque ex aliis sumtæ partibus nulla cura, an qui in forma radicum, stipitum, foliorum consentiunt, alias sunt diversissimæ.
Legumen herba, cujus grana seminis vesca sunt in siliqua.
Frumentum cujus in spica.
Arbores habent semina vesca, aut sicco circumdata aut succoso. Sicco duro nucifera ; molliore rotundo glandifera, conico conifera. Succoso vel separato, ut in pomis, prunis, cerasis ; vel conglomerato, ut in uvis, baccis aut similibus, qua acinis constant.
Radices bulbosa sunt in globum collectæ membranis tunicatæ, qua non à lateribus, sed tantum ab imo fibras emittunt.
Herbæ umbelliferæ quarum flores crescunt forma umbellæ eorum cauliculis ex unius caulis majoris vertice prodeuntibus.
Corymbiferæ cum flores componunt velut redimiculum muliebrium comarum, ut ex hedera coronæ a bacchantibus gerebantur.
Tomentosæ herbæ quæ tomentum seu materiam lanuginosam ferunt. Sic gramen tomentosum cotton-grass, cujus spica seu caput lanuginem continet.
Speciatim :
Filix qua est herba, cujus flores nulli notantur, semina pene insensibilia, folia ex foliis exiguis serratis composita, fructus super tergo foliorum disseminati.
Convolvulus planta est dicta, quod circa vicinas plantas se contorquet, [p. 454] 454
TABLE DE DÉFINITIONS
P3, . YI, D, , campana foris marginibus deorsum versis, succus plerumque lactescit, et semina sunt angulosa.
Scabiosa est herba, cujus flos ex fosculis inæqualibus compositus, e folia flosculorum tubulosa, in summo laciniatim divisa scabiei mederi creditur.
14 | Partes jam plantarum videamus, quæ sunt perennes aut annuæ, vel ut ego malim serviunt nutritioni aut generationi. Pro nutritione sunt sicca aut succi. Sicca vel nutrimentum attrahunt, ut radix, vel longius ducunt et vel ad fructificationem propagant, ut truncus, rami, surculi ; vel divertunt ut spina, folia.
Truncus constat secundum longitudinem geniculis seu nodis et internodis seu spatiis inter nodos. Secundum crassitiem vero constat, cortice, corpore, medulla, ex quibus cortex et medulla molliores ; ille extimus, hæc intima. Corpus constat ex tubis variis aerem aut humorem continentibus.
Succi sunt liquidi aut concreti. Liquidi ut sapa, balsamum. Concreti, ut gummi, resina, ex quibus illud aqueum, hoc oleosum.
Partes, quæ ad generationem seu ad fructificationem referuntur sunt vel propagativa humoris vel diversiva. Utraque vel remotiores a seminibus vel propiores. Remotior et propagans est cauliculus, divertentes sunt continens, calyx, contentum flos, ejusque partes, qua sunt folia, staminave. Propius propagans est vel serviens semini vel ipsum semen.
Propagans pro semine Masculo est stamen et capsula in ejus extremitate ;
ipsum semen masculum est pollen. Pro semine fomineo seu ovario, quod semen waragoyì », aliis granum in plantis dici solet, inservit cauliculi forma pistillus, tum fructus ipse ex continente seminum seu ovario ipsoque semine constans. Continens seminis varium est pericarpiumque dici laxè potest, quo pertinet spica, uva ex multis capsulis. Capsula propiores, ut poma, acini, et in ipsis nucleus, in quo tum pulpa tum ipsum semen seu granum, tanquam ovum, in quo pars essentialis, germen quibusdam dicitur (le germe). Neque hic divertentia desunt, ut aristae, putamina, item palea, qua grana frumentacea includit.
Animalia sunt aut sentientia tantum, nempe bruta, aut rationalia etiam, ut homo.
Brutum est aut imperfectius nostro sensu, aut magis perfectum. Imperfectius est insectum, ex quo genere plurima non habent determinatos
[p. 455] TABLE DE DÉFINITIONS
455
pulmones, sed in variis partibus corporis habent organa respirationis, ut Pi,f, YIl, D, u, plantæ, cum perfectiora propriis respirationis organis sint instructa.
Posset etiam animal dividi in Exangue et Sanguineum ; et exangue it
Porro insectum aut non est alatum aut est alatum. Non alatum aut apodum est, ut vermis, limax ; aut pedes habet, et quidem vel sex vel plures. Hexapoda sunt terrestria vel aquatica. Terrestria vel per se vel in aliis animalibus. < hæc vel > salientia aut non salientia, pulex, pediulus. per se scarabæus (qui api non alatæ similis) et brucus (qui locusta ion alata). Aquatica sunt qualis scorpius aquaticus. Polypoda sunt ter restria vel aquatica. Et terrestria vel octo pedum, ut scorpius, araneus,
pedum ut asellus, vel pedum plurium, ut scolopendra. Polypoda aquatica sunt pediculus marinus et pulex marinus.
| Insectum alatum est vel per se, vel transformatione ex alio animali. 15.
Priora sunt vel terrestria vel aquatica. Terrestria oblonga aut lata.
Oblonga vel campalia ut locusta, vel latentia in foraminibus ut grylli.
Lata ut cimex sylvestris, blatta alata, quæ lucem vitat. Aquatica sunt tipula, qua aranei pedibus per aquam incedit, aut cicada aquatica, quæ in ea natat. Ex transformatione alata spectantur ante transformationem et post eam. Ante transformationem sunt apoda aut pedata. Apoda dicuntur uno nomine Eulæ, ex quibus favifica quædam alata, vespæ et muscæ carnivoræ prodeunt.
Pedata sunt hexapoda aut polypoda. Ex hexapodis aquatica (ex quibus musca quædam) terrestria (ex quibus scarabæi).
Polypoda insecta sunt Erucæ, inter quas bombyx.
Post transformationem insecta alata sunt aut nuda seu tenuibus alis, aut Coleoptera, quibus alæ sunt munitæ. Tenuibus alis sunt aut membranaceis aut farinaceis. Membranaceis præditæ alis sunt favifica, ut apes, vespæ ; non favifica, muscæ (quibus alæ binæ), formica (cui alæ quatuor), culex (qui aquaticus binarum alarum), cicada (quæ alis latis prædita est sonumque edit). Farinaceis alis præditi sunt papiliones. Alas munitas habent varia genera scarabæorum aut bruchorum volantium, quorum aliqui cornuti quidam aquatici ; quidam molliores, ut cantharides et cicinExanguia majora sunt duriora aut molliora. Duriora sunt crustacea [p. 456] 456
TABLE DE DÉFINITIONS
PHIL., VII, D, II, aut testacea. Crustacea sunt genera cancrorum, Astaci. Huc astaci fluviatiles, squillæ marinæ, crabbæ, aranei marini. Testacea seu conchylia sunt turbinata (ut Nautilus, murex, buccinum, cochlea marina, concha veneris)
vel non turbinata, eaque univalvia (ut balanus, echinus), vel bivalvia (ut concha margaritifera, ostrea, pecten, bernida, qua aliis innascitur).
Molliora sunt perfecta, imperfecta. Perfecta vel rotundiora (ut polypus, qui velut pedes habet, intusque osse caret ; item sepia, quæ atramentum effundit, pedibus caret, os tamen intus habet, nisi quod sæpiola osse caret) vel oblongiora (ut loligo). Imperfectiora, qua propemodum Zoophyta habentur, partium distinctiorum (lepus marinus et cochlex forma nisi quod cornua desunt, holothurium) vel minus distinctarum pellucidum, (ut pulmo marinus, a cujus centro radii pedum instar) opacum, facile adhærens vel sub callosa pelle (Tethya) vel molli (urtica
nimalia sanguinea aut respirant branchiis, ut aquatica. aut pulmor læ rursus sunt vel aërea vel terrestria. Aquatica sunt pisces, qui natal branchiisque respirant. Suntque vivipari aut ovipari. Vivipari oblongi et rotundi, vel non tales. Oblongi sunt cetacei aut cartilaginosi. Cetacei sunt magni (balena) minores (delphini) utrique prolem intra se educant.
Cartilaginei sunt magis marini (xiphias, canis carcharia, asterias)
communes et aquis dulcibus (Luso, acipenser) vivipari curti et rotundi sunt vel tenues et lati (ut raja, torpedo, rana piscatrix) vel crassi et breves (ut mola, qua capiti a pisce abscisso similis est).
- | Ovipari sunt marini aut aquæ dulcis. Marini vel a pinnis vel figura aut crusta distinguuntur. Pinnarum in tergo radii vel toti molles, vel partim molles partim asperi sive spinosi.
figura sunt ovipari oblongi aut lati. Ovipari marini, quibus pinn tæ molles, aut tres habent pinnas (ut aselli et merlucii) aut binas (l thynni et scombri, quos quidam makarellas vocant, et piscis volans) aut unam tantum, ut harengi, sarda, acus. Ovipari marini, quibus pinnæ partim molles partim duræ : alii binas habent, unam flexilem, alteram spinosam (ut mugil, mullus), alii unam habent partim mollibus, partim duris radiis constantem (ut auta, sparus, scorpius, perca marina).
Ovipari marini oblongi (congrus, serpens marinus, tænia, lampetra, anguilla) lati (solea, rhombus, passer) ovipari marini crustacei (triangulus, polygonus, acus, stella piscis).
[p. 457] TABLE DE DÉFINITIONS
457
Ovipari aquae dulcis sunt majores aut minores. Ili voraces aut secus. P3, . VE, D, , Voraces aut molliores aut firmiores. Illi aut unipinnes (ut lucius) aut bipinnes, communes aquæ dulci aut marinæ (ut salmo), aquæ dulci proprii (ut trutta, carpio), firmiores voraces (ut perca), non voraces aquarum magis stagnantium (ut cyprinus, tinca), magis currentium (barbus, capito). Ovipara aqua dulcis minores (ut gobio, Gründling, qui in parte inferiore aqua. Phoxinus, qui in superiore)
Avis est animal sanguineum alatum et ab habitatione partim et nutri.
Aves phytivoræ brevium alarum feræ mediæ (ut perdix, cui rubet pectus, gallina corylorum Haselhuhn, cui crura pilosa).
Minores pullacei generis (ut coturnix, rallus).
Phytivora feræ non volantes magnitudine retinentur (ut struthiocamelus, casuarius).
Aves Phytivoræ longarum alarum sunt rostro longiore et tenuiore, vel breviore et firmiore. Illa sunt generis columbini (velut columba, turtur, illa minor, hic major) aut turdini. Hæ pectore variegato maculis aut non variegato. Prioris generis canoræ (ut turdus communis Drossel, sturnus)
non canoræ (ut turdus transitorius). Pectore minus variegato aliæ colore minus pulchro canora (ut merula communis), non canora (ut merula montana) ; aliæ colore pulchriore (ut upupa, alcyon).
| Aves phytivoræ longarum alarum brevis rostri sunt granivoræ < et 17.
vel habent > tuberculum durum in palato (ut in Emberiza alba, alauda congener) vel sunt passerini generis < quibus nil tale >. Qua passerini generis aut non canoræ sunt aut canoræ. Non canora vel minores ut passer communis, vel majores rostro fortiore, quo putamina fructuum [p. 458] 458
TABLE DE DÉFINITIONS
HIL., VII, D, I, frangunt (ut cocothraustes). Canoræ fincken (velut rubicilla, passe anarius qui viridior ; et quæ colore obscurior fringilla et linaria magnitudine inprimis differentes).
Aves insectivoræ aut majores sunt aut minores. Majores. Majores velocius (ut hirundo) tardius aut canoræ (velut luscinia, alauda, rubecula Rotbkalche, rubicilla rothschwüntzgen) aut non canora, qua vel gustu commendatur (ut friedula vulgo beccafigo, oleanthe Wheat-ear qua in foraminibus terræ latet albo corpore) vel cauda insignes sunt (ut motacilla).
Minores insectivoræ vel canoræ sunt (ut serinus) vel non canoræ (ut regulus, parus).
Aves carnivoræ sunt aut rapaces, aut semirapaces. Rapaces sunt diurnæ aut nocturnæ. Diurnæ majores (ut aquila, vultur, ubi in posteriore rostrum non statim curvatur ut in priore) mediæ, ex quibus nonnullæ, falconum nomine ad venatum aliarum avium ab hominibus adhibentur (ut accipitres, milvii). Minimi (ut cuculus, qui satis voce noscitur, et lanius, qui processum habet ab exteriore mandibula superioris parte).
Nocturnæ (ut bubones).
Semirapaces magis ex cadaveribus quam vivis animalibus victum quærunt, et pleræque ad loquelam sunt aptæ, suntque ex genere corvorum, psittacorum aut picarum. Corvino generi rostrum largius rectiusque (majores ut corvus, mediæ ut cornix, minores ut monedula) :
Psittacis rostrum angulatum colorque insignis. Pica garriunt crepitantes et multipliciter variegantur. Ad picas referri potest manucodiata. Picus (Whoodpecker) muros arboresque scandit, eaque in re etiam a cauda juvatur, in qua pennæ firmiores.
Aves aquatica cruribus et rostro longioribus utuntur, et vel vicinæ degunt aquis, vel ipsa in aqua. vicinæ aquis sunt ex genere pluvialium, quibus rostrum plus pollice longum, ex genere hæmatoporum, quibus rostrum duos pollices excedit (ex quibus ipsi hæmatopo rostrum et crura rubent) Ex genere Scolopacum (Schneppen). qua aquam ingrediuntur aut sunt fissipedes aut planipedes. Qua pedes fissiles habent, vel non natant vel natant. Qua non natant sunt ex genere gruum. Ex his grus arteriam asperam habet literæ S forma, et herbis vivit. Ciconia pisces magis quærit. Ardea piscivora est, ex pennis cristam habet. Fissipedes quæ natant, vel sunt ex genere colymborum, quæ multum aqua merguntur, [p. 459] 459
TABLE DE DÉFINITIONS
pedes habent pinnatos, pennas plumosas, sine cauda ; vel sunt ex genere Pa, t. Vit, D, ', fulicarum, quibus corpus compressius in latus, aliæque pedes habent pinnatos, aliæ non habent. Palmipedes < vel > habent rostrum planum vel acutum. Planum habent herbivoræ (ut cygnus, anser, anas). Acutum habent, qua sunt ex genere pelicanorum (vel onocrotalorum) anatum insularium (qua desertas rupes habitant, unum tantum ovum pariunt, postica carent), mergorum (qui multum sub aquis, rostro rotundo serrato, sub extremum uncinato), ex genere hirundinum marinarum, quibus alæ prope ut hirundinum (ut larus).
| Nunc ad animalia terrestria veniamus.
18.
Hæc vivipara et ovipara sunt (Illa cum avibus communem in ea re naturam habent, hæc plus piscibus accedunt) Vivipara aut solidis pedibus aut fissis. Qua fissis ungulis aut rapacia aut non rapacia. Rapacia omnia ex habent dentes incisores, et binos oblongos, quibus prædam tenen untque capite rotundo magis, quæ generis felini, aut magis oblongo quæ canini'.
Solidipeda aut solidungula seu cornipeda sunt (velut equus, asinus, mulus), vel pedes habent nonnihil duros et fissis accedentes (ut camelus, qui pedes bisulcis accedentes habet, superiore ungula parte nonnihil fissa, et ex ruminantium est genere ; et Elephas maximus quadrupedum, qui multifidis accedit, prominentiis digitos repræsentantibus). Fissos pedes habentia non rapacia quædam sunt cornuta et ruminantia, quæ bicornia sunt. Et sunt iis cornua aut cava (ut in bove, ariete, capro) aut solida maribus propria, ut in alce et cervo, dama et rangifero, capredo Rebbock, magnitudine distinctis. Cætera vel sunt cornuta non ruminantia, quæ unius cornu unicornia (ut rhinoceros) vel ruminantia non cornuta (ut camelopardalus, girafa) vel nec ruminantia nec cornuta (ut porci).
Ad bovinum genus referuntur varia (ut urus, qui est barbatus, bisons, cui gibbus in tergo, bonasus cui cornua circa aures reflexa, bufalus, cui cornua plana, aspera) ad caprinum referuntur itidem varia (ut Steinbock, ibex cui cornua angularia et tuberosa, rupicapra cui cornua rotundata et in extremo uncinata, gazella cui recta et contorta).
Bestiæ unguibus armata non rapaces sunt hominiformes aut leporiformes. Hominiformes majores (ut simia, papio vel pavianus, illa nulla
i. Cette phrase est à peu près répétée au commencement de la p. 1g.
[p. 460] 460
TABLE DE DÉFINITIONS
'II, D, ii, cauda, hic brevi), minores. (Longa cauda cercopithecus, et tacie el simi nimal ignavum). Hominitormia facie et auribus hominem nonnih referunt, pedibus anterioribus ut manibus utuntur, quatuor iis incisores lati, et bini dentes oculares nihilo reliquis longiores.
Qua leporini sunt generis, binos habent dentes oblongos in inferiore mandibula binosque oppositos sed paulo minus longos in superiore.
Pleraque ruminantibus accensentur, quod ubi incisorum ope os cibo implevere, rursus molaribus comminuunt alimentum. Sed verè tamen ruminantia non sunt, cum non nisi uno sint prædita stomacho, unde cibos non revocant. Sunt majora, media, minora. Majora aut pilosa aut calamata. Pilosa vel in aperto (ut lepus) aut subterranea (velut cuniculus, cui longæ aures, brevis cauda ; aut mus alpinus, cui contra) alia calamos pro pilis habent (ut major, histrix ; minor, echinus).
Medii generis (ut arborum habitator ampla cauda sciurus).
Minoris (sorex, mus et talpa, cui minuti oculi, pedes lati instar manuum aliaque unde apparet non optime huc referri). Muribus vespertilio accenseri potest.
|< Bestiæ unguibus armata rapaces, felini generis canini, illa Ig.
rotundo capite hæc oblongo '>.
Rapacia felini generis corpore sunt proportione pedum aut minus oblongo aut oblongo. Non oblongo majora et vel robore insignia (leo, ursus), vel maculis (rotundis tigris, oblongis pardus), visu (lynx). Minora (ut catus domesticus, civetta) Oblonga se in foramina inserunt et sunt terrestria vel amphibia. Terrestria aut pellibus vilioribus (ut viverra, qua cuniculis capiendis adhibetur, putorius, qui malè olet), aut pretiosioribus (major ut martes, minor ut mustela, qua Hermine). Amphibia meliore pelliceo (castor) deteriore (lutra vulgo Oiter). Rapacia canini generis Europaa vel exotica. Europæa terrestria (ut canis qui docilitate et obsequio, lupus qui contra rapacitate ; vulpes quæ subtilitate laudatur.
His addi taxus potest) exotica (ut Armadilli seu tatii), amphibia (ut phocas).
Oviparæ bestiæ aut gradiuntur et quadrupedes sunt aut repunt. Gradientia sunt lata aut oblonga. Lata habent crustam (ut testudo terrestris vel marina) vel pellem (ut rana ; et buto, qui venenatus nec saltat).
I. Répétition : v. p. 18.
[p. 461] TABLE DE DÉFINITIONS
46г
Oblonga sunt majora, media, minora. Majora (ut crocodilus), media (ut Pa, . Yl, D, i, lacerta, chamaleon), minora (ut salamandra terrestris, aquatica). Repentia quæ pedibus carent oblonga et rotunda sunt rursus majora, media, minora. Et quidem majora (ut serpens) media sine veneno (natrix Snake) venenata (vipera) minora (ut cæcilia quæ creditur venenata et cæca).
Ruides imatie aumumio ec suo, iu ses iors aut atren ses
impetum facientes, qua spiritus vocantur ; aut liquidæ seu humores.
Humor utilis aut excrementitius. Utilis aut in sanguinem tendit, aut est in sanguine, aut ex sanguine separatur. In sanguinem tendit chylus e ibo. In sanguine est sanguis ipse, serum quod aquea perspicuitate est sed calore concrescit ; bilis. Ex sanguine separantur succus nutritius < pro individuo >, et pinguedo, adeps, et quod congelascit sebum.
Sevum pinguedo dura. Pinguedo incerti usus. Semen, pro fœtus generatione ; lac pro nutritione. Excrementitii humores sunt bilis collecta, excrementa ex chylo secreta, sanguis menstruus, urina, sudor.
Continentia sunt similaria aut dissimilaria. Et illa dura aut flexilia.
Dura (ut cartilago et ossa) flexilia aut serviunt ad transmissionem aut ad motum aut ad tegendum. Ad transmissionem spirituum cerebrum cum medulla spinali, nervi, fibræ. Ad transmissionem humorum vel simplicem venæ et arteriæ vel percolatoriam glandulæ. Ad motum : ligamenta tendinesque, quibus musculi ossibus alligantur, musculi ipsi, caro. Ad tegendum, cutis, membrana.
Continentia dissimilaria sunt externa et interna. Externa caput et truncus. Capitis partes generales facies et posticum (synciput, occiput)
illa magis hæc minus pilosa. Speciales magis organica (aperta, tectx) et minus organicæ. Apertæ utiles ad sensum visûs (oculus), auditûs (auris), odoris (nasus), gustûs (os).
Cranium est os capitis superius, quo tegitur cerebrum.
| Nasus est cava prominentia, per quam transit respirationis pars et 20.
Os est scissura faciei, per quam transit maxima pars respirationis et alimentum. Habet mandibulam superiorem et inferiorem, quæ mobilis est, et labia supra et infra, quæ sunt carnosæ laciniæ, quibus dentes teguntur et os clauditur.
[p. 462] 462
TABLE DE DÉFINITIONS
Tectæ partes internæ magis organicæ sunt, vel prominentes ut lingua PHIL., VII, D, II, et dentes, vel concavæ palatum, guttur, in quo Epiglottis. Lingua est molle, carnosum et oblongum corpus, quod motu, flexu et allisu suo servit cibis movendis in ore et voci formandæ. Dentes sunt ossa brevia verticaliter sita in ore infixa alia in mandibula superiore, alia in inferiore sibi respondentia, ut eorum ope cibi intercepti firmi teneantur, incidantur, molantur. Hinc alii canini, incisores, molares.
Gingiva est caro, ubi infixi dentes.
Palatum est cavitas oris superior.
Guttur est ex ore in interiora descendens via cava.
Fauces intus initium gutturis.
Gula extra superior pars colli.
Uvula seu gurgulio est caro mollis inflabilis in extremo palati, ubi incipit guttur.
Epiglottis ibi est valvula quæ aperitur extrorsum, ad emittendum spiritum, clauditur vicissim, ne cibus intret in viam respirationis.
Partes minus organicæ supra, medio, ad latera.
Supra Frons qua est suprema pars faciei supra oculos. Cilium protuberentia super oculo, qua infra terminat frontem.
Medio ad latera ; suprà, tempora quod est inter aures et frontem. Inferius mala qua sunt e regione oris, et spiritu ad exitum nitente clauso ore inflantur. Genæ sunt superior pars malarum.
Infra sub ore directè mentum terminatio faciei infima externa, in qua intus primum maxilla seu mandibula inferior mobilis. interius tonsillæ quæ sunt binæ glandulæ in faucibus < Hactenus caput. > Truncus quod corpori superest demto capite vel demto capite et membris. Habet superiora, media, ima. Superiora anticum et posticum simul complexa sunt collum et scapulæ. Collum est quod truncum capiti jungit.
Cervix est colli pars posterior.
Nucha quod est proxime infra foramen cervicis, ubi oritur spina. alii ic appellare malunt cavitatem posticam colli prope capu
alearia pellis dependens a gutture, ut in bobus Humeri pars trunci lateralis superior, à qua brachia pendent.
Scapula os humeri.
Clavicula instar clavis jungit scapulam sterno.
[p. 463] 463
TABLE DE DÉFINITIONS
Ad antica et postica determinata sunt pectus « et dorsum >. P.,..
VII, D, II, Thorax est medius venter seu superior trunci cavitas. circumscribitur supra claviculis, infra diaphragmate ; ante sterno, postica ossibus dorsi :
lateratim a costis ; continet partes, motu se aperientes et claudentes nempe cor et pulmones. Hinc ut eas coerceat, ossibus firmatur. Sternum ossa pectoris.
Ejus pars anterior extus apparens dicitur pectus, posterior dorsum, utrinque latera.
lamma sunt extuberantiæ carnosæ in pectore, aptæ ad lac gignendu 1 suis glandulis, quarum fungosa extremitas papilla est, apta suctiol exquisiti sensus instar glandis.
| Spina tergi, est osseum omne tergi à collo ad inferiora, constans 21 vertebris seu partibus, quæ separatim verti possunt. Continent medullam dictam spinalem.
Costa sunt ossa lateralia thoracis.
Coxendix est os, in cujus cavitate recipitur < os femoris >, est pars interna coxa < qua ad latera > ossis sacri, quod spinz est pars inferior immobilis.
Infimus venter, abdomen qui et proprie venter, est cavitas trunci inferior, membrana circumdata, qua peritonæum appellatur, superius terminata laphragmate, continens ventriculum, intestina, pancreas, hepar, lienen nes, vesicam, et quæ pertinent ad generationem et excrementa. Su peritoneo omentum est, membrana nempe adiposa, intestina involvens, quod Epiploon vocatur.
Umbilicus est centrum depressum in antico infimi ventris, in quod vasa quadam (dicta umbilicalia) terminantur, qua serviunt ad fotus in utero communicationem cum venis maternis.
Ilium superior coxa pars, ubi intestinum ileon seu convolutum.
Clunes vel nates prætuberantiæ, quibus sedemus, in medio anus exitus excrementorum.
Hypochondria, quod a costis nothis seu inferioribus ad ilia ; unde hypochondriaca affectio, quia ibi intus mesenterium obstructionibus obnoxium, vulgo Weiche Seite.
Hypogastrium pars abdominis sub umbilico.
Inguen quod in hypogastrio est circa pudenda, ibi glandulæ, qua aliquando, in bubones intumescunt.
[p. 464] TABLE DE DÉFINITIONS 464
Pubes pars inguinis propior pudendis in quo pili succrescunt atate ad PHIL., VII, D, II, 2, f. 21.
Trunco adhærent artus, nempe partes corporis ad motum externum destinatæ, suntque totales aut partiales. Totales in bestiis vocantur pedes, et sunt quatuor numero ; ex quibus anteriores etiam ad alia movenda vel sistenda adhibentur, et in homine brachia appellantur. ubi posteriores ad motum totius corporis de loco in locum super terra aut in aqua magis serviunt, et pedes speciatim dicuntur ; etsi in avibus et pedes serviant ac alia movenda et brachia abierint in alas.
Artus ergo totalis (ut brachium, pes), dividitur in armum, cubitum, manum.
Armus est pars brachii trunco vicina, qua per humerum ei connectitur.
Cubitus est pars media inter armum et manum.
Manus est pars extrema brachii, qua aliquid comprehendi potest, constatque carpo, quo cubito jungitur, palma seu medio manus, cujus cavum dicitur vola manus. et denique parte extrema in digitos fissa, qui oblongi sunt, quibus fieri possunt diversi motus, quique rursus in articulos subdividuntur.
Condylus junctura articulorum.
In pede armo respondet femur, cubito crus, manui pes imus.
Genu est commissura femoris et cruris, ubi flexus. In anterioribus pedibus sic dici solet Latinis, in posterioribus suffrago.
| Tibia pars anterior seu dura cruris. Sura posterior, qua carnosa.
22.
Pollex digitus intimus, qui cæteris major et ab is remotior. quibusdam Hallus.
Planta est imum pedis, quod in quibusdam bestiis induratur. Carpo respondet Tarsus. Quibusdam os tarsi primum dicitur talus.
Nunc ad partes internas animalis, qua sunt viscera et ossa ; nempe mollia et dura. De ossibus quædam jam dicta, quia structuram faciunt exteriorem.
Viscera sunt vel pro motu aëris seu respirationis, vel pro motu humorum eoque sensibili, quo in circulum aguntur, aut insensibili, quo præparantur. Pro respiratione pulmo est follis naturalis genus, qui per arteriam asperam aërem recipit, et rursus expellit exterius, quod respirationem vocant. In duas partes dividitur a mediastino id est, membrana thoracis cavitatem in duas partes dividente, ut una corrupta alia supersit.
[p. 465] 465
TABLE DE DÉFINITIONS
Et qualibet pars duos habet lobos. Inrus versus thoracis cavitatem concavi Pu, i Vil, D, « , sunt, quia cor amplectuntur.
Pro motu sanguinis sensibili est cor, quod habet speciem antliæ valvulis instructæ, quo sanguinem uno foramine attrahit, alio expellit, valvula utriusque regressum impediente. Duos habet ventriculos, ex quibus dexter recipit sanguinem venosum ex vena cava, eumque mittit ad pulmones per venam arteriosam, ut aëre imprægnetur. Ex pulmonibus redit per arteriam venosam seu venam pulmonarem ad ventriculum cordis sinistrum, unde expellitur in arteriam magnam : in diastola uterque ventriculus aperitur : in systola uterque comprimitur.
Cætera viscera serviunt ad humores præparandos. Et quidem alimenta in ore masticata et saliva impragnata per œsophagum recipit sinistro orificio situs in abdomine ventriculus, cujus motu quoque subiguntur inclusa, et protruduntur deinde in intestina tenuia, ubi chylus seu pars utilis alimenti ab excrementitio separatur. Chylus per vasa lactea extractus in receptaculo proprio colligitur, atque inde per venam subclaviam et cavam in dextrum cordis ventriculum deportatur. Reliquum stimulante bile (in hepate a sanguine separata) propellitur in intestina crassa. Lienis qui in sinistro hypocondrio situs (ut hepar in dextro), quod viscus est spongiosum, usus non satis notus.
Renes ex sanguine per venas emulgentes allato separant humorem aqueum et salsum sudori cognatum seu urinam. Bini sunt siti sub hepate et liene, et urinam ope ureterum mittunt in vesicam urinariam, ubi servatur, donec expellatur ; ut bilis servatur in fellea.
Testes semini maris elaborando serviunt, numero bini extra abdomen positi, in quos venæ binæ et arteriæ binæ ingrediuntur, quas spermaticas vocant, qua intra testem in ramos sparguntur, advenit et nervus a sexto pari. Ex testibus semen per vasa deferentia in cavitatem penis fertur. Prostata' sunt binæ glandulæ, quæ aliquem quoque humorem in penem emittunt. In mulieribus uterus peni respondet, corpora bina testibus comparantur.
| Hodie putant, ovarium esse in omni fœmina, ubi ovulum a semine 23.
virili focundetur, aique inde in uterum per tubam Fallopianam delatum fotum constituat, qui ibi nutritur.529 In mediis intestinis jacet mesenterium,
[p. 466] 466
TABLE DE DÉFINITIONS
Pu, t. Yil, D, i, in quo muli sanguiferi et chyliferi ductus : et pancreas glandulosum. corpus, succum intestino tenui, non procul ab introitu bilis peculiari ductu infundit, quo bilis temperatur.
Sunt et partes animalium peculiares, ut in natantibus squama, tenue tegmentum et partitum, crusta fragilior, testa durior et aperiens sese, ut in ostreis. Eadem branchis, id est, foraminibus in capite lateralibus respirant. Quadam insecta habent ad cornuum instar antennas, quibus explorant iter. Datur et in natantibus vesica aërea, cujus contractione gravitatem corporis specificam augere creduntur. Sunt et pinnæ, pinnulæ lata tenuisque substantia ex acuminibus composita, qua ex corpore piscis exit.
In volantibus corpus tegunt pluma, quarum in extremo ramusculi piliformes, ad fundum calamus cylinder scilicet perforatus.
Ala sunt quasi remi, quibus percutitur aër. Cauda pro gubernaculo.
In quadrupedibus quibusdam cornua (quæ aliquando et in piscibus, ut in cetis) armant caput, ungula pedes. Juba pinnis respondent.
Pilus corpus longum flexile, quod plantæ instar cute exit ; ex multis compositis fit lana in quibusdam, in aliis pelliceum.
Ex pilis in mento barba. In extremo trunci prominentia est cauda, quæ et ipsa sæpe pilosa.
Victus est alimentum animalis.
Panis corpus siccum comestile, quod fit materiam vegetabilem (ex granis maximè) in farinam redactam et aqua maceratam coquendo.
Polus est liquor alimentosus, qui hauritur ore.
Jus est liquor eorum, quæ coquuntur.
Butyrum unctuosum ex lacte collectum.
Caseus ex crassæ partis lactis coagulatione depositæ compressione formatum.
Fartum esca, qua quid farcitur, ut intestinum vacuum, cum fit farcimen ;
Farcire autem est minutis partibus collectis implere.
Artocreas est coctum ex farina cum butyro cavum carne repletum.
Amictus est tegumentum portatile tenue scilicet contra aëris injurias transitorias, non contra vim solidi majorem.
Filum est linea tenuis flexilis apta ad connectendum.
Vitta est fascia capitis crines colligens.
Pannus textum unde vestis, maxime ex lana.
[p. 467] 467
TABLE DE DÉFINITIONS
Pulvinar cui ob molliciem commode initimur sive incumbendo sive Pa, t, 3, D, « , insidendo. Speciatim saccus clausus, materia flexili plenus in usum dictum.
Saccus, recipiens flexile, firmum, amplum, uno tantum loco apertum, qui arte fit ex extenso seu plano. aut multas habebit plicas aut consui debebit.
Ornamentum amictus, quod in eo spectari volumus, etsi ad tegendum necesse non sit.
| Aedificium est tegumentum magnum firmum, loco affixum contra 24.
aëris injurias diutius durantes, vimque etiam majorem a solido inferendam ;
non pro nobis tantum sed et nostris rebus conservandis.
Latiori structura vocabulo comprehendas etiam navem, murum, pontem, turrim, columnam, obeliscum, ut sit omne corpus ingens artefactum cujus partes cohærent : ut scilicet a machina distinguatur, nisi hanc quoque comprehendere velimus.
Navis est sustentaculum hominum et rerum capax, ut in aqua promoveantur. Et habent hoc commodi, ut majora opera facile promoveantur, quia minus resistit aqua motui incumbentis quam terra.
Pons est sustentaculum duo extrema firma aquam coercentia conjungens, ut transiri possit sine immersione in aquam.
Tignum est prisma ligneum quadratum, ædificiis aptum.
Asser est planum ligneum oblongum arbore abscissum.
Later est lapis ex terra coctus.
Cæmentum propriè lapis ex ædificio cæsus. Hodie vulgo materia mollis qua deinde sponte fit firma inservitque aliis colligandis.
Columna est corpus cylindriforme, quod erectum firmitate sua tecta structurarum sustinere potest. soletque crassities infra major esse et supra prominere aliquid, ut pluvias delabentes a columnæ corpore arceat.
Arcus est tectum cavum in extremo sustentatum.
Cancelli obstaculum retiforme rigidum, quod oculis non corpori patet.
Scala compositum ex gradibus, ut iri possit ad locum altiorem.
Gradus est fulcrum, in quod fit passus in altum.
Vallum olim ex lignis erectis unde miles dicebatur vallum ferre in expeditione. Nunc intelligitur erectum crassum ex terra, ut eo salvo ad locum aliquem veniri non possit. Solet vestiri lapide, ne inclinata nimis sit anterior facies ad horizontem, ascendique facile possit. Nam ipsa per [p. 468] 468
TABLE DE DÉFINITIONS
: VII, D, Il, se terra aggesta (unde aggeris nomen) indiget inclinatione faciei seu proPHIL., 2, f. 24.
cursu inferiorum, ne superiora ruant extra vallum. Solet etiam adhiberi aquis coercendis.
Obex est impedimentum motus.
Ostium est apertura ad introitum in locum destinata.
Fenestra est apertura lucem admittens.
Caminus est proprie via fumi clausa, ne incommodet. Nam verbo tenus caminus, chemin, significat viam. Sed adhibetur tamen et ad locum ignis apertum simul designandum.
Si locus ignis est clausus, nisi quantum opus ad usum, is locus dicitur fornax quæ non tantum adhibetur ad calefaciendum aërem conclavis clausi ; sed et ad immissa aut superposita vi ignis tractanda.
Grundia suggrunda pars tecti prominens ultra murum vel parietem, ut ab eo pluviæ casum arceat.
Vestibulum ædificii pars ante januam.
Posticum quod est in parte posteriore, ut ostium posticum. Posterius autem censetur hoc loco, quod non æque aditur.
Contignatio, quod fit ex tignis junctis, ut firmum aliquid componant.
Sed maxime si sit horizonti parallela, serviens ad separanda superiora habitacula ab inferioribus.
- | Transtra sunt tigna transversa a pariete ad parietem. dicuntur et de remigum sedilibus in navi.
Si super duabus trabibus parallelis erigantur tigna parallela sibi ex adverso, et tigno obliquo conjungantur, hæc tigna obliqua appellantur Capreoli (Streben).
In habitaculo, quod imum est horizontale dicitur pavimentum ; quod supra, tectum ; quod ad latus angulo ad horizontem recto surgit, paries.
Malus est lignum erectum in navi, quod ferre potest velum.
Transenna est funis extentus.
Clavus vel gubernaculum est, quod in postrema parte navis in aquam prominet. servit ad navem convertendam. Nam si aqua quiescat ipsum gubernaculum motum instar remi navem ab aqua repellit, unde convertitur. Sin navis sit in motu, gubernaculum obliquatum magis aquæ resistit quam rectum, et ita ipsa vis motus navem convertit.
Anchora est corpus uncinatum, quod si in fundum aquæ projiciatur et fune navi annectatur, servit ad navim sistendam. dum enim navis moveri
[p. 469] TABLE DE DÉFINITIONS
459
incipit, anchora trahitur, simulque acumen, quo terram momorderat, Pui.., VII, D, Ir, magis intra eam adigitur, ut tandem, nisi frangatur aut rumpatur aliquid, navis ulterius promoveri non possit.
Remus est vectis in extremo latus seu palmam habens, quo dum pellitur aqua, repellitur ab ea corpus mobile in aqua.
Velum est superficies ventum excipiens, ut ejus vi navis propellatur.
SUPELLEX VARIA.
Canalis est prisma cavum ut canna. Sub prismate cylinder continetur.
Funis est prisma flexile vel cylinder flexilis, sed cui firmitas adest.
Theca est repositorium portatile.
Acicula est instrumentum perforandi exiguum.
Acus est simul instrumentum perforandi et aliquid secum transducendi, ut filum, lardum.
Forfex est compositum ex duobus cultris, angulum mobilem facientibus, ut interceptum inter ipsos secari possit.
Pecunia est materia pretii noti apta ad aliarum rerum pretia, ad exiguas usque partes, mensuranda.
volumus.
Candela est cylinder ex materia combustibili, ellychnium per longitudinem ejus transiens circumdante, id est, filum, quod facilius adhuc ignem concipit quam ipsa materia candelx.
Vas est continens diffluentis in summo apertum. Itaque liquida et arida ex partibus exiguis composita continere potest.
Cathedra est sedes altior, ut qui sedet spectari audirique facilius possit, ad docendum ferè comparata, etsi latius sumi possit.
Sporta sportula est vas contextum ex flexilibus crassioribus Korb ut ex palea, juncis, et firma facere potest etiam ex non firmis, ut ex stramine.
Arca est receptaculum undique clausum utcunque portatile, cujus tectum arcuatum instar januæ sursum versa aperiri potest.
Lectus est locus horizontalis stratus, ut in eo commode quiesci possit a jacente.
[p. 470] TABLE DE DÉFINITIONS 470
SUPELLEX RUSTICA.
VII, D, II, PHIL., 2, f. 26.
Aratrum est mobile corpus, quod aciem habet, qua terram proscindit, ut semina injici possint.
Occa instrumentum est, quo gleba confringantur et sata rursus operiantur.
Ligo est instrumentum constans angulo recto, cujus una extremitas manu tenetur, altera ferro armata est, ut penetrare in terram apice et radices veprium eruere possit.
Currus est corpus ex receptaculo vel sustentaculo rerum transportandarum et rotis compositum, ut facilius trahatur.
Atramentum est liquor niger, quo literæ in charta duci possunt. Componitur ex solutione vitrioli et gallarum.
Charta est superficies flexilis ex linteis vel laneis tusis, maceratis atque expansis rursusque siccatis.
Liber est compositum ex multis paginis parallelis inscriptibilibus parallelè sibi affixis, ut aperiri et claudi possint quiescente extremitate, quibus committuntur.
Organum pneumaticum est instrumentum musicum, in quo aër per fistulas transiens sonum facit.
Lyra instrumentum musicum portatile, chordis instructum, quæ digitis pulsantur.
Pandura est instrumentum musicum chordis instructum, quæ chordæ alia arcu tensa tanguntur Geige.
Tympanum est instrumentum sonorum cavum, cujus superficies tensa pulsatur.
Tuba instrumentum musicum ore inflatile majus incurvum ex metallo.
Campana est instrumentum cavum ex metallo, quod alio corpore duro pulsante sonum reddit. Pulsans si intus suspensum sit totoque pulsato pulset, pistillus vocatur.
exitus,
quo certatur delectationis Ludus est exercitium incerti gratia.
Pictura est similitudo rerum solidarum in superficie.
Spectaculum est actio publica ubi factis delectantur < vel saltem afficiuntur > spectatures non verbis tantum.
[p. 471] TABLE DE DÉFINITIONS
471
Arma sunt instrumenta nocendi per vim manifestam. Ita venena Pa, i, Yil, D, "
excluduntur, ubi vis non apparet.
Gladius est ferrum oblongum, mediocri latitudine, crassitie minore, aciem habens. Omnis gladius aciem habet, non omnis acumen.
Bombarda est fistula, ex qua per expansionem pulveris pyrii ejicitur globus.
Arcus est compositum ex linea, qua extremis per chordam tractis vim elasticam accipit, caque dimissa se restituens missile propellit.
Tela sunt arma missilia brevia, acumen habentia. Sagittæ appellantur.
Hasta est lignum oblongum, acumine duro armatum.
Clypeus est superficies magnæ parti corporis obtensa cui non adhæret, tam firma, ut armis perrumpi facile non possit.
ACCIDENS COMMUNE
27.
Causa est coinferens natura prius illato. < Interdum dicemus Concurrens, cum causa de concurrente potiore sumitur. > < Causa sufficiens est inferens natura prius illato. Sæpe causa nomine (impi cie pasto inel iye se oie, re pene eul itus. prisa per ce,
nihil impediat. > Coinferens quod cum alio vel aliis sumtum constituit inferens.
Inferens est, quo posito aliquid ponitur. Omne inferens est coinferens.
Nam si per se infert, etiam cum aliis non impedientibus sumtum infert.
cum etiam ex effectu inferatur Porro non omne inferens causa est,
Coinferens idem est quod conferens.
Connexa sunt quorum quodlibet necessariò infert alterum.
Oriri aliquid ex eo dicitur, quod est inferens natura prius < vel saltem coinferens primarium natura prius seu causa primaria. > Requisitum est suspendens natura prius. « vulgò causa sine qua non. > < Constituens est requisitum immediatum, seu sine medio illationis vel probatione. ita pars constituens est totius, puncta etiam etsi partes non sint, tamen sunt constituentia corporis. > Suspendens est, quo non posito aliud non ponitur ; < dicitur et conditio.
sunt quædam suspendentia non absolutè, sed secundum certum produ-[p. 472]TABLE DE DÉFINITIONS 472
PHIL., VII, D, iI, cendi vel existendi modum. Quod et ad requisita applicari potest, et quædam sunt requisita, secundum quid, non simpliciter. idemque in inferentibus etiam locum habere potest.
Consuspendentia, vel correquisita, quibus omnibus non positis, sequitur demum rem non poni. Aggregatum ergo omnium correquisitorum foret requisitum plenum. > Conjuncta sunt etiam, qua connexa non sunt, modo de facto simul ponenda sint.
Efficiens est causa activa.
Medium causa, quam causa efficiens [primaria utitur] < finem intendens facit, esse causam >.
Finis est, cujus appetitio est causa < sufficiens> conatus in agente.
Materia est constituens passivum, quod manet in mutatione. < Qu.
an materia sit abstractum ? > Forma est constituens activum < abstractum > Interdum sumitur pro constituente mutabili. < Spiritus animales sunt constituentia activa, sed non abstracta. > Auxilium est, quod actionem alterius reddit faciliorem, < id fieri vim agentis augendo, vim aliam addendo, manente vi minuendo impedimentum.> Impedimentum difficiliorem, < quod fit diminuendo vim agentis, diminuendo vim auxiliantis, manente vi minuendo efectum, quod impedimentum stricte dictum est. idque fit vim alio divertendo. Est et alius modus impediendi lato sensu, si eludatur actio, objectum amovendo, vel obliquius reddendo, ubi virium pars non proficit ad effectum. < Obstaculum actionem in se divertit, nulla licet mutatione facta in agenti et patiente >. > Permittens non impedit cum possit.
Instrumentum est, quod agit patiendo.
Præparans est producens causam futuram, « < vel causæ futura qualitatem requisitam >.
Conservat quod impedit corruptionem.
Exemplum universalis est particulare, sub eo comprehensum.
Occasio est rerum status, nobis conveniens ad agendum sine opera nostra oblatus.
Meritum est actus præmio dignus. Demeritum ponâ.
[p. 473] 473
TABLE DE DÉFINITIONS
Fortuna est status rerum a nostra prudencia non dependentium. Past, %, D, ", Status est aggregatum prædicatorum mutabilium (accidentium) contemporaneorum.
MODI EXISTENDI.
Independens quod alio tanquam natura priore non indiget < quod non habet requisitum >. dependens quod contra.
Simplex cujus pauca sunt constitutiva. Compositum cujus multa.
< Prorsus simplex cujus nulla >.
Pertinere dicitur, quod haberi convenit.
Periculum est facilitas mali ; quodsi non sequatur, salvi dicimur seu salutem habere < posito malum esse magnum >.
Permanens quod durat diu.
Mutabile, quod potest non durare. < Præstat durationem definire per mutationem, ut alibi factum. > Habere dicitur A et B < dicitur > haberi, si ita existat B, ut eo uti possit A. Carere est non Habere, cum conveniret. Habere est generalius quam possidere et latius sumtum, ut ad res quascunque etiam inanimes et juris expertes applicari possit, uti pertinere rem ad me est latius, quam jus mihi in rem esse. Et uti habere abstrahit animus a possessione, ita pertinere a jure. Habemus ea, qua sunt pars nobis, item qua sunt attributa, uno verbo, quæ sunt in nobis. Habemus tamen etiam, qua non sunt in nobis, nempe instrumenta agendi, amicos, res amicorum. Sunt enim in habendo quidam gradus. Res amicorum habemus contra hostes communes, sed non contra ipsos amicos.
{ Utimur eo quod facimus concurrere ad finem nostrum. }
| Conveniens est, quod confert ad perfectionem majorem.
28.
Vita est activitas primitiva substantiæ plenæ simplicis < seu est forma substantialis >.
Mors est cessatio vitæ.
Vices continent mutuam unius in alterum mutationem.
Ordinarium est, quod fit secundum regulam communem, < seu secundum id quod plerumque contingit. > Extraordinarium quod secus.
[p. 474] 474
TABLE DE DÉFINITIONS
MODI AGENDI.
PHIL., VII, D, II, 2, f. 28.
Incipere est agere et proximè ante non egisse.
Continuare est agere et proxime ante egisse.
Finire est agere et proxime post non esse acturum. Pro agere poni potest et in aliquo statu esse.
Repetere est agere, quod prius actum est sed [intervallo] < tempore > interjecto.
Potentia est status, ex quo oritur alius status (qui actus dicetur) posito conatu agendi.
Conatus est status, ex quo oritur [actus] < alius status (qui nempe dicitur actus) > nisi aliquid impediat.
Debetur quod requisitum est ad perfectionem.
Oportet fieri, quod debitum est.
Expedit, quod confert ad perfectionem. < Itaque expedire et convenire est < foret > idem. Præstat discriminari ut expedire dicamus, quod extrinsecè confert ad perfectionem, non ipsam constituit vel continet. > Facile cujus pauca sunt requisita. Difficile cujus multa. Sub multis magna continentur ; nam magna habent multas partes.
Requisitum vide p. præced.
Solet cujus exemplorum numerus multo major est, quam oppositi.
En marge, signe Habitus est ad id quod solet fieri ex agentis dispositione.
de deleatur.
Spontaneum est, cum principium actionis in agente.
Violentum, cum contra, præsertim si patiens resistat seu agentis activitatem minuat.
PERFECTIO.
Perfectio est magnitudo realitatis.
Bonum quod confert ad perfectionem percipientis, < seu conveniens percipienti. > Malum quod ad imperfectionem. Indifferens quod neutrum.
Pulchrum cujus contemplatio jucunda est.
Deforme cujus molesta.
Purum cui non admiscentur, quæ reddunt imperfectius.
Impurius cui admiscentur.
[p. 475] 475
TABLE DE DÉFINITIONS
Urile est quod expedit percipienti. Quid sit expedire, videatur titulus Part. YIl, D, i, præcedens. Noxium contra. < Itaque bonum utile non continet neque constituit perfectionem. > Jucundum quod continet perceptionem perfectionis.
Molestum quod imperfectionis.
Aptum est conveniens ad propositum. Ineptum contra.
CONSENTANEA ET DISSENTANEA.
Eadem sunt, quæ sibi substitui possunt salva veritate.
Diversa, qua secus.
Opposita qua nec simul esse, nec simul non esse possunt.
Consistentia quæ simul esse possunt. non consistentia quæ secus.
Respectivum est, quod relationem dicit, seu quod relatione constituitur.
Absolutum contra.
Positivum quod nullam involvit negationem nisi negationis.
Negativum contra. Potest et dici absolutum et limitatum.
| Actus explicatus supra, ubi potentia. Medium, ubi finis et causa effi- 29.
ciens.
Objectum est subjectum attributi producendi ; quod interdum extrinseca denominatio est, ut cum attributum est rò cogitari.
Actio est variatio secundum perfectionem ; < vel exercitium perfecMutatio secundum imperfectionem. < qua continet passionem. > Subjectum est, cui aliud ens inhæret, quod dicitur adjunctum. vid.
supr. de Abstracto.
Circumstantia est conjunctum actioni. Conjunctum quid vide supra, ubi de causa.
GRADUS COMPARATIONIS.
calidum, cujus Valde est tale, cujus adjunctum est magnum. Valdè calor est magnus.
Mediocre, quod nec magnum nec parvum.
Parvum et magnum dicuntur, quod multis minus majusve est. Cæterum majus est, cujus pars alteri (minori) toti æqualis est.
Maximum est omnibus majus. Minimum omnibus minus.
[p. 476] 476
TABLE DE DÉFINITIONS
Prius est cujus simplicior in ordine collocatio est. alterum posterius.
PHIL., VII, D, II, 2, f. 29.
Simul si neutrum prius aut posterius.
Excedit, deficit, satis est, quod majus minusve debito, aut neutrum est.
RELATIO NUMERI.
[Multitudo est unitates.]
Si A sit L et B sit L, sitque A et B idem, unum est L.
< Multitudo est aggregatum unitatum. > Totum est, cujus plura constitutiva in recto concurrentia. dicuntur partes.
< Strictius totum ita sumitur, ut sit homogeneum parti. Homogenea sunt quorum unum in simile alteri, si non sit, mutari potest. > Reliquum pars qua manet aliis demtis.
Proportio est habitudo magnitudinum duarum, cujus ope una ex alia data [definiri] < determinari > potest.
Ordo est relatio inter multa, qua quodlibet a quolibet discriminatur.
Commune est attributum plurium subjectorum.
Proprium unius aut quorundam.
CACCIDENTIA ЖАТНЕМАТІСА
AFFECTIONES PRIM.E.
Longum (breve) in quo via magna (parva) secundum eam plagam, qua in eo maxima esse potest.
Latum angustum secundum plagam, qua post priorem maxima esse potest, anguloque est ad priorem recto.
Crassum tenue rursus ut ante, anguloque ad planum a prioribus plagis factum recto.
Rectum quod via minima incedit.
Curvum quod alia.
Distantia est viæ inter duo minima magnitudo.
Continuum ubi extremitates partium non determinatæ. secus in discreto.
Si superficies plana non sit (seu cui non ubique congruat recta, sed gibba) erit unum latus concavum, alterum convexum.
Convexum est, quod est a parte plani aut rectæ tangentis. Concavum contra.
[p. 477] TABLE DE DÉFINITIONS
477
POSITIO.
PHIL., VII, D, II,
2, f. 29.
Perpendiculare quod angulum rectum facit seu utrinque aqualem, alias obliquum est.
| Inclinat ab ea parte, ubi minor angulus.
30.
Jacens est, quod tandem prodit aucta ad extremum inclinatione.
Parallelum est, quod ubique aque distat.
Secat terminum communem, quod cadit in utrumque, terminum communem habentium, < et in ipsum etiam terminum. >
Transversum est, quod angulo recto secat.
Angulus incidens est, quem via facit ad occurrens.
Refractus, quem via continuata trans occurrens, facit ad priorem.
Reflexus est si via non ultra occurrens sit continuanda sed retro.
Ultra est, cum via secat occurrens. Citra cum manet ad easdem partes.
Retrò est citra < ire >, cum pergere < ita > non licet < ut tandem non amplius sit ad easdem partes. > Supinum est, cum posterius est inferius. Pronum cum anterius est inferius. Inferius est latus versus eam partem, ad quan fit motus < naturalis universalis, qualem in gravibus agnoscimus. Naturalem hic intelligo apparentem. > Dextrum et sinistrum nec anterius vel posterius, neque superius aut inferius < et tamen in plaga ad eas recta. > Distinguuntur, quod dextrum nobis est commodius.
SITUS.
Distantia sunt si via ab uno ad aliud non nisi per alia : Conligua secus.
Plaga est determinatio recta ex puncto dato educenda ; generalius pro recta potest aliquando poni linea. Plaga contraria est, quæ priori jacet in directum, seu est in eadem recta indefinita.
Infra quod est in plaga gravis ex puncto dato cadentis. Supra, quod in contraria.
Ante, quod est in plaga motus horizontalis futuri. post quod in contraria. Itaque utrumque facit angulum rectum ad plagam inferioris et superioris. Generalius sumi potest, si tò horizontalis omittatur.
Dextrum et sinistrum sunt plagæ contrariæ inter se facientes angulum [p. 478] 478
TABLE DE DÉFINITIONS
rectum tam ad plagas superioris et inferioris, quam ad plagas anterioris et posterius'. Sed dextrum a sinistro discerni non potest extra animalia et] < nec > solet discerni nisi facto ipso, seu perceptione, dum ab un latere motum commodiorem quam ab alio homines experiuntur. Posset etiam in animalibus discerni Anatomia.
Alioqui si hominis umbilicus sumatur pro puncto, ex quo ducenda laga, erit superius in plaga versus caput, inferius in plaga versus pede interius in plaga ab umbilico extra corpus, posterius in plaga ab umb lico per corpus. Dextrum ad latus, in quo situm hepar, sinistrum ad latus, in quo situm cor. Hæc intelligenda, si homo sit in situ naturali ambulandi.
Duorum unum est intra A alterum Extra. si ab uno ad alterum transeundo via recta (aliquando sensus est quacunque) non possit perveniri nisi cadendo in A. Discernentur autem intra et extra, quod illud est in parte concava, hoc in convexa ; quas supra discrevimus. Sic centrum est intra circumferentiam circuli, imo et intra arcum circuli. Omne punctum, quod in aream circuli non cadit, dicetur extra circumferentiam esse. Secus est de arcu. An ergo intra arcum cadet, quod extra circulum, modo sit a parte concava arcus. Quid etiam si peripheria includens habeat puncta flexus contrarii, seu sit concavo-convexa ? Dicemus ergo intra et extra sic distingui, quod intra est, sit in parvo definito spatio, quod extra in magno imo infinito. Accuratius intra ambitum est, quod in area ambitu inclusâ est. Extra quod in spatio est, quod prodit arex continuatione. Inclusum autem non est pars.530
[p. 479] 479
TABLE DE DÉFINITIONS
extremum habet, ubique enim attingi potest. Sed alio sensu estrenuna Pe, e YI, D, 1, sumitur pro ultimo loco moti ' in re, quem immediate sequitur motus extra rem, posito lineam utriusque motus unam esse. Et hoc sensu circumferentia non habet extrem um.
Medium est, quod plurimum recedit ab omni extremo. Ita centrum in ovali, quod ab omnibus puncis non zque recedit.
Potest esse figura imperfecta, qua duos habet ambitus, seu cujus totus terminus non componit unum continuum : V. g. Sphæra excavata, cujus alius est internus terminus alius externus.
Potest tamen ambitus ita sumi, ut parti termini exteriori competat, eritque ambitus totum extremum continuum externum. Et externum est, quod neque in re neque in eo est, cujus extremum totum est alterius extremum continuum. Qualis est sphæra concentrica inclusa, cujus ambitus totus est ambitus interior sphæræ cavæ includentis.
ACCIDENS PHYSICUN
MAXIME COMMUNIA.
Motus est mutatio loci. movetur in cujus quavis parte pars sumi potest, quæ locum mutat, quod fieri potest, etsi totum locum non mutet, ut fit, cum corpus movetur circa suum axem vel manentem vel NB mutabilem.
Nam etsi partes sumi possint in tali corpore (v. g. sphæra) qua locum non mutant, ex. gr. sphæra concentrica in priore intellectu designata :
amen in hac sphæra minore, utcunque parva intelligatur, pars tame umi potest, qua locum mutat, pars nempe in quamı nullum cadit punctu axis. Locum autem mutare dico extensum, cujus quodvis punctum mutat locum.
Quoties movetur aliquid, pars ejus aliqua locum mutat, imo pars aliqua cujusque partis.
Quiescit quod non movetur. an : cujus nulla pars movetur ? Sed ita daretur medium inter id, quod movetur et quod quiescit.
Tempus est ordo continuus existentium secundum mutationes.
Aeternitas est ad tempus ut infinitum ad finitum.
I. Sic, pour motus.
[p. 480] 480
TABLE DE DÉFINITIONS
Præteritus status est, ex quo oritur præsens, et qui inconsistens est PHIL., VII, D, iI, 2. f. 31 prasenti.
Futurus qui oritur ex præsente, et inconsistens est præsenti.
Quis vero prasens sit, non definitione explicari sed sola perceptione cognosci potest.
| Novum est, quod est temporis præsentis, non præteriti remoti.
32.
Antiquum quod est temporis præteriti remoti, et si non sit etiam præsentis dici poterit antiquatum.
Locus est ordo continuus existentium eodem tempore seu extensum formale. Si universalis sit, erit Spatium infinitum. Potest et sumi pro extenso concreto, seu in quo est ordo continuus coëxistentium sed immoto aut immoti instar spectato, ad quod datur situs alterius rei seu modus ad eam < rem > perveniendi ; qua res dicitur locatum, dum scilicet locatum indistans est ab iis, qua sumi possunt in loco. Totum indistans a locato, partemque nullam habens distantem est superficies proxima ambientis, per quam locum definivit Aristoteles. Sed hæc locum corporis tantum designat, non locum puncti, linea aut superficiei. Præterea fieri potest, ut ambiens sit in motu.
Plenum est [locus locatum habens] < in quo non est locus sine locato >. Vacuum locus sine locato.
Præsens oppositum absenti idem, quod indistans. Indistantia tamen interdum quaritur ad usum communicationis seu actionis unius in aliud. Ita præsens dicitur, qui in eodem est conclavi decem pedibus a me remotus : absens, qui in alio conclavi, quique non < tot > pedibus a me remotus, sed < tamen > ob murum interjectum nec videre me nec satis audire potest.
Occupat, quod locum suum implet.
Inclusum est, quod pars non est, et tamen circumdatur.
MODI MOTUS.
Gravitas est tendentia ad centrum longe remotum, unde fit, ut directiones gravium censeantur non convergentes sed parallelæ.
Levitas est conatus a centro.
Celeritas et Tarditas est, quod æstimandum est in motu ex composita ratione longitudinis seu spatii directa et temporis reciproca : id est, cum [p. 481] 481
TABLE DE DÉFINITIONS
spatium percursum majus est dato tempore, vel tempus minus dato spatio
PHIL., VII, D, I1
. f. 32 percurso, celeritas major censetur aut tarditas minor ; contra si secus.
Conatus est actio, ex qua sequitur motus, si nihil impediat.
Vis seu tendentia est status permanens, ex quo sequitur motus, si nil impediat. Itaque vis et conatus differunt ut ens permanens et successivum.
Et vis est conjuncta cum conatu, idem quod activitas. Conatus igitur est tio, quæ potentiæ activæ seu viribus adimi non potest, quantumcut le ei resistatur. Conatus est exercitium virium seu virtutis. < sed sup actionem exercitio definivimus. > Sustinet quod impedit descensum conantis seu gravis, et quod impeditur, dicitur innitens.
Resistit, quod impedit actionem conantis.
Cedit quod resistere desinit.
Potest aliquid vim exercere etiam sine certa directione, si scilicet conetur in omnes partes, ut facit aër inclusus in sclopeto ventaneo.
MOTUS SIMPLEX.
Flexum esse, cujus linea curva est ; potest dici de corpore et motu. Flectens est, quod facit, ut linea alicujus sit curva.
Vertere est motum flectere vel mutare plagam.
Obvertere corpus dicitur aliquam superficiem ei, cui accederet id quod ex corpore per eam superficiem exiret.
| Jacere est in plano horizontali longitudine sua esse.
33.
Cadit quod fit jacens ex erecto. Surgens quod contra.
Erectum, quod est in plano verticali longitudine sua, seu cujus longitudo normalis horizonti.
Tollere est simul portare et movere in altum.
Deponit qui portare desinit, cum res quiescere potest.
Portare est sustinere et movere.
Trabere dicitur movens, quod anterius est moto. Pellere quod posterius.
Interdum pars trahentis pellit, ut in annulo : sed fune oportet ipsam partem trahentis trahi a reliqua parte ejus. Credunt Philosophi hodie, omnem tractionem esse apparentem et reduci posse ad pulsum.
Contrabere est trahere [in] < partes ut totum occupet > locum minorem ; < et ita trahentur partes versus se invicem. > Dilatare reddere rem majoris loci occupatricem.
INÉDITS DE LEIBNIZ.
31 [p. 482] 482
TABLE DE DÉFINITIONS
MOTUS CUM CONTACTU.
PHIL., VII, D, 11, 2, f. 33.
Concursus est motus, quo continuato sequeretur penetratio seu duo in eodem loco. Potest alterutrum esse quiescens, quod ex ipsis movetur.
Itaque in concursu est percussio, quæ idem hoc loco quod ictus.
Fricatio est rasio asperorum seu eminentias habentium, ut alia eis in motu congruere non possint, quin vis accedat, id est, eminentiarum vel abrasio vel depressio.
Radunt se duo corpora, qua se superficie tangunt, eamque in motu mutant.
Terère est premendo comminuere.
Premere est conatum durabilem habere actionis, ex quo sequeretur alterius penetratio. Itaque innitens premit.
Pulsio definita est cum tractione.
Vehi dicitur, quod movetur cum sustentante.
Volutatur curvum, quod ita promovetur, ut linea volutata aqualis sit descriptæ in superficie sustentante.
Provolvitur quod simul gliscit (glisse) et volutatur.
Vellere est conari evellere.
Evellere est extrahere per vim, vel cum aliqua continui firmi solutione.
Percussio interdum strictius sumitur. Nam cum quis celeriter impellere conatur, oblongo circa centrum continuè ab agente moto, percutere dicitur, ut virga, sceptro. Interdum latius cum instrumento quovis, ut lapide jacto, quando instrumentum semel in motum actum separatur ab agente. Generalissimè percussio pro ictu, ut supra.
Imprimere est ita premere, ut vestigium relinquatur prementis. Potest autem premens vestigium relinquens, diversum esse a premente, quod imprimit, ut si homo imprimat typum cera. Vestigium est signum locati.
Sigillare est figuram imprimere, ut sit signum integritatis.
Tegere est rem ita sitam esse, ut excipiat ictum, hoc est, dum ictum accipit, impediat, ne aliud (quod tegitur) accipiat ictum.
Pungere est aliquo tenui paulum perforare.
[p. 483] 483
TABLE DE DÉFINITIONS
MOTUS SEPARANS.
Separare est ex cohærentibus facere incohærentia, seu quorum unum ab alio removeri potest. In fexu enim pars una sine alia movetur, sed
Scindere vel secare est ita separare, ut extremitas utraque nova separatorum sit locus motûs superficiei separantis, seu ita ut separans continua interpositione sit causa separationis. Locus motus posset uno verbo dici
Acies est linea (seu extensio longitudinis' notabilis expers) qua incipit
Scissio solet strictius ita sumi, ut scindens ab ea superficie scindendi penetret, in qua signatur linea separationis a latitudine non a crassitie, ut facit culter. Secans vero ut serra a crassitie penetrat.
Porus cavum in corpore exitum habens ad superficiem, etsi non utrinque.
Caverna est cavum in corpore, quod nullum exitum habet, ut in pumice.
Frangere est partes rigidi separare flectendo.
Flectere est mutare curvitatem. Nam et ille flectit, qui ex curvo recLacerare est separare distrahendo, quo fieri solet, ut superficies nova sit irregularis, quia, ubi separata cohæserant, uniformitas non erat.
Forare est facere foramen. Est autem foramen locus vacuus pervius in pleno. Nempe uti pervius ita ut ab uno latere pleni separantis ad oppositum latus perveniri possit.
Ligata sunt unum ad aliud, quæ eidem lineæ flexili firmæ cohærent.
Porro ut flexile alteri cohæreat, efficimus, dum flexile circumdat corpus (quemadmodum armilla brachium) sed ita, ut ligatum se educere non
Circumdant se dua linex in se redeuntes, si posita earum firmitate, et si flexiles sint, tamen una ab alia removeri non possit : ut lineæ A et B, item linex CDEC et FGHF. Fieri tamen potest, ut circumdatio non sit mutua, veluti si lineæ CDEC pars DCE auferatur remanente parte DE, I. Lire : latitudinis.
[p. 484] 487
TABLE DE DÉFINITIONS
PHIL., VII, D, I, ipsa quidem linea DE circumibitur a linea FGH, sed non contra. Quæritur ergo quæ pars auferri possit a CDEC salva circumdatione. Dico igitur, si linea etiam non in se rediens OIKLMNP ita sita sit, ut duo in ea puncta sumi possint velut in N, quibus in recta eadem a se invicem diductis crassities alterius linex DE perfectam flexilis linez inter duc puncta intercepta interceptæ auctionem impediat, linea OIKLMNP
(Ces trois figures sont empruntées au brouillon de Leibniz.)
circumdabit lineam DE. Sed re magis Geometricè considerata linea circumdans est ad omnem plagam circumdatæ. ita ut sumtis in circumdante tribus punctis inassignabiliter vicinis, plana per ea puncta transeuntia, qua pro rectis haberi possunt, sint in quavis plaga cylindri, per cujus cavum transit linea DE, cuivis rectæ in cylindro ad axem parallelo occurrant. Ita oportet, ut spiræ lineæ OIKLMNP non sint latiores quam pro longitudine cylindri, < quid si lineæ sint in se redeuntes ex hujusmodi circumdatione mutua sequitur colligatio > quid si linea DE debeat reddi vicissim circumdans supplendo DCE, et jungantur O et P, potestne evadere inter IK et LM salva mutua circumlatione seu colligatione.
| Cum linea ita Hectitur, ut diducendo extrema quantum vis, recta 35.
fieri non possit etsi nihil circumdatum alienum interponatur, fit nodus et unc ipsa portio lineæ a linea circumdatur. Ipsa autem dici potest perplexo
olvere est a flexili liberum reddere. Strictius id intelligitur salv flexilis continuitate, ne nodus gladio secetur.
Aperire partem tegumenti ita amovere, ut per locum quem deseruit, in locum inclusum perveniri possit.
Claudere est ita admovere, ut per locum quem acquisivit in locum inclusum perveniri non possit.
[p. 485] 485
TABLE DE DÉFINITIONS
Undique techum est, ad quod perveniri non potest salvo tegumento. P, t. YEl, D, i, Plica est linea angulum constituens duarum superficierum continuarum in flexili.
Explicare est ita flectere, ut angulus talis ille diminuatur aut plane tollatur. Nota si linea angulum constituens non sit recta, continuè mutato angulo linea plica angulum constituens mutari debet nam curva non est axis.
Spargere est multa vicina jacere irregulariter, vel si mavis, jacere in diversas partes, ut pleraque a se invicem removeantur.
Jacere, jactus, projicere est imprimere motum in grave, quod postea sibi relinquitur.
MOTUS RETENTIO.
Hærent, cohærent quorum unum ab alio removeri nequit ; quod fieri potest, etsi se non tangant, ut duo annuli in catena jacente sic disponi possunt, ut se non tangant. Sed etsi se tangunt, tamen nullum est extremum unius, quod cohærat extremo alterius, et tamen tota cohærent.
Talia tota nonnihil a se removeri possunt, sed non ultra limites certos.
Plus igitur est cohæsio extremorum, cum unum corpus ita moveri non potest, ut quodlibet ejus punctum ab alio corpore recedat. Interim fieri potest, ut, cum ad sensum apparet esse cohæsio extremorum, reverà sit tantum cohæsio totorum. Caterum ipsa cohæsio totorum supponit aliquam cohæsionem extremorum saltem in partibus totius.
Tenere quod premendo aliud inter partes suas effici, ut, quod premitur, a premente facile separari non possit. Ita digitis premimus, quæ tenemus.
Difficultas autem ex eo oritur, quod pressum nonnihil deprimitur, et depressio in eo oritur, adeoque inaqualitas superficiei, unde fit frictio superficierum prementis et pressi.
Prebendere quod incipit tenere.
Palpabile est, cujus pars licet non undique clausa ita moveri potest, ut cum movente maneat. Sic aqua palpabilis est : aër non item nec ignis.
QUALITAS SENSIBILIS
56.
Calidum est, quod per se aërem dilatat. Frigus quod aërem per se contrahit. Hoc comprobatur Thermometro. Per accidens fit, ut frigore
[p. 486] TABLE DE DÉFINITIONS 486
existente aer dilatetur et vasa etiam rumpat, quia constricta glacie aqua VII, D, II, PHIL.
2, f. 35.
multæ bullæ aëris compressi antea unitæ vim majorem exercent, quam ut coërceri possint, cum parietes multarum plus habeant firmitatis quam parietes unius ex ipsis factæ. Eaque vis aëris compressi propria se dilaHumidum est fluidum palpabile. An humidum etiam dicemus metalFluidum cujus pars quavis cognita est inconsistens. An Fluidum cujus partes nullam habent cohæsionem : Consistens cujus aliquam, intellige cohæsionem notabilem : alioqui nullum forte fluidum daretur, nempe exquisitum.
Irrigatur corpus siccum, quod humore imbuitur.
Uvidum cujus superficies humida est vel potius humore aspersa.
Congelatur proprie, quod frigore fit siccum vel consistens.
Coagulatur proprie pars sicca se separans a liquido, ut in lacte.
Liquatur quod in humore abit in humidum.
possunt esse instabilia : Humidum tamen est prorsus instabile seu nullo modo propriis terminis continetur.
Elasticum molle est figuram recipiens. Ita durum dicemus, quod sensibiliter non mutat figuram. An malleabile omne habet gradum mollitiei ?
Etiam humidum est pro parte cobærens id est parte mota sequuntur aliqua sed pauca. Planè cohærens est, cujus omnes partes cohærent :
cui opponitur diffluens incohærens.
Densum est, cujus major est quantitas in minore spatio. Rarum contrà.
Dilatare est ex denso rarum efficere. Densare contra.
Aqua densari non potest, ideo inclusa corpori rigido potius vas franget, quam embolum admittet.
Durum est, cujus pars non (facile) movetur alia quiescente. Itaque non tantum difficulter dividi, sed et difficulter flecti potest.
Molle quod non durum sed tamen stabile. Quædam mollia per accidens sunt dura, ut aqua, si magna vi percutiatur, resistit globo tormentario, eumque repercutit.
Crassum est, quod in partes exiguas dividi nequit. Subtile contra.
[p. 487] 487
TABLE DE DÉFINITIONS
Lubricum est, cujus frictio exigua est, ut aqua glacies. Itaque et navis PuL., VII, D, II, per aquam, et traha per glaciem facilé magna pondera transferunt.
Lubricum siccum est læve, cui opponitur asperum.
Lentum cujus partes extenduntur prius quam separentur, ut vimen.
I dem est elasticum, cum redeunt ad statum priorem, ut chorda. Etiam molle potest esse lentum, ut cera, et humidum, ut gluten solutum.
| Tenax est, quod alteri facilè adhæret. Tale non tantum est humidum, 37.
sed et siccum, ut cum cornu cervi ustum labiis adhæret. Item unicornu fossile.
Glutinosum est humidum tenax.
In flexu, qua pars inter alias duas prius non interposita erat, nec nunc interjecta est. Idem fieri potest in Tensione (condensatione nempe et dilatatione). Sed in humido, aut semihumido ut cera, turbari possunt partes.
Flexilia < dura > sæpe prorsum et retrorsum flexa tandem franguntur.
Molle transformabile est semihumidum seu proximum humido. Ut enim humidum alienos terminos facile accipit, ita hoc quoque etsi paulo difficilius. Id interest quod servat nec diffluit. Et hoc ipsum est esse tenax sui nonnihil, ita ut pars adhæreat parti. posset dici Tractabile, quod manibus figurari potest.
Vitrum fit in igne molle. Metallum fit in igne fluidum.
Filum est sequax non tenax.
Fatiscit quod sponte liquescit, ut sal tartari in oleum per deliquium.
Rigidum flecti nequit < (ad sensum) >. Differuntne rigidum et lurum ? An dicemus, Rigidum esse, durum firmum. An potius, quædan rigida et tamen non dura sed fragilia sunt. Vitrum spissum non tantum rigidum, sed et durum est. Rigidum non malleabile est friabile seu vitreæ naturæ. Metallum est rigidum durum sed non friabile. Rigidum nempe est, quod non est flexile, idque vel fragile ut vitrum tenue, vel durum ut vitrum spissum, vel durum et friabile seu potius teribile ut lapis vitrumque spissum ; vel ductile, ut metallum.
Ductile est, quod ad magnam vim est lentum nonnihil.
Fissile est quod habet partes longas cohærentes firmiores, quam id, quo cohærent. Unde facilius sic dividitur corpus quam alio modo. Ita lignum constat ex lineis, seu corpusculis longis non latis cohærentibus aut Splittern.
[p. 488] 488
TABLE DE DÉFINITIONS
Lapis fissilis talcus ex superficiebus planis : cæpe ex curvis. Quædam PHIL., VII, D, II, 2, f. 37.
sponte finduntur, ut dum limus siccescit.
Granosum est, cujus partes cohærentes non longæ nec latæ sunt, sed elut puncta. ut marmora complura, speciatim is, qui dicitur Granit ed interdum cementum non minus durum est quam ipsa gran Corpus non permanens aut fluxum est, quod alias atque alias recipit partes, aut agitatum, cujus partes a se invicem separantur. Posset et dici turbatum, ut in aqua fervente. Sunt, qui credunt, omnia liquida insensibiliter turbata esse, idque firmat solutio salium in ipsis.
Si corpus valde turbetur, dissipatur seu exhalat, unde halitus, qui non est palpabilis. Idque facit frequenter calor, quo remittente rursus concrescit aliquid palpabile. Halitus, cujus concrementum est siccum (ut sal volatile, fuligo) Aristoteli est fumus ; is, cujus concrementum humidum est vapor.
Nidor est halitus, cujus concrementum est inflammabile : potestque esse vel siccum, ut cum flunt flores sulphuris, vel humidum, ut cum fit oleum distillatum. Itaque Nidor vel vapor est vel fumus.
SAPOR.
38.
Insipidum cujus sapor nullus aut tenuis. Cateri non melius quam exemplis ostenduntur.
Acris ut piperis.
Amarus ut bilis.
Salsus ut salis vesci.
Dulcis ut saccari.
Pinguis ut pinguedinis.
Acidus ut aceti.
Austerus ut in pomis immaturis.
Addi potest acerbus, ut aluminis et alii complures ; sed septem illi suffecerint, ubi notandum, gratam esse solere combinationem salsi et pinguis, amari et acidi : censenturque priores tres calidi, posteriores tres frigidi, medius temperatus. Sed ego pene malim pinguem loco salsi et salsum loco pinguis ponere.
Fragrans cujus odor gratus. Fotens cujus ingratus.
Vox est sonus gutture animalis formatus.
[p. 489] 489
DE DÉFINITIONS
TABLE
Sonus articulatus est, qui scribi potest seu qui in literas potest resolvi. P, ". VIl, D, ", Inarticulatus contra.
Tonus est magnitudo soni secundum acutum et grave, id est secundum velocitatem aut tarditatem tremoris, quo fit. Potest autem fortis aut debilis esse magnitudine, prout fortior ictus, etsi eadem velocitas sit tremorum, nec ideo magis minusve acutus fiat. Ut videmus eandem chordam mollius fortiusve percussam eundem edere sonum, modo ejusdem maneat longitudinis et tensionis.
Tenor inter acutum et gravem medius censetur.
Fortis potest esse obscurus confusione. Non adeo fortis potest esse clarus distinctione.
Clarus ergo, qui bene auditur. Obscurus qui contra.
Duorum sonorum consonantia est, si proportio ictuum simples, ut dupla, sesquialtera etc.
Asper sonus fit multis interpositis impedimentis.
Sin minus, dici potest aquabilis.
COLOR.
Lux est qualitas lumen emittendi, quod consistit in radis seu lineis rectis in omnes partes momento ad sensum sparsis per media (quæ perspicua dicuntur) ea lege, ut radius transiens a medio in medium refringatur et in codem medio occurrens superficiei polita opaca (seu transitum impedienti) reflectatur, angulo ad angulum incidentiæ æquali.
Tenebra est privatio lucis eo loco, ad quem radii pervenire non possunt.
Album consistit ex magno numero speculorum parvorum.
Nigrum ex magno numero cavernularum in superficie radios admissos non reflectentium.
Ex albo et nigro mistus, ut cinereus et similes. ita fuscui subnigrum est dunckelbraun.
In iride ordo colorum est : ruber, flavus, viridis, cæruleus, purpureus. Et quidem viridis ex flavo et cæruleo constat, et in medio est situs.
Ruber est in convexo, purpureus in concavo curvitatis radii refracti.
Flavus rubro, cæruleus purpureo proximus. convexi ex justo majore, concavi ex justo minore sunt refractione.
[p. 490] TABLE DE DÉFINITIONS 490
Varii ex his misti, ut galvus ex viridi et flavo, spadiceus ex rubro et PHIL., VII, D, II, 2, f. 38.
nigro. Cæsius (quasi calius) ex cinereo et cæruleo aliique.
3g.
COMMUNES AFFECTIONES MISTORUM.
Mistio est minutarum partium diversi generis disgregata collectio.
Fermentatio latius dicta est motus spontaneus intestinus. Strictius ille, per quem liquor ita præparatur, ut ex eo spiritus ardens distillatione separari possit.
Temperamentum est mixtura quatuor qualitatum celebrium, calidi, humidi, frigidi et sicci.
Concretio est mistorum unio.
Concoctio est præparatio per calorem.
Alteratio est mutatio qualitatis.
Generatio est corporis productio naturalis. Corruptio est destructio naturalis.
AFFECTIONES VEGETABILES.
Nutritio incrementum per intussusceptionem, seu partium novarum inter pristinas transitum.
Fames molestia ex appetitu cibi.
Fertile aptum ad producendum. Fæcundum ad producendum simile.
Sterile ineptum.
Pullulare pullulos emittere, ut cum a radice nova planta surgunt.
Crescere fieri majus. Decrescere fieri minus.
Florere est seminum principia proferre, in vigore esse.
Marcescere est vigorem amittere.
Sanitas est status, quo functiones probè fiunt. Morbus est notabilis functionum læsio.
Maturum quod debito tempore transacto aptum redditum est ad generandum vel ad alios usus. Immaturum secus.
ACCIDENTIA SENSITIVA
GENERALIA.
Spirare est attrahere aërem ad sanguinem vigorandum.
Vocem edere est dare sonum articulatum.
[p. 491] TABLE DE DÉFINITIONS
491
Edere alimentum solidum per os in stomachum trajicere. Bibere Pr, *. YIl, D, i, liquidum.
Vigilia est continuatio perceptionis expressæ.
Somnus est interruptio expressa perceptionis, alia interdum interposita, quæ non cohæret priori, quam somnium appellamus.
Sexus est discrimen inter marem et feminam.
Mas est animal, quod ad gignendum sibi simile contribuit fecundationem ovi.
Fœmina qua ipsum ovum et contribuit et nutrit. focundato ovo concipit, formato animali foetum excludit seu parit.
Educare est alimentum et tutelam præstare animali nato, donec sibi providere possit.
MOTUS ANIMALIS.
Volare est in aëre se movere remigando, sine sustentaculo solido.
Natare est idem facere in aqua.
Serpere est sicco se promovere sine pedibus.
Gradi est pedibus se promovere.
Ire est in motu esse ad locum. Venire est ire expectatum.
Saltat animal cum a [terra] < sustentaculo > se elevat, statim ad eam recasurum.
Fugere est ob metum recedere. Sequi est accedere ad fugientem.
Ducit, qui secum incedere facit.
Discumbere est incipere jacere. Surgere est incipere erectum esse.
SENSUS INTERNI.
40.
Cognitio est sensio cum repræsentatione seu idea : continet omnes tres operationes.
Memoria est repetita cognitio orta ex priore.
Phantasia seu imaginatio est cognitio cum imagine
extensionis
seu figuræ.
Appetitus est conatus ortus ex cognitione.
Voluptas est perceptio perfectionis.
Providentia est præsensio futuri.
Experientia est memoria multa similium.
[p. 492] 492
TABLE DE DÉFINITIONS
INCLINATIO NATURALIS.
PHIL., VII, D, II, 2, f. 40.
Simplicitas est defectus sagacitatis.
Sagacitas est facultas insignis præsentiendi.
Ferum est tractatu periculosum animal : opponiturque miti.
Alio sensu ferum est, quod difficulter regitur et opponitur Mansueto quod facile regitur seu manui assuevit.
Levis est, qui nimis facile movetur ab apparentibus. Gravis contra.
Constans qui non facile dimovetur a priori. inconstans contra.
Affabilis est jucundus alloquenti. Morosus contra.
Sobrietas est moderatio circa cibum et potum.
Affectatus est cujus nimia cura observari porest. qui nimis quærit observari aliquid in se.
Diligentia est cura laudabilis. Cura est attentio ad agendum.
Ignavia est nimia laboris evitatio.
Labor est actio in sentiente, quæ habet difficultatem.
Crudelis est cui voluptas est cruciatus (seu magnos dolores) in alio efficere.
Misericordia est sensus alieni doloris tendens ad eum minuendum.
Gratitudo est benevolentia ex memoria beneficii.
PASSIONES PRINCIPALES.
Admiratio est attentio ob singularitatem.
Amare est esse in statu delectandi aliena felicitate, vel si etiam irrationalia amari dicamus, aliena perfectione.
Odium est status delectandi contrario.
Spes est opinio boni futuri. Timor mali.
Gaudium est lætitia ob eventum.
Latitia est voluptas animi prædominans, seu voluptas animi ex totali statu. Possunt esse voluptates animi, quibus dolor prævaleat.
Ira est impetus ad nocendum ob contemtum : generalius, ob malum depellendum.
Patientia dolor cum quiete.
Pudor molesta memoria præteriti facti nostri cum opinione minutæ existimationis.
[p. 493] 493
TABLE DE DÉFINITIONS
Gloria est opinio multorum de iis, quae laudem in nobis merentur. Pa, ti 401, D, , generalius de bonis nostris.
Laudare est boni mentis aliena opinio declarata. Sumitur interdum generalius de bono etiam non mentis. interdum strictius de bonis voluntatis, ut laus sit præmii genus.
Honor est declaratio opinionis potentix alienæ. Contemtus impotentiæ.
Animositas est impetus animi.
Liberalitas est proclivitas benefaciendi cum suo detrimento. Strictius proclivitas donandi.
Parsimonia studium singulare conservandi, qua sunt in bonis nostris.
PASSIONES MINUS PRINCIPALES.
41.
Ponitentia est dolor de commisso errore seu peccato. Alio sensu est animus resipiscendi, qui potest esse sine dolore. Si vim vocis spectemus, fit ex consideratione panæ.
Imitatio est actio cum voluntate aliquid alteri simile faciendi. Studium assimilandi.
Zelus est animositas in bono persequendo.
Invidia est molestia ex alieno bono, scilicet non forte, quia nocet, sed quia alienum est.
Miseratio est molestia ex alieno malo.
Vindicta est pona, quam infligimus, ut animo nostro satisfiat aut exempli aut indemnitatis causa.
Consternatio est subitus metus, qui judicium turbat.
Adulari est approbare acta alterius, ut ei placeamus, neglecta veritate.
Approbamus, qua proba esse affirmamus.
Amulatio est studium æquandi aliena bona aut superandi.
Concupiscentia est desiderium ex opinione voluptatis.
PASSIONUM AFFINES ACTUS.
Curare latiùs, attentio in agendo : strictius attentio in conservando.
Expectatio est opinio futuri propinqui ad nos pertinentis.
Observare est percipere cum reflexione.
Cavere est facere, ne malum nobis obtingat.
Attentio est cogitatio cum desiderio cognoscendi.
[p. 494] 494
TABLE DE DÉFINITIONS
Simulare est id agere, ut videamur aliquid opinari. Opinionis speciem PHIL., VII, D, II, 2, f. 41.
affectare.
Affectare est hoc loco studium apparendi.
Audere est agere non obstante periculi cognitione.
EFFECTUS PASSIONUM.
Risus oris commotio involuntaria ex jucundi cogitatione.
Fletus est humoris fluxus ex oculis orta ex cogitatione molesti. Voluptas facit ridere, sed non lætitia, qua facit interdum, ut cantemus. Sed tam tristitia quam dolor fletum facit.
Ludere est exercitium, ubi quæritur jucunditas.
Queri est indicare dolorem ex malo, quia eo simus indigni.
Provocare postulare ad certamen.
Placere agere alteri grata.
Offendere agere alteri ita molesta, ut inde ad nocendum excitetur.
Lis est certamen opinionum. Concordia consensus opinionum.
Insidiatur qui tentat nocere non expectanti.
Fallit qui falsam opinionem dat sciens.
ALII EFFECTUS.
Quarere id est interrogare est voluntatem cognoscendi ostendere ei, qui potest docere seu dare cognitionem. Qui si det, dicitur respondere.
Quarere (oppositum non responsioni sed inventioni) cum locum rei cognoscere tentamus, eumque, ubi obtinemus, dicimur invenire. Utrique notioni hæc una est communis, ut quærere sit cognoscere tentare. Cum locus desinit esse cognitus, dicimur perdere. Ita perdimus es oculis ; perdimus, qua fur abstulit.
Ofero cum testor voluntatem gratificandi Tibi, si velis. Quod si te velle ostendas, diceris acceptare.
Tradere transferre possessionem. Recipit is, in quem transfertur.
| Sumere est actu proprio inchoare possessionem.
42.
Relinquere dimittere est sponte possidere cessare, ita ut alius possit inchoare actu proprio seu sumere. Sumimus etiam ab offerente, et tunc fit traditio.
[p. 495] TABLE DE DÉFINITIONS
495
Lucta est, cum certamus membris consertis, quis alterum dejicere possit. P, , VIl, D : « , Labor est actio molesta. An ut supra, actio in sentiente, qua habet difficultatem.
Negotium est status actionum seriarum. Otium est status sine seria actione. Serium agimus non tantum ob jucunditatem præsentem, sed et ob fructum futurum.
Lassitudo est virium in præsens diminutio ex labore.
ACCIDENS RATION ALE
ACTUS INTELLECTUS PRIMI.
Ingenium est facultas inveniendi seu transiendi utiliter de cogitatione ad cogitationem. Itaque et reminiscentia quædam inventio est.
Conscientia est reflexio in actionem, seu memoria actionis nostra, ita ut cogitemus, nostram esse. Involvit hoc ipsam substantiam veram seu cò ego.
Curiositas est studium quærendi aut dicendi cur.
Perceptio est ex eorum numero, qua percipiuntur potius quam definiuntur.
Assensus est opinio conveniens alterius opinioni.
Dissensus opinio opposita.
Judicium est facultas cognoscendi veritatem. Judicium respondet ad quastiones plenas, ubi tantum responderi debet : Est aut non est. Inventio respondet ad questiones, in quibus supplendum est aliquid a respondente v. g. quis, cur etc.
Discursus est transitus cogitantis a sententia ad sententiam, ordine quodam sive consequentiarum sive alio ut in methodo.
Considerare est cogitare de aliquo, studio id cognoscendi.
Meditari est aliquandiu considerare.
Machinatio est meditari artificiosam production em.
ACTUS INTELLECTUS EX PRIMIS ORTI.
Supponere est aliquid sine adjecta probatione assumere tanquam antecedens verum, ut inde colligatur verum esse consequens. Hæc suppositio fit sive in spem futura probationis, aut ob memoriam facta, sive quod eam necessariam non putemus.
[p. 496] TABLE DE DÉFINITIONS 496
Inferre est propositionem ex alia facere per substitutionem terminorum PHIL., VII, D, II, 2, f. 42.
zequivalentium.
Additio est sumere numeros tanquam partes, ut inde fiat totum.
Subtrabere est, si pro toto habente aliquam partem sumatur aliud totum habens easdem partes, una demta, quæ dicitur subtracta.
Multiplicatio est additio numerorum zequalium dato, quories prascriptum est. Datus dicitur multiplicandus, sed multitudo præscripta est Multiplicator.
Divisio est subtractio numerorum < dato > æqualium, ex numero dato, quoties fieri potest. Datus prior dicitur divisor, posterior dividendus. Numerus subtractionum dicitur quotiens : quodsi aliquid post subtractiones repetitas adsit, dicitur Residuus. Hinc facile patet, si dividendus multiplicetur per divisorem, et producto addatur residuum, redire dividendum.
| Probare est efficere, ut cognoscatur propositionem esse veram.
43.
Comparare est considerare, in quo duo conveniant et differant. Ita ut ex uno cognito alterum cognosci deinde possit.
Mensurare est datum assumere, quod mensura vocatur, idque quantum licet, partibus alterius nullam partem communem habentibus applicare.
Unde apparet, hanc operationem multum habere commune cum divisione Arithmeticorum. Mensuram esse ut divisorem, mensuratum ut dividendum, et posse aliquid esse residuum, si mensuratum non exacte contineat mensuram.
Conjicere est ex probationibus insufficientibus rectè inferre, qua dicuntur indicia. Hoc autem recte fit, cum ex plurimis eligimus verisimilius, et præsertim in cavendo malo.
Magna mala ex levibus vitat mens provida causis.
Includere est habere inter exempla. Excludere contrà.
Ars est habitus cum recta ratione effectivus.
Scientia est cognitio veritatis per probationes certas.
Sapientia est scientia primaria, seu scientia felicitatis.
Opinio est sententia ex verisimilibus orta.
Verisimilius autem est, quod facilius verum esse potest.
Intelligentia est cognitio à priori seu distincta. vulgo habitus, quo cognoscuntur principia veritatum.
Discretio est cognitio diversitatis.
[p. 497] TABLE DE DÉFINITIONS
497
INTELLECTUS EXPRESSIO.
PHIL., VII, D, II
2, f. 43 Affirmare et Negare quid sit, per clariora exprimere difficile est. Adhibenda Ecthesis terminorum pro rebus, ut cum explicamus, quid sit consequentia ; per substitutiones æquipollentium, quemadmodum alibi exposui.
Loqui est voce articulata signum dare cogitationis suæ.
Scribere est id facere permanentibus in charta ductibus. Quos ad vocem referri non est necesse, ut apparet ex Sinensium characteribus.
Interpretari est ex signis pervenire ad cogitationem.
Docere est cognitionem efficere. Discit in quo efficitur.
Interrogare et respondere obiter jam explicuimus supra inter effectus passionum.
Narrare est factum docere.
Fama est sermo publicus de facto nupero.
Definire est explicare notionem ; seu resolvere in plures notiones uni equivalentes.
Distinguere est discrimina plurium docere.
Restringere est ex propositione generali (seu plurium exemplorum)
facere minus generalem. Ampliare contrà.
SIGNUM.
Signum est perceptum ex quo colligitur existentia non percepti. Sed hoc loco est signum cogitationis.
Litera est unus ductus significans minimam aut penè minimam vocem articulatam, ut x est penè minima, cum idem valeat quod cs.
Syllaba < an > est minimum compositum ex literis per se pronuntiabile. Sed ita sp foret litera. Est ergo potius per se pronuntiabile continens non nisi unam vocalem. Vocalis autem est litera per se pronuntiabilis < ore aperto. Itaque s non est vocalis ; b est quasi vocalis. > | Nomen est signum notionis, seu simplæ mentis operationis, ubi 44.
scilicet non est verum aut falsum.
Casus nominis est flexio significans respectum rei nominata.
Figura est locutio posita pro cognata, salva claritate.
INÉDITS DE LEIBNIZ.
32 [p. 498] 498
TABLE DE DÉFINITIONS
Genus est terminus universalior alio, seu qui alterius (speciei) continet PuIL., VII, D, II, 2, f. 44.
exempla et adhuc plura.
Species infima est, cujus non datur species.
Individua ejusdem speciei infima sunt, quæ non possunt per essentialia distingui.
Propositio est oratio, in qua semel affirmatur aut negatur.
Oratio est, in qua affirmatur aut negatur, vel semel vel sæpius nil refert.
Prosa est sermo, qui nullas alias habet quam veritatis claritatisque seu necessarias leges.
Ligata in qua leges ex arbitrio præscribuntur gratiorem reddentes orationem.
Periodus est oratio per se subsistens.
Accentus est syllabæ elevatio in vocabulo.
Sectio, caput sunt partes orationis magna, illa major, hæc minor.
Regula est propositio dirigens.
Exceptio casus seu exemplificatio subjecti, ubi cessat prædicatum et regula non est vera.
VOLUNTAS.
Voluntas est conatus intelligentis.
Libertas spontaneitas consultantis.
Invitum est necessarium ingratum in agente.
Cogere est necessariam alicujus actionem facere.
Deliberatio est consideratio argumentorum contrariorum circa bonum et malum practicum.
Determinatio est ultimum judicium intellectus practici, seu conclusio quæstionis, de qua deliberatur.
Consensus est sententia conveniens sententiæ alterius. Dissensus contra.
Virtus est habitus bene agendi. Vitium male.
Electio est statuere, quid sit melius inter plura.
Rejectio est statuere, quid sit minus bonum.
Optare est velle, qua non sit in potestate efficere.
Credere seu fidem habere est opinionem habere de veritate dictorum alterius, quod fit, si eum veritatem scire posse et dicere velle judicemus.
Diffidere contra.
[p. 499] 499
TABLE DE DÉFINITIONS
Suscipere est aliquod negorium incipere, ita ut non facile rursus desi- Pat.. Yil, D, i, nere possis.
VOLUNTATIS EXPRESSIO.
Suadere est proponere aliquid tanquam bonum audienti.
Dissuadere tanguam malum.
Petere proponere aliquid tanquam bonum dicenti, quod effici possit ab audiente. Deprecari tanquam malum.
Benedicere est optare bonum alteri, vel declarare se alterius bono gaudere.
Maledicere est optare malum alteri, seu declarare se gaudere alterius malo.
Hortari suadere jam disposito. Dehortari dissuadere.
| Laudare est virtutem prædicare, aut generalius, perfectionem.
45.
Vituperare vitium prædicare, aut generalius imperfectionem. Itaque laudamus facultatem benefaciendi, non vituperamus ' facultatem nocendi sed dispositionem ; nam si contra, qui facultatem habeat, careat voluntate, laudem meretur ipsa nocendi potentia.
Minari est malum prædicare, quod velis facere.
Consolari est dolorem levare verbis, generalius sive verbis sive factis.
Imperare est significare Tibi, nos velle, ut sit imposita Tibi necessitas faciendi.
Necessilas intelligitur, ut sine malo tuo non possis non facere. Itaque quod imperamus, volumus etiam ab invito, vel nostra causa si non Tua.
Et vel expressæ insunt minæ in imperio vel subintellectæ.
Consulcre significare, nos utile Tibi judicare, ut facias ; et fieri potest, ut nobis non prosit, imò ut noceat. In imperante sufficit pro ratione voluntas : secus in suadente.
ACCIDENS ŒCONOMICUN
RELATIO MORUM.
Ceremonia est consuetudo in agendo non necessaria ad rem, conferens tamen ad attentionem spectatorum. An potius conferens ad ornatum ?531
[p. 500] TABLE DE DÉFINITIONS 500
Civilitas habitus, quo quis gratus est in conversatione. Rusticitas contra.
PHIL., VII, D, II, 2, f. 45.
quorum illud < scilicet > testatur aut imitatur hominem in civitate, id est, hominum frequentia versatum : hoc versatum rure, id est, procul ab hominibus elegantibus.
Salutare est conversationem incipere cum significatione benevolentix, præsertim cum voto. Valedicere est tali significatione conversationem finire. Itaque etiam gestu salutamus aut valedicimus, ut pileo. Fit interdum, ut simul salutemus et valedicamus, ut in transitu.
Jocari est ludere verbis ; studio facere, quæ risum excitent.
Irridere eum dicimur, cujus contemnendi causa ridemus.
Comitari est ire cum aliquo, strictius : ipsius gratia, honoris causa.
Visitare est ire ad aliquem honoris causa.
Tractare multum cum aliquo agere. unde et tractare eos dicimur linguis vulgaribus, quibus convivium exhibemus.
Congratulari est testari eventum tibi gratum etiam nobis gratum
VARIE DENOMINATIONES PERSONARUM ET RERUM.
Superior est, qui habet jus imperandi alteri, qui inferior appellatur.
Interdum latius sumitur, ut superior sit, cui jus est majorem honorem exigendi quem reddendi. Inferior contra. Æquales, ubi par causa utriusque.
Est autem bonor signum æstimationis et maxime potentiæ.
Astimatio opinio de perfectione.
Publicum pertinens ad magnam societatem, quod secus privatum.
Nobilitas est honor generis. Itaque etiam nobilis habetur, qui incipit generis honorem. Et generosus est, qui bono genere se prognatum testatur, ut equus, cheval de bonne race.
Plebejus in quo non est honor generis.
Divitia est potentia ex rebus extraneis, qua in nostra sunt potestate.532
Iraque pecunia multa, et qua pecunia multa astimantur,
[p. 501] TABLE DE DÉFINITIONS
50г
Impensa est minuere aliquid de bonis suis consilio boni majoris, ut P", t ViI, D, i", cum pecuniam in loco negligimus.
Sumtus est impensa in vivendo seu quotidianis, nempe victu, amictu, famulitio.
Merces est pretium usus dati, nempe sive tui sive rei tux. Ut cum equum locasti, cum ædes. Reddenda ergo est res locata a conducente.
Merx est quod habetur animo professo vendendi.
Vendere autem est pro pretio certo mutare cum alio, qui dicitur Emere.
Permutare pro re pretii incerti. Itaque venditioni pecunia intervenire solet. Utrobique est animus non ferendi damnum seu abest animus
RELATIO SOCIETATIS.
Familia est societas domestica, continuæ conversationis causa. Aliter est societas cognatorum.
Natio est multitudo hominum ejusdem regionis vel ejusdem linguæ.
Creduntur ejusdem generis vel nativitatis sed ex longinquo.
Maritus et uxor sunt mas et fœmina, qui societatem iniere durabilem liberorum quærendorum causa, uno nomine conjuges.
Cognatus est, qui ab eodem homine est ortus.
Affines sunt, quorum cognati sunt conjuges, seu ex quibus orti forent cognati.
Vicinus est qui prope habitat. Prope, id est, exigua distantia.
Peregrinus, qui ex alia regione venit in nostram viciniam.
Hospes qui aliunde veniens in nostra domo moratur.
Familiaris cum quo crebra est conversatio, qualis solet esse inter homines ejusdem familiæ.
Amicus est, cujus professa benevolentia est.
Hostis, cujus professa est malevolentia.
An pro professa ponemus, qua pro certa habetur.
Creditor est, cui aliquid dare jure tenemur nos, qui dicimur debitores.
MODI ACQUIRENDI SEU TENENDI DOMINIUM Hæreditas est universitas bonorum alterius, qua ipsius morte in alium aliosve transfertur, qui dicuntur hæres aut hæredes. Itaque est etiam
[p. 502] TABLE DE DÉFINITIONS 502
, VII, D, II, hæres,
cui secunda aut tertia aut alia numero designata pars bonorum PHIL• 2, f. 46.
datur.
Legatum est pars bonorum, qua non facit hæreditatem, et voluntate defuncti defertur. Itaque tertia pars bonorum non est legatum, nam hæredem facit eum, cui datur. Interim et hæredi legatum dari potest,
Donare est dare eo animo, ut dans damnum ferat, accipiens lucrum.
| Possidere est in potestate rem habere seu in eo esse statu, quo de re 47.
agere pro arbitrio universim non impediare ; exceptio autem a regula universum non tollit. Ita et dominium est jus in rem universim, seu jus possidendi aut rem pro arbitrio tractandi, nisi vi aut jure prohibeare, excepto si quid Masuri rubrica notavit, ut ait poeta '.
Habitare est in domo morari.
Prascriptio est juris, si quod fuit, elisio per temporis lapsum, introducta, ne homines perplexam re per tempus obscurata dent materiam litium, sive negligentia sive etiam dolo.
CONTRACTUS.
Tractare aliquandiu inter se agere de jure acquirendo aut amittendo.
Permutare, vendere, Emere quid sit, jam dictum in tertio retro paragrapho, ubi de mercede et mercibus.
Locare et conducere vide ibidem.
Deponere est rem custodiendam dare nostri gratia.
Sponsionem facere seu fidejubere, est promittere, si alius non det, me daturum.
Transigere est convenire de litigioso, animo potius aliquod damnum ferendi quam litem continuandi. Qui alios ad transigendum permovet, vulgo dicitur eos accommodare.
MODI OBLIGANDI, OBLIGATIONEM DISSOLVENDI.
Promittere est denuntiare (seu significare Tibi) facturum me rem Tibi gratam. Id si fiat, dicitur præstari.
Stipulari est promissionem ab aliquo exigere.533
[p. 503] 503
TABLE DE DÉFINITIONS
Spondet, qui promittit stipulanti, unde stipulantis interrogatio : centum Puir., VII, D, II,
2, f. 47.
dare spondes ? cui alter respondebat : spondeo.
Pignori dare est rem alteri custodiendam dare, ut de debito sit securus.
Fidejubere quid sit, jam dictum in præcedenti.
Solvere est dare rem promissam seu præstare dationem.
Acceptilare male (Autor noster dixit] < dicitur >. Accepti-latio, dicitur ut translatio, nempe acceptum ferre est, cum præ nobis ferimus, nos debitum accepisse, et perinde su mus contenti aliquo accepto, ac si omne, quod debetur, accepissemus, et ita opponitur satisfactioni. Hinc Sociniani quidam volunt, Deum acceptilatione contentum esse pro satisfactione.
Condonare est debitum donare.
Compensare est debitum solvere mutui debiti extinctione.
ACCIDENS POLITICUM
RELATIO OFFICII.
Dominus qui generale habet alteri imperandi jus, nempe servo. generale scilicet, nisi quid jure prohibeatur. Sic enim hic intelligitur generalitas.
Rex est, qui generalem habet in civili societate imperandi potestatem sed boni communis causa, et qui in societate sunt, subditi appellantur.
Civilis autem societas est, qua inita est animo durabilis securitatis, atque adeo inter multos.
Clericus est persona cultus divini officio < peculiariter > occupata.
Reliqui Laici appellantur.
| Tutor est, cui munus incumbit eum regendi, qui per ætatem se 48.
regere nequit, quem pupillum vocant.
Munus est compositum ex jure et obligatione erga societatem.
Legatus est missus reipublica causa dignitatem sustinens mittentis.
Dux est, qui militibus imperat.
Miles est destinatus ad pugnandum pro republica, seu cujus munus est pugnare.
Pugnare autem est certare per vim.
Consiliarius est, cujus munus est consilium dare, seu juvare animi facultate.
[p. 504] 504
TABLE DE DÉFINITIONS
RELATIO OFFICII IN JUDICIIS.
PuIL., VII, D, II, 2, t. 48.
seu opinionibus pugnantibus) cum effectu, seu ita, ut pronuntiatum pr ero habeatur. Unde Ture Romano dicitur rem judicatam pro veritat haberi. Interim aliquando tum demum sententia transit in rem judicatam,
qui certant de opinione, Litigantes, item partes dicuntur.
Judicium est complexus actuum eo tendentium, ut quod justum est, per judicem fiat verum seu existens : vel est status ratione certantium, per quem exitus obtineri potest.
Patronus seu advocatus est orator litigantis, qui dicitur Cliens. Itaque distinguitur advocatus a procuratore, qui ab alio loquendi pro se facultatem habet. Procurator et patronus esse et patronum adhibere potest.
Actor est, de cujus petitione judicium est. Reus a quo petitur. Itaque etsi reus aliqua petere possit, verbi gratia, ut actor condemnetur in expensas : tamen id incidens est in judicio, neque ea de re judicium est susceptum. Potest et reus esse sine actore, si judes ex officio [agat]
< procedat >. Itaque generalius Reus est, de quo in judicio quæritur, an debeat aliquid pati, id est, an debeat aliquid fieri, quod ipsi non est gratum.
Testis est, qui declarat, quid de facto litigioso sibi sit compertum.
Officialis qui in officio publico est. Vulgò qui in judicio Ecclesiastico Episcopi locum tenent, officiales appellantur.
JUDICIORUM MATERIA.
Persona est, quicunque in judicio concurrit.
Res de qua in judicio agitur.
Actio est titulus petitionis, de qua judicium est, seu petitio jure permissa judicium faciens, ut actio emti, actio ex stipulatu.
Jus est id, quod rationis est circa bona et mala personarum a personis
Factum est præteritum circa quod quæritur futurum secundum jus
Lex est generale pronuntiatum circa jus.
Titulus est caput juris.
[p. 505] 505
TABLE DE DÉFINITIONS
PARTES (SEU ACTUS) LITIGANTIUM.
PHIL., VII, D, II.
2, f. 48.
Citatio est temporis designatio, quo apud judicem esse debemus : quod ubi fit, comparere dicimur.
Allegare est aliquid verum < esse > dicere.
Probare est veritatem reddere claram.
Causam agere est in judicio agere ad obtinendam sententiam.
79.
| Accusare est alteri crimen imputare apud judicem.
Excusare factum est imputationem criminis refutare facto concesso.
Appellare est judicem postulare, qui judicis prioris sententiam possit reformare.
Submittere se est remedium omittere contra sententiam judicis ; quanquam alio sensu submissio etiam dicatur declaratio, qua quis concludit disputationem, ut audiat sententiam.
Confessio est affirmatio facti proprii ab alio allegati.
PARTES (SEU ACTUS) JUDICIS.
Decernere, decretum est pronuntiatio judicis circa aliquid, quod ad judicium pertinet. Itaque decreta sunt non tantum de primaria questione,
Condemnare reum est pronuntiare, eum debere pati, quod in judicium est deductum. Absolvere cum pronuntiatur, non debere pati. < Patitur etiam, qui agit invitus >.
Pœna est malum passionis ob malum actionis seu ob actionem pravam.
id est ingratum, quod nobis invitis obtingit, ob gratum quod volentibus obtigit, vel quod contingit invito ob aliud, quod contigit volenti, et quod dicitur puniri. seu cujus metus utilis est ad impediendas actiones. Hinc qui pœnam jure minatus est, exigit jure, etiamsi neque exemplum amplius neque emendatio quæratur, saltem ne frustra sit minatus.
< Agere dicitur etiam, qui non impedit nam se cohibet. > Parcere est non punire, cum possis.
Proscribere est hostem publice declarare. Alio sensu est exilium indicere publicatis bonis, quia hostes declarati et fugere coguntur, et qua habent, apud nos amittunt.
Arrestare vel sistere est impedire remotionem personæ aut rei.
[p. 506] 506
TABLE DE DÉFINITIONS
Incarcerare est sistere loco clauso seu carcere.
PuIL., VII, D, II, 2, f. 40.
Confiscare est in fiscum redigere. Fiscus est publicum ærarium, quod tamen aliquando strictius accipitur de patrimonio principis ordinario, et opponitur ærario reipublica, in quod ordinibus aliqua est potestas.
DELICTA.
Delictum est actio punienda.
Injuria est, quod alteri molestiam facit seu animi tranquillitatem minuit, ce qui chagrine, seposito damno, qualia sunt, qua minuunt existimationem.
Furtum damnum clam datum, animo lucrandi. Quod si per vim apertam datum sit, rapina appellatur.
Fornicatio generaliter est omne delictum re venerea admissum, speciatim libidine vaga.
Rebellio est bellum subditorum contra superiorem.
Factio est pars subditorum dissentiens ab aliis circa rempublicam.
Itaque per se non est crimen. In omni factione est multitudo consentiens ut in secta, qua strictiùs ita accipitur, ut multitudo paucos sequatur.
Haresis est opinio erronea saluti aterna periculosa. Alio sensu est opinio de rebus divinis punienda. Vel generalius adhuc : secta prava, secta punienda.
| Schisma est delictum, quo quis Ecclesiæ autoritatem contemnit.
50.
Etiam in hæresi non error sed contemtus < seu pertinacia > punitur :
Sed id interest, quod in hæresi sit error circa quæstionem juris, in schismate potest esse error circa quæstionem facti. In hæresi schisma inest, non statim in schismate hæresis.
Eclesia autem est societas publica in cultu divino. Speciatim vero accipitur de societate tali inter Christianos.
Crimen falsi est fraus circa ipsa remedia fraudis.
Proditio est ejus, qui amicum se gerit, animus hostilis ; vel ejus qui amicus esse debet, conspiratio cum hoste. Speciatim subditi conspiratio cum hoste reipublica.
Incantatio est superstitio noxia, seu tentamentum nocendi per vires incorporales, vel potius irresistibiles : speciatim per carmina, quibus occultæ potestates moveri credebantur.
[p. 507] TABLE DE DÉFINITIONS
507
BELLUM.
PuuL., VII, D, iI,
2, f. 50.
Bellum est status professi animi per vim certandi seu nocendi, ut aliquid obtineatur. Quodsi Deus semper exitum felicem justo dare crederetur, foret, provocare ad judicium divinum, seu genus judicii per sortem. Sed Deus interdum ob majores alias rationes permittit, ut injustitia prævaleat. Itaque provocatio ad divinum judicium Dei tentatio est, id est, quasi quis tentare vellet, an Deus sit, vel an justus sit ; ex erronea persuasione, quod oporteat Deum non indulgere malis. Quo homines adeo inclinant, ut pœna improborum etiam absolvi Deos dixerint Poeta 1.
Invadere est vim incipere. Defendere est vi uti ad impediendum malum per vim, quam qui infert, offendere dicitur, cum generaliter offendere sit incipere nocere, vel saltem incipere nocentem videri, imo molestum nempe per culpam. Sæpe enim offendimus inviti, et sola opinione offensi sine culpa nostra vera.
Excubare est attentum esse ad mali adventum vel appropinquationem, animo impediendi.
Obsidere est animo cogendi clausum tenere eum, qui se clausum tenet, ne introeatur.
Prelium est pugna multitudinis contra multitudinem.
< Pugna certamen per vim. > Inducia est interruptio belli.
Captivus est hostis redactus in potestatem, sed tanquam qui hostis esse non desinit.
Spoliare est bona adimere animo nocendi.
Vincere est cum vi nostra superstite alterius vis agere cessat, seu cum vis nostra alterius vim facit cessare. Generalius etiam extra vim est scopum certaminis obtinere.
Certamen autem est mutuus conatus agendi et impediendi. < Imo datur certamen sine mutuo impedimento, et id, ubi mutuum impedimentum est, dico conflictum, qui potest etiam esse moralis. > Deditio est, qua quis se profitetur victum et in potestatem redactum, nec amplius hostem. Quo continetur, ut noxiam ulteriorem deprecetur.534
[p. 508] 508
TABLE DE DÉFINITIONS
RELIGIO. SUPERSTITIO.
PHIL., VII, D, II, 2, f. jr.
Religio est cultus potentia invisibilis intelligentis seu Numinis ; qua si rationi contraria sit, superstitio appellatur. Etiam cum Christus esset visibilis, tamen ejus potentia erat invisibilis.
Colere autem generaliter est beneficum nobis reddere conari. Nam ita colimus etiam agrum. Hinc quem colimus, ne noceat, etiam beneficum aliquatenus reddere volumus. Est enim aliquod bonum in privatione
< Res sacræ sunt res adhibitæ ad cultum religiosum, quæ profanantur alio usu pravo. > Folicitas est status lætitiæ durabilis, Miseria tristitix.
< Salus (apud Theologos) est felicitas < hominum > æterna. > Cum Gratia Natura opponitur, opponuntur ea, qua Deus agit ut Monarcha intelligentium iis, qua tantum agit ut autor rerum. Speciatim autem in œconomia humana salutis.
Jurare est ita loqui, tanquam pœnam Numinis augeri velis, si fallas.
Huc scilicet tendit, qui Deum testem invocat, qui provocat Deum ad ponam.
Orare est a Numine petere.
Hymnus est laus Numinis sermone ligato (ad versum scilicet vel cantum).
Sacrificium est rem ita Numini offerre, ut non amplius apta sit ad alios usus. Itaque qua usu sacro consumuntur, proprie dicuntur sacrificari, ut thura. Ita Sinenses chartas auro obductas incendunt honori sive Numinum sive etiam Heroum. Sic fruges Diis adolebantur, animalia occidebantur honoris Numinum causa, quanguam nihil in eo sit, < quemadmodum est in thure et Sinensium chartis >, quod cultum reddat gratiorem. Sufficere enim videbatur, quod redderetur metuendus, significatione iræ in peccantes.
Sacramentum est ceremonia sacra efficaciæ insignis. Itaque consentaneum est, a Deo institutam aut probatam.
Mysterium est res divina occulta. Hoc veteres de ritibus arcanis accipiebant, nos de dogmatibus, qua cognitionem creatura transcendunt.
Miraculum est actio divina, quæ transcendit cognitionem humanam ;
vel strictius, quæ transcendit cognitionem creaturarum, vel in qua Deus [p. 509] 509
TABLES DE DÉFINITIONS
agit prater ordinem naturz. Itaque in Mysterio perpetuum miraculum Pi, f. YIl, D, i,
PHIL., VII, D, II, 3, f. 1-36 (36 p. in-fol.) ^.
Table de définitions. — Titre de la main de Leibniz :
Tabula explicata [et aucta]. Sùr Osç.
Le reste de la main de Hodann. A partir d'ACCIDENS COMMUNE, les rubriques sont les mêmes que dans les nos 1 et 2. (La physique et la minéralogie y sont bien moins développées.)
PHIL., VII, D, II, 4, f. 1-12 (12 p. in-fol.).
PHIL., VII, D, II,
4, f. 1-12.
Table de définitions. — De la main de Leibniz :
Cum Deo.
Le reste de la main de Hodann. Définitions de termes de la vie commune (beaucoup d'ustensiles). A la fin, concepts psychologiques et moraux.
PHIL., VII, D, II, 5, f. 1-90 (89 p. in-fol.).
PHIL., VII, D, II,
5, f. 1-go.
Table de définitions. — De la main de Leibniz :
2Ù> d=Q.
Ex indice explicatus.
En tête, note de la main de Hodann :
N. B. Per literam P. intelligitur Ausonius Popma de differentiis verborum per B. vel T. L. Thesaurus Linguæ Romanæ vulgo Forum Romanum, per M. Martinii Lexicon Philologicum. per L. P. Lexicon Philosophicum Micraelii. per D. Dalgarnonis Lexicon Latino-PhilosoI. Publié par TreNDeLenBurg ap. Monatsöerichte der königl. preuss. Akademie der Wissenschaften zu Berlin (1861), p.535 170-219-
[p. 510] 510
TABLE DE DÉFINITIONS
lexique par ordre alphabétique (de Abacus à C'est un véritable 5, f. 1-go.
Zythum), avec des corrections et additions de la main de Leibniz.
C'est à la fin de cette table que se trouve la note de Hodann 1 :
Has definitiones sive mavis Descriptiones ex Matthiæ Martinii Lexico Philologico, Thesauro Latinæ Lingux, qui vulgo Forum Romanum vocatur et Burero nonnunguam adscribitur, forte quia corrector fuit.
item ex Micraelii Lexico Philosophico, Auson. Popma de differentii
G. Gu. Leibnitii collegit propriasque addidit Joh. Frideric. Hodann, S. S. Theol. Candidatus ? .
{Finis operi impositus
Anno 1704 d. 28 Maji.
SOLI DEO GLORIA. }
Er Pubt ap. Phil, Vo sauf les trois derniers motaen majuscules 2. Hodann fut le secrétaire de Leibniz de 1702 à 1704 (TRENDElenBurg, Histoische Beiträge zur Philosophie, III, 40), ce qui fournit la date approximative d outes les tables précédentes. (Puii., VII, D, I1.) V. La Logique de Leibniz, ch. V, 3, 2.
[p. 511] 51 1
INTRODUCTIO AD ENCYCLOP/DIAM ARCANAM
PHIL., VIII, 1-2 (4 p. in-4°).
PHIL., VIII, 1-2.
Introductio ad Encyclopædiam arcanam ;
sive initia et specimina Scientia Generalis,
de instauratione et augmentis scientiarum,
< deque perficienda mente, et rerum inventionibus.
ad publicam felicitatem. > D 'cisoue prium de hiri ugu perinent ad hune librum, um de i reto.
Quoad librum, dicendum erit de ejus autore, scopo, argumento, forma ; occasionibus ; dictione, judiciis aliorum de eo formandis. [Cur]
An autor anonymus ? Inprimis autem dicendum est de fructu ejus et modo utendi, ad quæ duo, cætera reducenda sunt. Fructus verisimilis redditur, ab autore ejusque subsidiis, scopo, forma. Modus utendi ex argumento et forma tantum.
Libri argumentum est ipsa Scientia Generalis, cujus tractanda tum præcognita, tum præcepta.
Præcognita scientiæ sunt rationis et facti, sive Dogmatica et Historica.
Præcognita Dogmatica sunt : scientix definitio, et Nomina, Objectum, Methodus seu partitio, Utilitas seu Finis.
Scientia Generalis nihil aliud est quam Scientia [cogitandi] < de Cogitabili in universum quatenus tale est >, qua non tantum < complectitur > Logicam hactenus receptam, sed et artem inveniendi, et Methodum seu modum disponendi, et Synthesin atque Analysin, et Didacticam, seu scientiam docendi ; Gnostologiam, quam vocant, Noologiam, Artem reminiscendi seu Mnemonicam, Artem characteristicam seu symbolicam, Artem Combinatoriam, Artem Argutiarum, Grammaticam philosopicam : Artem Lullianam, Cabbalam sapientum, Magiam
[p. 512] INTRODUCTIO AD ENCYCLOPÆDIAM ARCANAM 512
naturalem. forte etiam Ontologiam seu scientiam de Aliquo et Nihilo, Ente et Non Ente, Re et modo rei, Substantia et Accidente. + Non multum interest quomodo Scientias partiaris, sunt enim corpus contiuum quemadmodum Oceanus | Cositabile in universum lest Notio seu Conceptus) est objectum huju scientix quale tale est per modum considerandi ? , excluditur ergo Nomen sine Notione, seu quod nominabile est, cogitabile non est, ut Blitiri, quod scholastici in exemplum afferunt.
Cogitabile est aut simples aut |compositum] < complexum >.
Simplex dicitur Notio seu Conceptus.
[Compositum] < Complexum > est quod in se involvit Enuntiationem sive Affirmationem aut negationem, verum aut falsum. [Dicitur et complexum].
Conceptus est aut distinctus aut confusus. item clarus aut obscurus.
Simplex seu primitivus aut compositus seu derivativus ; adæquatus aut inadæquatus 3.
Conceptus clarus est cum talem habemus ut rem oblatam possimus agnoscere, ita conceptus equi, lucis, coloris, circuli. Sin minus est obscurus, qualem habeo hominis cujus vultum non satis bene mihi repræsento, < aut qualem imperiti Geometria habent figura elliptica, quam ovalem vocant, veram vero tractu ex duobus focis describendam à descripta per arcus circulorum non distinguentes. > Conceptus distinctus est cum notas quas habeo ad rem cognoscendam separatim considerare et inter se distinguere possum. Ita Examinator Monetarum conceptum distinctum auri habet, nec tantum visu, sono et pondere agnoscit, sed et tradere ac describere potest notas auri.
Conceptus adæquatus est, qui ita est distinctus, ut nihil contineat confusi, seu cum ipsæ notæ conceptu distincto cognoscuntur, sive per alias notas, usque ad notiones simplices seu primitivas.
{ Placet removere hic conceptus Abstractos tanquam non necessarios,
. La même comparaison de la science à l'Océan se trouve dans les fragmen HIL., V, 6, f. 18 (Bodemann, p. 8536 ; VIII, 58-5g (Bodemann, p. 11537, et VIII, 94-9 :
(V. plus loin).
[p. 513] INTRODUCTIO AD ENCYCLOPÆDIAM ARCANAM
513
præsertim cum dentur abstractiones abstractionum. Et pro calore consi- Pui.., VIII, 1.
derabimus calidum, quia rursus posset aliqua fingi caloreitas, et ita in infinitum !
Conceptus primitivus est, qui in alios resolvi non potest, cum res scilicet nullas habet notas, sed est index sui, an autem ullus ejusmodi conceptus hominibus distincté obversetur, ut scilicet eum se habere agnoscant, dubitari potest. Et quidem solius rei qua per se concipitur talis esse potest conceptus, nempe Substantiæ summæ hoc est DEI. Nullos tamen conceptus derivativos possumus habere, nisi ope conceptus primitivi, ita ut revera nihil sit in rebus nisi per DEI influxum, et nihil cogitetur in mente nisi per DEI ideam, etsi neque quomodo rerum natura ex DEO, neque quomodo rerum idex ex idea DEI profluant satis distinctè agnoscamus, in quo consisteret analysis ultima seu adaquata cognitio omnium rerum per suam causam.
; Conceptus est aut [realis] aptus aut ineptus. Conceptus aptus est, de quo constat eum esse possibilem, seu non implicare contradictionem. }
| Complexum est vel Enuntiatio vel compositum ex Enuntiationibus. ≥ recto.
Quod rursus est vel Argumentatio aut compositum ex pluribus argumentationibus communem conclusionem habentibus vel est tractatio. Posset etiam res reduci ad quæstiones. Vel enim una est quastio, vel compositum ex pluribus quæstionibus.
Enuntiatio omnis est Affirmativa aut negativa. vera aut falsa. pura aut Modalis. Categorica aut Hypothetica. Explicata aut contracta.
Negativa nulla alia est natura, quàm quod una negatio aliam tollit, et < quod > si ipsa est vera, affirmativa est falsa, et contra.
Vera Enuntiatio habetur a nobis cum « Mens nostra ad illam sequendam propensa est et > nulla ratio dubitandi potest inveniri. Absolutè autem et in se illa demum propositio est vera, qua vel est identica, vel ad identicas potest reduci, hoc est quæ potest demonstrari à priori seu cujus prædicati cum subjecto connexio explicari potest, ita ut semper appareat ratio. Et quidem nihil omnino fit sine aliqua ratione, seu nulla est propositio præter identicas in qua connexio inter prædicatum et subjectum non possit distinctè explicari, nam in identicis prædicatum et subjectum coincidunt aut in idem redeunt. Et hoc est inter prima prinI. Cf. PHIL., VII, C, 15g verso.
INÉDITS DE LEIBNIZ.
33
[p. 514] INTRODUCTIO AD ENCYCLOPEDIAM ARCANAM 514
PHIL., VIII, 2. cipia omnis ratiocinationis humana, et post principium contradictionis maximum habet usum in omnibus scientiis '. Ita axiomata Euclidis, si aqualibus addas aqualia, etc. sunt corollaria tantùm hujus principii, nulla enim reddi potest ratio diversitatis. Similiter axioma quo utitur Archimedes initio sui tractatus de æquiponderantibus ? , hujus principi nostri (nihil est sine ratione) corollarium est. Quoniam verò nobis nor est datum semper omnium rationes à priori reperire, hinc cogimur fidere sensibus et autoritatibus et maxime et perceptionibus intimis et perceptionibus variis inter se conspirantibus. Naturalis nobis data est | propensio 2 verso.
adhibendi fidem sensibus et pro iisdem habendi in quibus discrimen non reperimus. Et omnia apparentia credendi nisi sit ratio in contrarium, alioqui nihil unquam ageremus. In rebus facti illa satis vera sunt < qua > æquè certa sunt, ac meæmet ipsius cogitationes et perceptiones. Hic disputandum contra Scepticos ? .
Non videtur satis in potestate humana esse Analysis conceptuum, ut scilicet possimus pervenire ad notiones primitivas, seu ad ea qua per se concipiuntur. sed magis in potestate humana est analysis veritatum, multas enim veritates possumus absolutè demonstrare et reducere ad veritates primitivas indemonstrabiles ; itaque huic potissimum incumbamus ".
Prædicamenta seu catalogus conceptuum ordine propositorum rerumque conceptibilium seu Terminorum simplicium. Conceptus sunt : Possibile.
Ens. Substantia. Accidens seu adjunctum. Substantia absoluta. Substantia limitata seu qua pati potest. Substantia vivens, qua habet in se principium operandi seu Animam. Substantia cogitans qua agit in seipsam, dicitur et Mens.
: Possibile. Ens. Existens. Potens. Agens . Cognoscens. [Agens 'olens [percipiens, patiens, quod m] Durans [Material Quod mutatur Patiens. Percipiens. Locatum. Extensum. Terminatum. Figuratum.
[Motum. Quiescens]. Tangens. Vicinum. Distans. } Omnis anima est immortalis.540539538 Mens autem non tantùm est immortalis,
[p. 515] 515
GUILIELMI PACIDII PLUS ULTRA
sed et semper aliquam habet cognitionem sui. < sive memoriam priorum. Pu.z., VIII, 2.
unde pona et pramii est capax. > Substantia vivens sive sentiens, qua tamen ratione sive reflexione caret, est corpus. Et forma substantialis corporis est anima. Anima est substantia agens et patiens. Materia est id quod tantum patitur et non agit unquam sed agitur quovis momento, etiam cum agere ipsa videtur ;
ita ut materia sit tantüm instrumentum forma sive animæ.
1{ < Principia certitudinis metaphysicæ. >1
= recto.
Principia prima a priori Nihil potest simul esse et non esse, sed quodlibet est vel non est :
Nihil [potest esse ] est sine ratione.
Principia prima cognitionis a posteriori
< seu certitudinis logicæ > (seu certitudinis oysicæl.
Omnis perceptio cogitationis mez præsentis est vera.
<< Principium certitudinis moralis. > Omne quod multis indiciis confirmatur, quæ vix concurrere possunt nisi in vero, est moraliter certum. < seu incomparabiliter probabilius opposito.
Principium certitudinis gysice.
Omne quod semper experti sunt homines, multis modis, adhuc fiet ut ferrum in aqua mergi. >>
Principia cognitionis topica.
Unumquodque præsumitur manere in statu in quo est.
Probabilius est quod pauciora habet requisita, seu quod est facilius. ?
PHIL., VII. 3.
PHIL., VIII, 3 (2 p. in-4°) 2.
Nouvelles ouvertures.
Guilielmi Pacidii PLUS ULTRA
seu introductio et specimina Methodi arcana
de Instauratione et Augmentis Scientiarum
ad commuem felicitatem.
Præfatio. Quid autorem ad scribendum impulerit, quod scilicet videret quantum præstare possint homines si vellent, et rectæ viæ insisterent.
I. V. La Logique de Leibniz, p. 26o, note.541
[p. 516] 5 1 6
DÉFINITIONS MORALES
Pui.., VIII, 3. Cur nomine suo abstinuerit, et quod sectæ nomina dissuadeat. Cur non diutius distulerit, donec principia absolvisset, quia distractus veretur ne quid sibi humani accidat ; et pietatis esse putat publice prodesse. Non tradit hic ea quibus unus pro alis eminere, et ad magnam ingenii et eloquentiæ opinionem pervenire posset ; quanquam et ista certa arte ex hac methodo pullulante constent, sed quomodo felicitas publica queat augeri, aucta hominum cognitione.
< Partitio operis. > Cap. I. de Historia Literaria. Explicatur status humana scientix a primis temporibus ad nostra usque. . . . . . . . . . .
Suit une liste d'auteurs à consulter.
Cap. 2. de Statu præsenti eruditionis, omnisque cognitionis humanz.
Hic ordine materiarum, in præcedenti ordine temporum. . . . . .
Suit une longue liste d'auteurs à consulter 1.
Cap. 3. Elementa veritatis contra Scepticos, quid in Cartesio desideratum. Qua sit nota clari et distincti. Difficultas quam passus Hobbius [circa clarum et distinctu] circa definitiones arbitrarias ? . Difficultas Jungii circa Metapys. Quid sit naturale lumen non explic. a Cartes. a
PHIL., VIII, 4-5 (4 p. in-fol.) *.
PHIL, VIII, 4.
Justilia est charitas sapientis seu charitas quæ prudentiæ congruit.
4 recto.
< Benevolentia est habitus amoris. > [Benevolentia seu] Amor est affectus quo efficitur ut bonum malumve alienum censeatur pars nostri. Sed quoniam amor ita definiendus esse videtur ut cadat et in DEUM, sufficiet dicere :
Amare est alterius felicitate delectari. . . . . . • • • • • Sapientia est scientia felicitatis. . . . .543542
[p. 517] 517
DÉFINITIONS MORALES
Lætitia est opinio voluptatum . .
• PuIL., VIII, 4.
| Definiemus ergo Voluptatem sensum perfectionis.
4 verso.
Itaque etiam Perfectio concinne definietur, Potentix incrementum. .
En marge : Une suite de défnitions et de propositions dont le commencement est presque identique au fragment publié par GERHARDI (Phil., VII, 73-75). Elle se continue ainsi :
{ Sequuntur theoremata de justitia, seu sapientis sive felicis ad alios relatione, sive de officiis nostris. } 1 , Officium est quicquid in perfecte justo necessarium est.
5 recto.
Licitum est, quicquid in justo possibile est.
Peccatum est, quicquid in justo impossibile est '.
Accurate loquendo nihil est indifferens sive omnis actus aut officium aut peccatum est. Oritur ergo indifferentia tantum ab ignorantia nostra.
Officium nostrum est : quærere sapientiam.
(quærere potentiam proportione sapientiæ jam acquisitæ).
quærere cognitionem DEI ;
quærere cognitionem nostri ;
quærere cognitionem mundi ;
quærere scientias ad perfectionem nostram utiles ;
quærere scientiam methodi generalis ;
quærere scientiam persuadendi ;
quærere virtutem seu habitum affectus ratione gubernandi.
omnia ordine quodam regere ; facere sibi breviarium agendorum.
habere facultates suas animi pariter ac fortuna in numerato et promtas ad agendum.
A. prodesse omnibus quoad licet.
B. nihil mutare in rebus constitutis sine magna satis spe boni majoris.
< ideoque > B. conservare unumquemque in iis quæ habet in potestate. Hinc jam nascitur jurisprudentia seu doctrina de jure, proprietate, obligationibus et actionibus.
Ex A sequitur justitia distributiva, seu de optima Republica.
Ex B sequitur doctrina de justitia commutativa, seu jure et proprieLeibC, Depte io justitice universalis, ap. TRENDELENDURG, II, 265. V. La Logique de [p. 518] 518
PRIMÆ VERITATES
PHIL., VIII, 5. Late, et de modo conservandi unumquemque in iis qua habet in potestate nam jus hoc sensu nihil est aliud quam facultas conservandi nobis ea qua in potestate nostra sunt, id enim initum est. } . . . . . .
(La suite en marge du fol. 5 verso.)
PHIL., VIII, 6-7 (4 p. in-fol.) 1.
PHIL., VIII, 6.
1, vel A non est non A. Si verun est A esse B, falsum est A non esse B vel A esse non B. Item unumquodque est quale est. Unumquodque sibi ipsi simile aut æquale est.
Nihil est majus < aut minus > se ipso, aliaque id genus, quæ licet suos ipsa gradus habeant prioritatis, omnia tamen uno nomine identicorum comprehendi possunt.
Omnes autem reliqua veritates reducuntur ad primas ope definitionum, seu per resolutionem notionum, in qua consistit probatio a priori, independens ab experimento. Exemplum dabo, hæc præpositio inter Axiomata a Mathematicis pariter et aliis omnibus recepta : Totum est majus sua parte, vel pars est minor toto, demonstratur facillime ex definitione minoris vel majoris, accedente axiomate primitivo seu identico. Nam Minus est quod alterius (majoris) parti aquale est. qua quidem definitio facillima est intellectu, et consentanea praxi generis humani, quando res inter se comparant < homines >, et æquale minori a majore auferendo excessum reperiunt. Hinc talis fit ratiocinatio : Pars qualis est parti totius (nempe sibi ipsi, per axioma identicum, quod unumquodque sibi aquale est) quod autem parti totius squale est, id toto minus est (per definitionem minoris) Ergo pars toto minor est ? .
Semper igitur prædicatum seu consequens inest subjecto seu antecedenti.544 et in hoc ipso consistit natura veritatis in universum seu connexio
[p. 519] PRIME VERITATES
519
inter terminos enuntiationis, ut etiam Aristoteles observavit 1. Et in iden- Pui.., VIII, 6.
ticis quidem connexio illa atque comprehensio prædicati in subjecto est expressa, in reliquis omnibus implicita, ac per analysin notionum ostendenda, in qua demonstratio a priori sita est.
Hoc autem verum est in omni (propositione| < veritate > affirmativa [sive necessaria] universali aut singulari, necessaria aut contingente < et in denominatione tam intrinseca quam extrinseca. > Et latet hic arcanum mirabile a quo natura contingentiæ seu essentiale discrimen veritatum necessariarum et contingentium continetur < et difficultas de fatali rerum < etiam > liberarum necessitate tollitur ? . >
| Ex his propter nimiam facilitatem suam non satis consideratis multa o verso.
consequuntur magni momenti. Statim enim hinc nascitur axioma receptum nihil esse sine ratione, seu nullum effectum esse absque causa.
Alioqui veritas daretur, quæ non posset probari a priori, seu quæ non resolveretur in identicas, quod est contra naturam veritatis, qua < semper > vel expresse vel implicite identica est. Sequitur etiam cum omnia ab una parte se habent ut ab alia parte in datis [determinantibus], < tunc > etiam in quæsitis seu consequentibus omnia se codem modo habitura utrinque. Quia nulla potest reddi ratio diversitatis, qua utique ex datis petenda est. Atque hujus corollarium vel exemplum potius es bostulatum Archimedis initio aquiponderantium, quod brachiis libra e ponderibus positis < utrinque > æqualibus, omnia sint in æquilibrio ".
< Hinc etiam æternorum datur ratio, si fingeretur mundum ab æterno tuisse, et solos in eo fuisse globulos, reddenda esset ratio cur globuli potius quam cubi. > Sequitur etiam hino non dari posse < in natura > duas res singulares solo numero differentes : utique enim oportet rationem reddi posse cur dicantur] < sint > diversa, qua ex aliqua in ipsis differentia petend :
est. Itaque quod D. Thomas agnovit de intelligentiis separatis quas nunquam solo numero differre asseruit, id de aliis quoque rebus dicendum est ; neque unquam duo ova, aut duo folia vel gramina in horto perfecte sibi similia reperientur *.545 Et perfecta < igitur > similitudo locum habet
[p. 520] PRIME VERITATES 520
Pun.., VIII, 6. tantum in notionibus incompletis atque abstractis, ubi res non omnimode sed secundum certum considerandi modum in rationes veniunt, ut cum figuras solummodo consideramus, materiam vero figuratam negliimus, itaque duo triangula similia merito considerantur a Geometria tsi duo triangula materialia perfecte similia nusquam reperiantur. E licet aurum aliave metalla, salia item, et multi liquores pro homogeneis corporibus habeantur, id tamen ad sensum tantummodo admitti potest et ne sic quidem exacte verum est.
Sequitur etiam nullas dari denominationes < pure > extrinsecas, qua nullum prorsus habeant fundamentum in ipsa re denominata '. Oportet enim ut notio subjecti denominati involvat notionem prædicati. Et proinde quoties mutatur denominatio rei, oportet aliqualem fieri variationem in ipsa re.
| Notio completa seu perfecta substantia singularis involvit omnia ejus præ7 recto.
dicata praterita, prasentia ac futura ? . Utique enim prædicatum futurum esse futurum jam nunc verum est, itaque in rei notione continetur.
Et proinde in < perfecta > notione < individuali > Petri vel Judæ considerati sub ratione possibilitatis abstrahendo animum a divino creandi ipsum decreto, insunt et a DEO videntur omnia ipsis eventura tam necessaria quam libera. Atque hinc manifestum est DEUM ex infinitis individuis possibilibus eligere ea quæ supremis arcanisque sux sapientiæ < finibus > magis consentanea putat, nec si exacte loquendum est, decernere ut Petrus peccet, aut Judas damnetur, sed decernere tantum ut præ aliis possibilibus Petrus (certo quidem, non necessario tamen sed libere) peccaturus, et Judas damnationem passurus ' ad existentiam perveniant. Seu ut notio possibilis fiat actualis. Et licet salus quoque futura Petri in notione ejus æterna possibili contineatur, id tamen non est sine gratiæ concursu, nam in < eadem > notione < perfecta > Petri < hujus > possibilis, etiam divinæ gratiæ auxilia ipsi ferenda sub notione possibilitatis continentur *.
princesse Sophie le principe des indiscernables dans les jardins du château de Herrenhausen, M.547546 d'Alvensleben voulut le réfuter par le fait, et chercha dans le jardin
[p. 521] 52 I
PRIMÆ VERITATES
Omnis substantia singularis in perfecta notione sua involvit totum univer- PriL., VIII, 7.
sum, omniaque in eo existentia præterita præsentia et futura. Nulla enim res est, cui non ex alia imponi possit aliqua < vera > denominatio, comparationis saltem et relationis. Nulla autem datur denominatio pure extrinseca. Idem multis aliis modis inter se conspirantibus a me ostenditur.
Imno omnes substantia singulares < creata > sunt diversa [impression]
expressiones ejusdem universi, ejusdemque causæ universalis, nempe DEI ;
sed variant perfectione expressiones ut ejusdem oppidi diversæ repræsentationes vel scænographiæ ex diversis punctis visûs.
Omnis substantia singularis < creata > in omnes alias physicam actionem et passionem exercet. Mutatione enim facta in una consequitur mutatio aliqua respondens in aliis omnibus, quia variatur denominatio (extrinseca].
Et hoc naturæ experimentis consentaneum est, videmus enim in vase liquore pleno (quale vas est totum universum) motum in medio factum propagari ad extrema, licet magis magisque insensibilis reddatur, prout ab origine magis recedit.
| In rigore [Metaphysico] dici potest nullam substantiam creatam in 7 verso.
aliam exercere actionem metaphysicam seu influxum. Nam ut taceam non posse explicari quomodo aliquid transeat ex una re in substantiam alterius, jam ostensum est ex uniuscujusque rei notione jam consequi omnes ejus status futuros. Et quæ causas dicimus esse tantum requisita comitantia in Metaphysico rigore. Idem ipsis naturæ experimentis illustratur, revera enim corpora ab aliis corporibus reced unt vi proprii Elastri, non vi aliena, etsi < corpus aliud requisitum fuerit > ut Elastrum (quod ab aliquo ipsi corpori intrinseco oritur) ager e posset.
Posita etiam diversitate anima et corporis, hinc explicari potest unio corum sine Hypothesi vulgari influxus, quæ intelligi non potest, et sine Hypothesi causæ occasionalis, qua Deum ex machina advocat. Nam DEUS ab initio ita condidit animam pariter et corpus tanta sapientia et tanto artificio, ut ex ipsa cujusque prima constitutione notioneve omnia quæ in uno flunt per se perfecte respondeant omnibus qua in altero fiunt, perinde ac si ex uno in alterum transiissent, quam ego Hypothesin concomitantia appello. Qua vera est in omnibus substantiis < totius universi > sed non in omnibus sensibilis est, ut in anima et corpore.
Non datur vacuum. Nam spatii vacui partes diversæ forent perfecte [p. 522] 522
PRIMA VERITATES
Puı..., VIII, 7. similes et congruæ inter se, nec ex seipsis discerni possent, adeoque differrent solo numero, quod est absurdum. « Eodem modo quo spatium, etiam tempus rem non esse probatur. > [Non datur substantia corporea cui nibil aliud insit quam extensio seu nagnitudo, figura et horum variatio. Ita enim duæ possent existere sub tantia corporex perfecte similes inter se quod est absurdum. Hinc sequitul dari aliquid in substantiis corporalibus analogum anima, quod vocant formam.]
Non datur atomus, imo nullum est corpus tam exiguum, quin sit actu subdivisum. Eo ipso dum patitur ab aliis omnibus totius universi, et effectum aliquem ab omnibus recipit, qui in corpore variationem efficere debet, imo etiam omnes impressiones prateritas servavit, et futuras præcontinet. Et si quis dicat effectum illum contineri in motibus atomo impressis, qui in toto sine ejus divisione effectum sortiantur, huic responderi potest, non tantum debere effectus resultare in atomo ex omnibus universi impressionibus, sed etiam vicissim ex atomo colligi totius universi statum : et ex effectu causam, jam vero ex sola figura atomi et motu colligi per regressum non potest quibus impressionibus ad eum pervenerit, quia idem motus obtineri potest diversis impressionibus ; ut taceam rationem nullam reddi posse, cur corpora certæ parvitatis non amplius sint divisibilia.
Hine sequitur in omni particula universi contineri mundum infinitarum creaturarum. Non tamen continuum in puncta dividitur, nec dividitur omnibus modis possibilibus ; non in puncta, quia puncta non sunt partes, sed termini ; non omnibus modis possibilibus, { quia non omnes creaturæ insunt in eodem, sed certus tantum carum in infinitum progressus.
Quemadmodum qui rectam et quamvis ejus partem bisectam poneret, alias divisiones statueret quam qui trisectam.
Non datur ulla in rebus actualis figura determinata ', nulla enim infinitis impressionibus satisfacere potest. Itaque nec circulus, nec ellipsis, neque alia datur linea a nobis definibilis nisi intellectu, vel linex antequam ducantur, aut partes antequam abscindantur.
[Spatium tempus extensio et motus non sunt res, sed modi considerandi fundamentum habentes.l I. Cf. le fragment PuIL., III, 5, b : « Il n'y a point de figure précise et arrestée dans les corps à cause de la division actuelle des parties à l'infini. » (Bodemann, p. 68.) [p. 523] 523
SUR L'INFINI
Extensio et motus et ipsa corpora [sunt phænomena vera ut iris] qua- Pun.., VIII, 7.
tenus in his solis collocantur, non sunt substantiæ, sed phanomena vera, ut irides et parhelia. Nam non dantur figuræ a parte rei et corpora si sola extensio considerentur, non sunt una substantia, sed plures.
Ad corporum substantiam requiritur aliquid extensionis expers, alioqui nullum erit principium realitatis phænomenorum aut veræ unitatis.
Semper habentur plura corpora nunquam unum ergo revera nec plura.
Cordemoius simili argumento atomos probabat, qua cum sint exclusæ, superest aliquid extensione carens, analogum animæ, quod olim formam vel Speciem appellabant.
Substantia corporea neque oriri neque interire potest nisi per creationem aut annibilationem. cum enim semel duret, semper durabit neque enim ulla ratio est differentix, neque dissolutiones partium corporis quicquam cum ipsius destructione commune habent. ideo Animata non oriuntur aut intereunt, tantum transformantur. {
PHIL., VIII, 20 (1 feuillet).
PaIL., VIII, 20 Suite et fin du fragment (relatif à SpINozA) imprimé ap. Bodemann, 103 :
(* Ego soleo dicere : tres esse infiniti gradus, infimum, v. g. ut exempli causa asymptoti hyperbolæ ; et hoc ego soleo tantum vocare infinitum, quod est majus quolibet assignabili ; quod et de cæteris omnibus dici potest ; alterum est maximum in suo scilicet genere, ut maximum omnium extensorum est totum spatium, maximum omnium successivorum est æternitas. Tertius infiniti isque summus gradus est ipsun Omnia, quale infinitum est in DEO, is enim est unus omnia : in eo enin cæterorum omnium ad existendum requisita continentur. Hæc obiter annoto.*)
| De infinito ecce observationem notabilem : cum sit infinitum infinito
Verso.
majus, dabiturne aliquod alio aternius, ut potest res esse ante quodlibet tempus imaginabile et tamen ab aterno, quia tempus ejus non absolute sed nostra tantum relatione erit infinitum. Fuit ergo tempus cum non esset, sed id tempus abest abhinc infinite. Quemadmodum est linea infinite parva relatione puncti.
[p. 524] 524
DIVISION DE LA PHILOSOPHIE
PHIL., VIII, 3--38.
PHIL., VIII, 37-38 (4 p. in-fol.).
[De] < De Cognitione > Veritate, et Ideis. G. G. L.
Tel est le titre original de ce célèbre opuscule, publié dans les Acta
Eruditorum de novembre 1684 (Phil., IV, 422). On n'y trouve pas le
mot « Meditationes ».
PHIL., VIII, 39-42.
PHIL., VIII, 39-42 (8 p. in-4°).
De modo perveniendi ad veram corporum Analysin
et rerum naturalium causas.
Copie par un secrétaire (corrigée par Leibniz) du brouillon catalogu
HIL., VI, 8, a, et daté « Maji 1677. » Fin (de la main de Leibniz)
Hæc autem per definitiones et linguam [philosophicam] < rationalem > egregie inprimis fient '.
PHIL., VIII, 43-44 (4 p. in-fol.).
PHIL., VIII, 43-44.
Spongia Exprobrationum,
seu quod nullum doctrinæ genus sit contemnendum.
Ce morceau est une réfutation des philosophes (Cartésiens) qui méprisaient l'histoire, l'érudition, l'archéologie, la philologie, etc. ?
PHIL., VIII, 50-57.
PHIL., VIII, 56-57 (4 p. in-fol.) 3.
. toi es complus Do eu nierais copie 56 recto.
theoreticam et philosophiam practicam. Philosophia theoretica exponit
He. Ce mement se politi a 6g6, car on y trouve le mot - Monas (f. 56 verso).
[p. 525] DIVISION DE LA PHILOSOPHIE
525
rerum naturas, practica exponit rerum usus ad obtinendum bonum Pu.., VIII, 56.
malumque evitandum. Ita fit ut eadem bis occurrere possint, tum ratione suæ causæ efficientis in priore parte, tum ratione finalis in posteriore ;
< sed alterutro loco tantum innuendo seu remissive '. > Philosophia Theoretica duplex est, Rationalis et Experimentalis, sub qua comprehendo et Mixtam.
Philosophia Theoretica rationalis [duplex est] agit de [Affectionibus]
[adjunctis] prædicatis et de substantiis seu subjectis. Doctrina de adjunctis est de Qualitatibus, Quantitatibus et Actionibus. Nempe pars una continet veritates necessitatis logicæ, altera veritates necessitatis Physicæ.
Priorum contrarium est absurdum ; posteriorum contrarium est inconveniens.
Philosophia theoretica rationalis necessitatis logica [continet veritates vel ortas ex solo principio contradictionis, vel ortas etiam ex principio reddenda rationis] continet doctrinam Formarum seu de Qualitate, et doctrinam Magnitudinum seu de Quantitate ? .
Doctrina Formarum continet Logicam et Combinatoriam.
Doctrina Magnitudinum est Mathesis, estque de Discreto et de Continuo.
De Discreto, seu Numero agit Logistica, estque duplex : de numero certo Arithmetica, de incerto Speciosa.
equi Continuo dup cier sien ix princei poriopio Trad tous,
seu Lege continuitatis, et prodit Scientia infiniti.
| Utraque duplex est, Scientia situs seu Geometria, et Scientia (Tem- 56 verso.
poris et situs [Motus seu temporis] seu Phoronomica] vestigiorum seu phoranomica, < nempe situs et mutationis. >
Geometria duplex est, una quæ utitur solo principio congruentiæ, altera quæ utitur et principio similitudinis.
Phoranomica duplex est, una sine consideratione temporis, qualis est tornatoria ; altera quæ involvit tempus, ut quæ tractat de Motu accelerato et similibus. Et quidem componit motus tum quasi geometrice, tum On Sait daniearis queaigne mopte de ai more compose san ant une pudie.
méthode, synthétique ou théorique, et analytique ou pratique. (Cf. Nouveaux Essais, V. xxI.) V. La Logique de Leibniz, ch. V. S$ 7 et 23 . Cf. PHIL., VII, B, vI, 9 (Elementa nova Matheseos universalis) [p. 526] 526
DIVISION DE LA PHILOSOPHIE
Pml., VIII, 56. gysice ; < ut cum conatus embryonati * directionibus componuntur. > Ex principio convenientia oritur doctrina Actionis seu Dynamica.
¿ Possent matheseos mistæ partes inseri suis locis ut perspectiva, dioptrica, catoptrica, gnomonica, Geometriz, [Uranologia] Astronomia, phoronomica. } Doctrina de subjectis est de substantia < et de substantiato ; substantia rursus > primitiva et de substantiis derivativis.
Substantia primitiva est DEUS, de quo Theologia naturalibus '.
Substantia derivativa est duplex, Originalis et Ortiva.
Substantia originalis est Monas, et hujus loci est [doctrina de] [physo]
psychologia.
Psychologia ? duplex est, una de percipientibus in genere, < sensibus etc. >, altera de intelligentibus seu spiritibus quæ dici potest pneumatologia, ubi de mentibus, sed maxime de nostris.
Substantia ortiva est vivum, ut Animal, planta.
Substantiatum est corpus [naturale] vel Organicum, vel non Organicum [regulatum].
Non organicum est vel regulatum ut salia, vel irregulatum ut
Philosophia experimentalis < rursus > est [qualitatum] [affectionum]
prædicatorum et subjectorum.
Prædicatorum est poiogragia ? , ut experiamur in quibus subjectis reperiantur qualitates. (Et huc chymia]
; Poiograpia duplex, mathematica, ubi variæ partes Matheseos mistre.
et pysica, ubi chymia. ?
Subjectorum duplex est tractatio, specierum, et Aggregatorum.
Specierum est Eidogragia*, secundum tria regna qua sunt :
Regnum minerale, quorsum terra, lapides et qui in his succi et salus, res metallica ;
Regnum vegelabile, quorsum plantæ, ‹< cujus usus in > agricultura ;
Regnum Animale, huc Anatomia, < cujus usus in > medicina.550549548
[p. 527] 527
DIVISION DE LA PHILOSOPHIE
Aggregata sunt particularia et totale. Particularia sunt Rudera, simi- Pun.., VIII, 50.
laria vel quasi talia, et organica.
Aggregatum totale tractat Cosmologia, sub qua Geograpia naturalis et Uranologia. Hie pars Matheseos mistæ Astronomia.
| Philosophia practica agit de Bono et Malo, seu de fine et Mediis.
Hæc priorum omnium usum ostendere debet ad nostram felicitatem.
Felicitas hujus vitæ consistit in [sanitate corporis et gaudio] lætitia durabili, qua obtinetur [per sanitatem et vigorem corporis, et] per perfectionem < mentis et > corporis et mentis '. et per horum instrumenta.
Perfectio mentis [est] < obtinetur > Logica, et Ethica ? .
Logica ostendit modum [inveniendi] [ratiocina] ita [cogitandi] ratiocinandi, ut ad felicitatem obtinet " convenit.
Ethica id agit ut [removeat qua nos intus] mens a bene ratiocinando et a lætitia per affectus non impediatur Perfectio corporis consistit [in sanitate] tum in conservatione functionum ejus, < quod est sanitatis >, tum in functionum ejus exaltatione, quod fit exercitiis seu gymnastica.
Instrumenta sunt bina existimatio et opes, << nempe > per instrumenta rationalia et irrationalia. > { Servi sunt instrumenta rationalia, et tamen possent ad oconomicam referri, quatenus animalibus comparantur. } Existimationis est doctrina politica.
Opum est doctrina œconomica, < qua agit de instrumentis irrationalibus, qua sunt vera et fictitia per opinionem rationalium, quale pecunia, cujus proinde tractatio videtur ad politicam partem pertinere. > Instrumenta irrationalia < vero > sunt sentientia, < nempe animalia, equi, boves, etc. > sunt viva ut plantæ ; sunt agentia ut ignes [et]
aqua, < venti >, machina ; sunt Quiescentia : huc confecta et materialia. Confecta sunt structuræ, amictus, supellex. Structuræ sunt < tum > immobiles, ut aggeres, moles, [domus], tum mobiles, ut currus, naves, supellex. Quadam sunt materialia ad victum amictum et structuram. Hinc granaria et magazina.553552551
Omnia hæe quæ de hominis bono et felicitate tractavimus, possunt et
[p. 528] 528
DIVISION DE LA PHILOSOPHIE
PHIt., VIII, 57. recurrere de felicitate et bono plurium, ut sit [quasi] < Logica >, Ethica, Medicina, politica et oconomica totius societatis, præsertim societatis sibi sufficientis, seu reipublicx.
| Principia veritatum 57 verso.
1) Principium contradictionis 2) Principium reddendæ rationis 4) Songeruenie he puro prioribus duobus subordinantur.
5) Lex continuitatis 6) Principium convenientia seu Lex Melioris hinc Leges < natura, tum > motuum corporis, et inclinationum voluntatis.
Notionum gradus Positiones simplices in Arithmetica et Speciosa Combinatoria Consequentiæ reflexivè tractatæ hæ porriguntur etiam ad contingentia seu infinitum involventia in rebus.
Mutationes, ubi consequentiarum consideratione reflexiva accedente prodeunt causa et Effectus. item actiones : primitiva, DEUS.
< Fons rerum substantiatoria Monas. > Subjectum seu substantiæ < simplicis > natura, ubi de perceptione et appetitu, et (ubi distincta sunt) ratione et voluntate, consideratur hic aliquid in mutatione permanere.
Compositum, ubi de connexio ' substantiarum simplicium ; et ordine coexistendi, spatio, tempore.
[Fons rerum DEUS.]
Unio, seu quid realitatis in composito præter ingredientia [unde nobis phænomenon] seu realisatio relationum.
Nostra Mens phænomenon facit, divina [dat Unionem] Rem.
Præsentia est immediatio in ordine coexistendi.
Divina cogitatio efficicit ? , ut quod in ideis ratio est mutationis in alio, in ipsum agat.
Ita ut Actio unius in aliud sit status continens Unionem, et rationem 1 Sic.
[p. 529] NOTE SUR LES POSSIBLES
529
< distincte intelligibilem > mutationis in subjecto aliquo reddendam Pu..., VIII, 57.
ex alio subjecto.
D'une autre plume :
{In Temmik philosophiam ancillantem ' }
PHIL., VIII, 64-65 (4 p. in-fol.).
PHIL.., VIII, 64-65.
Copie, de la main de Leibniz, du morceau publié par GERHARDT :
Phil., IV, 343-349. Le commencement est bien : « Il est asseuré que l'abus de la philosophie nouvelle fait grand prejudice à la pieté.... »
Voici quelques variantes :
P. 346, 3º ligne du bas : « Si le R™ P. de la Chaise,... (qu'on voit bien, par ce qu'en dirent déjà autres fois les RR. PP. Fabry et des Chales, avoir examiné les modernes....) »
P. 347 : il manque « Anglois » après « Harriot ».
P. 349 : au lieu de : « sans advection ( ? ) » lire : « sous la direction ».
Gerhardt a dû publier ce morceau d'après le brouillon de Leibniz.
PHIL., VIII, 71 (un coupon).
PHIL., VIII, 71
2 Xbr. I676.
imo in qualibet ejus parte.
Introducere aliud genus rerum existentium, aliumque velut mundum etiam infinitum, Est abuti existentiæ nomine, neque enim dici potest an nunc existant illæ res an non.554 Existentia autem ut a nobis concipitur involvit aliquod tempus determinatum, sive hoc demum existere dicimus, le quo certo aliquo temporis momento dici potest, ista res nunc existit
Vultitudo est major rerum in toto quam in parte ; etiam in [numero
mundo, non tantum monstra, sed et mentes malæ et miserabiles, item
[p. 530] 530
DE L'HORIZON DE LA DOCTRINE HUMAINE
PHIL., VIII, 71. malus, justus quam injustus. Esset aliquis mundus in quo omnes probi ponis aternis punirentur, et omnes improbi pensarentur, felicitate lueImmortalitas mentis mea methodo statim probata habetur, quia possibilis in se, et aliis omnibus compossibilis, sive rerum cursum non imminuit. Quia mentes n'ont point de volume ? . Principium autem meum est, quicquid existere potest, et aliis compatibile est, id existere. quia ratio existendi præ omnibus possibilibus non alia ratione limitari debet, quam quod non omnia compatibilia. Itaque nulla alia ratio determinandi, quàm ut existant potiora, quæ plurimum involvant realitatis.
Si omnia possibilia existerent, nulla opus esset existendi ratione, et sufficeret sola possibilitas. Quare nec DEus foret nisi in quantum est possibilis. Sed talis DEus qualis apud pios habetur non foret possibilis, si corum opinio vera est, qui omnia possibilia putant existere.
Dialogus de anima brutorum inter Pythagoram et Cartesium [apud inferos] < in Elysiis campis > sibi obviam factos.
PHIL., VIII, 85 (un coupon), publié par Bodemann, p. r1g. Le titre est :
PHIL., VIII, 85.
« Existentia ».
PHIL., VIII, 86 (un coupon).
PHIL., VIII, 86.
Dernière phrase, non publiée par Bodemann (p. 120) :
Itaque illi tantum termini generales sunt substantiarum, qui homogenei sunt, et talis est conceptus Entis puri seu absoluti, sive DEi.
PHIl., VIII, 94 95 (4 p. in-4°) 3.
PHIL., VIII, 94-95.555
[p. 531] 53г
DE L'HORIZON DE LA DOCTRINE HUMAINE
commodité '. Et comme il y a des mers inconnues, ou qui n'ont esté PuiL., VIII, 94.
navigées que par quelques vaisseaux que le hazard y avoit jettés, on peut dire de même qu'il y a des sciences dont on a connu quelque chose par rencontre < seulement > et sans dessein. L'art des combinaisons est de ce nombre ; elle signifie chez moy, autant que la science des formes ou formules ou bien des variations < en general ; en un mot c'est la Specieuse universelle ou la Characterique. > De sorte qu'elle traite de codem et diverso ; de simili et dissimili ; < de absoluto et elato > ; comme la Mathematique ordinaire traite de uno et multis, di nagno et parvo, de toto et parte. On peut même dire que la Logistiqu
faire tort au raisonnement, en quoy les lettres d'Alphabet sont fort propres ; et lorsque ces lettres < ou notes > signifient des grandeurs, ou des nombres generaux, il en vient l'Algebre ou plus tost la Specieuse de Viete. Et c'est justement en cela que consiste l'Avantage de l'Algebre de Viete < et de Descartes > sur celle des anciens, qu'en se servant des lettres au lieu des nombres tant connus, qu'inconnus, on vient a des formules, ou il y a quelque liaison et ordre, qui donne moyen à nostre esprit de remarquer des theoremes, et des regles generales. Ainsi les meilleurs avantages de l'algebre ne sont que des echantillons de l'art des caracteres, dont l'usage n'est point borné aux nombres ou grandeurs.
Car si ces lettres signifioient | des points (comme cela se practique 94 verso.
effectivement chez les Geometres) on y pourroit former un certain calcul ou sorte d'operation, qui seroit entierement different de l'Algebre, et ne laisseroit pas d'avoir les mêmes avantages qu'elle a < c'est de quoy je parleray une autre fois. > Lorsque ces lettres signifient des termes ou notions, < comme chez Aristote >, cela donne cette partie de la logique qui traite des figures et des modes. Et j'avois raisonné làdessus dans les commencemens de mes etudes, m'estant hazardé de publier un petit traité de l'Art des combinaisons qui a esté < assez bien reçeu et > reimprimé malgré moy ?557556 , car ayant eu bien d'autres veues
[p. 532] 53₴
DE L'HORIZON DE LA DOCTRINE HUMAINE
PHu., VIII, 94. depuis, j'aurois pu traiter les choses tout d'une autre façon. Cependant < (pour le dire en passant) > j'avois remarqué des lors ce theoreme general de Logique : que les quatre figures des Syllogismes ont chacune un nombre pareil de modes utiles ; et que dans chaque figure il y a sis modes. Enfin quand les lettres ou autres caracteres signifient des veri tables lettres de l'Alphabet, ou de la langue, alors l'art des combinaisons avec l'observation des langues donnent la Cryptographie [c'est-à-dire l'art de faire des chiffres et] de déchiffrer. J'ay encore remarqué qu'il y a un calcul des combinaisons ou le composé n'est pas un tout collectif, mais distributif, c'est-à-dire ou les choses combinées ne doivent concourir qu'alternativement, et ce calcul a encor ses loix toutes differentes de celles de l'Algebre. Enfin la Specieuse generale reçoit mille façons, et 95 recto. l'Algebre n'en contient qu'une. | Or sans entrer dans la discussion particuliere des loix qui diversifient la Specieuse, on peut la combiner avec l'Arithmetique en calculant le nombre des variations possibles que les notes generales peuvent recevoir. Ces variations peuvent estre prises de differentes façons, et dans les ecritures que nous formons < en nous servant > des lettres < d'alphabet >, il y a de la varieté < tant > à l'egard des lettres < que > de l'arrangement des lettres, et des intervalles ou distinctions (car nous n'ecrivons point tout de suite, mais nous laissons de la distinction entre les mots.) Or puisque toutes [les] connaissances humaines se peuvent exprimer par les lettres de l'Alphabet, et qu'on peut dire que celuy qui entend parfaitement l'usage de l'alphabet, sçait tout ; il s'en suit, qu'on pourra calculer le nombre des verités dont les hommes sont capables < et qu'on peut determiner > la grandeur d'un ouvrage qui contiendroit toutes les connaissances < humaines > possibles ; et ou il y auroit tout ce qui pourroit jamais estre sçû, ecrit, ou inventé ; et bien au dela. car il contiendroit non seulement les verités, mais encor les faussetés que les hommes peuvent enoncer ; et meme des expressions qui ne signifient rien. Cette recherche sert à mieux concevoir, combien peu est l'homme au prix de la substance infinie, puisque < le nombre de > toutes les verités que < tous > les hommes < ensemble > peuvent sçavoir < est assez mediocre > quand il y auroit une infinité d'hommes < qui par toute une eternité se relevassent dans l'avancement des connoissances, et supposé < tousjours > que la nature humaine ne soit pas plus parfaite qu'elle est a present < car il ne s'agit point icy de
[p. 533] RÉSUMÉ DE MÉTAPHYSIQUE
533
lautre vie, lou quand lame humaine sera elevée à un estat plus PHiL.., VIII, g5.
sublime. >> Ce paradoxe est bien d'une autre force que celuy d'Archimede, qui fit voir aux courtisans du Roy Hieron que le nombre des grains de sable qui rempliroient < non seulement tout le globe de la terre, mais encor > lespace d'une bonne partie de l'univers < etendu d'icy jusqu'aux astres > est assez petit et aisé à écrire, car ce nombre n'est presque rien au prix de celuy des verités, puisqu'il n'y a point de grain de sable, qui n'ait sa figure particuliere, et qui ne pourroit fournir un grand nombre de verités, sans parler des verités tirées des autres choses. Il ne s'en suit pourtant pas, si le monde < avec le genre umain > dureroit assez, qu'on ne pourroit trouver que des verités dej onnues autresfois car le genre humain se pourroit contenter d'un certai petit nombre | de verités, pendant toute une eternité < qui ne seroient 95 verso qu'une partie de celles dont il est capable, ainsi il laisseroit tousjours quelque chose en arriere. > Mais supposé qu'on aille tousjours en avant < pendant qu'on peut quoyque peut estre lentement pourveu le progres demeure tousjours le même, il faut enfin que tout s'epuise > et qu'on ne puisse pas même faire de Roman, qu'un autre n'ait déja fait ; ny former de chimere nouvelle. Ainsi il faudroit tousjours qu'il fut un jour vray au pied de la lettre, qu'on ne dira plus rien, qui n'ait deja esté dit, nihil dici, quod non dictum sit prius. Car ou l'on dira ce qui a esté dit, ou < bien, si l'on veut continuer de dire des choses nouvelles >, l'on épuisera ce qui reste encor à dire, « puisque cela est fini comme nous demonstrerons tantost. > Il s'agit donc de donner un nombre plus grand que le nombre de tout ce qui se peut dire ou enoncer ; c'est ce que nous allons faire.
PHIL., VIII, 100-101 (4 p. in-4°).
PHIL., VIII, 100-
IOI.
(I) Ratio est in Natura, cur aliquid potius existat quàm nihil. Id con- 1oo recto.
sequens est magni illius principii, quod nihil fit sine ratione < quemadmodum etiam cur hoc potius existat quam aliud rationem esse oportet.558 >
[p. 534] RÉSUMÉ DE MÉTAPHYSIQUE 534
necessitatum (seu negatarum in opposito possibilitatum) aliquid efficerent PHJL., VIII, 100.
nisi possibilitates fundarentur in < re > actu existente.
(3) Hoc autem Ens oportet necessarium esse, alioqui causa rursus extra ipsum quærenda esset cur < ipsum > existat potiùs quam non existat, contra Hypothesin. < Est scilicet Ens illud ultima ratio Rerum, et uno vocabulo solet appellari DEUS. > (4) Est ergo causa cur Existentia prævaleat non-Existentiz, seu Ens necessarium est ExISTENTIFICANS.
(s) Sed qua causa facit ut aliquid existat, seu ut possibilitas exigat existentiam, facit etiam ut omne possibile habeat conatum ad Existentiam, cum ratio restrictionis ad certa possibilia in universali reperiri non possit.
(6) Itaque dici potest Omne possibile ExistITurIre, prout scilicet Sunder in Ente neces fundatur in Ente necessario actu existente, sine quo nulla est via qua possibile perveniret ad actum.
1 (7) Verum hine non sequitur omnia possibilia existere : sequeretur 100 verso.
sanè si omnia possibilia essent compossibilia.
(8) Sed quia alia aliis incompatibilia sunt, sequitur quædam possibilia non pervenire ad existendum, suntque alia aliis incompatibilia, non tantum respectu ejusdem temporis, sed et in universum, quia in præsentibus futura involvuntur.
(9) Interim ex conflictu omnium possibilium existentiam exigentium hoc saltem sequitur, ut existat ea rerum series, per quam plurimum existit, seu series omnium possibilium maxima.
(IO) Hæc etiam Series sola est determinata, ut ex lineis recta, ex angulis rectus, ex figuris maximè capax, nempe circulus vel sphæra. Et uti videmus liquida sponte naturæ colligi in guttas sphæricas, ita in natura < universi > series maximè capax existit.
(II) Existit ergo perfectissimum, cùm nihil aliud perfectio sit, quam quantitas realitatis.559
[p. 535] 535
RÉSUMÉ DE MÉTAPHYSIQUE
(14) Sequitur etiam eam prævaluisse seriem, per quam plurimum PH..., VIII, 101.
(IS) Porro distincta cogitabilitas dat ordinem rei et pulchritudinem cogitanti. Est enim ordo nihil aliud quam relatio plurium distinctiva. Et confusio est, cum plura quidem adsunt, sed non est ratio quodvis à quovis distinguendi.
(16) Hinc tolluntur atomi, et in universum corpora in quibus nulla est ratio quamvis partem distinguendi à quavis.
(17) Sequiturque in universum, Mundum esse Kóquoy, plenum ornatûs ; seu ita factum ut maximè satisfaciat intelligenti.
(18) Voluptas enim intelligentis nihil aliud est quam perceptio pulchritudinis, ordinis, perfectionis. Et omnis dolor continet aliquid inordinati sed respectivé < ad percipientem >, cùm absolutè omnia sint ordinata.
1 (19) Itaque cùm nobis aliqua displicent in serie rerum, id oritur ex tor verso.
defectu intellectionis. Neque enim possibile est, ut omnis Mens omnia distinctè intelligat ; et partes tantum alias pra aliis observantibus, non potest apparere Harmonia in toto.
(20) Ex his consequens est in Universo etiam justitiam observari, cùm justitia nihil aliud sit, quam ordo seu perfectio circa Mentes.
(2I) Et Mentium maxima habetur ratio, quia per ipsas quam maxima varietas in quam minimo spatio obtinetur.
(22) Et dici potest Mentes esse primarias Mundi unitates, proximaque simulacra Entis primi, quia distinctè percipiunt necessarias veritates, id est rationes qua movere Ens primum, et universum formare debuerunt.561560
[p. 536] 536
REDUCTIO LINGUARUM AD UNAM
PHILOLOGIE, I, 2.
PHILOLOGIE, 1, 2.
Reductio linguarum ad unam. Ms. Guelf. 4° 3. 5'. Novum inventum linguarum omnium ad unam reductarum sub S. R. J. principi Augusto duci Brunsv. et Luneb. conferat dicatque Athanasius Kircherus Autor Roma anno I660. 17. die Octobr.
Notes en haut de la page : A gauche :
{Extat aliquid editum Kircheri in hoc genere in Bibliotheca Hanoverana his conferendum. ?
A droite :
{Cum Kircherus simile quid ad Eminentissimum Elect. Moguntinum misisset, Linckerus tunc ejus consiliarius vocabat non male : difficiles nugas. ?
Is qui cum alio correspondere volet (sic loquitur) hunc libellum habeat lingua sibi nota explicatum.
Novem sunt pagina in folio. Unaquæque sex columnarum, itaque in summa sunt 54 columnæ nempe titulorum. Cuilibet titulo in quavis 14 columna sunt subjecta vocabula 30. Itaque habemus in universum voca30 1620 bula 1620. Et unumquodque vocabulum significatur duabus notis, quarum una est character columna, altera est numerus a columna.
Tituli columnarum cum suis signis sunt :
A Divina.
Me Angelica.
@ Coelum.
• Elementaria.
Humana.
Animalia.
Vegetabilia.562
[p. 537] 537
REDUCTIO LINGUARUM AD UNAM
Mineralia.
PHILOLOGIE, I, 2.
Bonitas.
Magnitudo.
Concordantia.
oo Contrarietas et Oppositio.
a. Principium.
© Medium.
• Finis.
etc. etc.
A ce manuscrit sont jointes deux feuilles imprimées : ce sont les deux Tables combinatoires extraites de l'Ars magna du P. KIRcHER (p. 46563 1.
Un placard gravé :
Bernardi Tabula. Orbis eruditi literaturam a charactere Samaritico bunc in modum favente Deo deduxit Eduardus Bernardus. A. D. 1689 ? .
Tableau composé de 29 alphabets, phénicien, hébraïque, syriaques, sanscrit, grecs (de diverses époques), latins (id.), franc, saxon, gothique, runique, copte, éthiopien, russe, arménien. La 30° table a pour titre :
XXX. Nota pracipua Gracorum.
53 et 543.
I. V. La Logique de Leibniz, p.
[p. 538] 538
NOTES MATHÉMATIQUES
Мaтн., I, 1, а.
Мaтн., I, 1, a (un coupon) 1.
Recta est inter duos terminos ejusdem generis unica. Seu quæ si alteri tali applicata duobus terminis coincidit, tota coincidit. Seu quæ alteri simili quomodocunque applicata (ita ut producta non secet) congruit 2 Adde aliam Jungii definitionem, quam aut non intelligo, aut non puter universalem. Ait enim omnes partes sibi congruere. [eam * tamen ita
Maтн., I, 1, b.
Матн., I, 1, b (un coupon).
Veritates præliminares < seu Principia > quibus Euclides sua Elementa superstruit, si examinaverimus, et ad calculum nostrum Speciosa Situs revocaverimus, facilius erit idem postea præstare in Theorematibus quæ inde deducuntur. Sub Veritatum præliminarium nomine hic tantum Axiomata et postulata intelligo, exclusis definitionibus, quæ non sunt veritates sed explicationes Terminorum, nisi quatenus de possibilitate agitur, nam eatenus ad Axiomata vel postulata referri debent ? . . .566565564
[p. 539] 539
DEMONSTRATIO AXIOMATUM EUCLIDIS
Матн., 1, 2.
Млтн., I, 2.
22 febr. I679.
Demonstratio Axiomatum Euclidis.
Apollonium olim Axiomata demonstrare aggressum narrat Proclus, Pars 1.
idem intelligo conatum facere Robervallium'. Mihi recte fecisse videtur :
tum demum enim ad perfectissimas comprehensiones perveniemus, cum nihil sensui aut imaginationi fidentes omnia ad notiones exigemus. . .
Quoniam possumus demonstrare omnes veritates, etsi in infinitum non Verso.
progrediamur resolvendo ^ ; quemadmodum propositio totum est maius parte demonstrari potest solo termino majoris resoluto, reliquis totius et partis non explicatis ? , ideo nobis ad geometriam perfecte absolvendam et ad characteres reducendam satis erit, si eousque continuemus resolutionem, quousque produci potest, id est, donec omnium axiomatum demonstratio habeatur.
Recta est quæ duobus punctis < sine alia conditione adjecta > deter- Pars 2.
minata est. . . .
Recta est linea qua duobus punctis datis sine ulla alia < praterea > Verso.
conditione quam hac, ut eo ipso determinata sit, determinata est.
{ Quæri adhuc potest an detur linea quæ sic determinetur *. Sed hoc patet ex generali axiomate quod ex duobus quibuslibet simul sumtis semper aliquid novi determinatur, plus enim est ea simul ponere, quam ea ponere singulatim. ?
Au milieu de définitions géométriques, on trouve des définitions de Voluntas, Perceptio, Sentire, Percipere.
alis calculi elementa constituamus » (Bodemann, p. 285). Ces textes prouveni que la critique des principes de la Géométrie d'Euclide constituait pour Leibniz le avail préparatoire de son Calculus situs, et doit par suite être rattachée à se ssais de Caractéristique géométrique. (Cf. MaTH., I, 3, e : I, 12 ; I, 14, d.) On sai d'ailleurs que la démonstration des axiomes était selon lui le meilleur moyen de fonder la Caractéristique ; c'est ce que prouve le rapprochement des dates de la Demonstratio Axiomatum Euclidis, 22 février 1679 (Млтн., I, 2), et de la Characteristica geometrica, 1o août 1679 (MaTH., I, Il ; Math., V, 141 sqq.)
. Cf. PHIL., VI, 10, f. 54 . Cf. PHIL., VI, 12, f, 23 ; VIII, 2 verso . Cf. PHIL., VIII, 6. V. La Logique de Leibniz, p. 183 et 204 . Ce qui suit est d'une autre encre, et paraît être une addition ultérieure.
[p. 540] 540
DÉFINITIONS GÉOMÉTRIQUES
МАтH., 1, 3, a.
MATH., 1, 3, a (un coupon.)
Punctum est locus simplex, seu in quo nullus alius est locus. Itaque si sit B in A, erit A co B' Locus constituitur per puncta seu loca simplicia. Itaque locus vocabitur X si lubet, qui constituitur per puncta quorum quodlibet dici potest X Itaque locus in eo est in quo quodvis ejus punctum est. Si omne X sit Y, erit X in Y.
[Spatium est locus plenissimus seu in quo omnis est alius locus.]
Spatium est locus omnium punctorum, sit quodvis punctum P, erit
Itaque, < ut punctum erat locus minimus, ita > spatium est locus
que loci punctum in spatio sit, omnis locus in eo erit.
Mатн., I, 3, b.
Maтн., 1, 3, b (un coupon).
In plano linea Tangens dicitur, qua occurrit non secat, estque in codem plano ; sed hoc locum non habet in tangente curvæ qua non est in plano. Quomodo ergo ibi discernemus rectam tangentem ab alia quæ < etiam > occurrit non secat. Vel potius qua generalis erit nota tan gentis. Credo id unum superesse generalissimum, ut tangens sit qua
Mea Methodo " a diametro secari circulum bifariam non eget demonstratione. Cum nulla in determinatione utriusque partis sit ratio discriminandi, itaque congruere eas necesse est. Congruere enim oportet, qua ex iisdem eodem modo determinantur.
Матн., 1, 3, с.
Матн., I, 3, c (un coupon).
An dicere licebit ? [Situs] Positio est modus discernendi < etiam > ea qua per se discerni non possunt, ut duo puncta per se nil habent quo 79 : CA. A , sis sis Geometrica propria (1698), 89 (Math., V, 173) ; et Pun.567, VII, C,
[p. 541] PRIMA GEOMETRIE PRINCIPIA
341 discernantur, at positione discernentur. Situs erit positio coexistendi, est Matu., 1, 3, c.
ergo positionis species. Etiam instantium datur positio, non situs.
Maтн., I, 3, d (un coupon).
Recta planum < vel aliam superficiem > non secat sed trajicit, nisi vocabulum sectionis latius accipias.
Maтн., I, 3, e.
Матн., 1, 3, e (in-fol.).
Puncti ad punctum situs datus est, si detur continuum in cujus duo data puncta cadere illa possent.
.....
Puncta duo (A et B) eundem inter se situm habent quam duo alia puncta C et D, si priora aque ac posteriora in duo ejusdem continui puncta L M cadere possunt. . . .
congruum esse situi punctorum Hinc dico situm punctorum A et B C et D. Quod ita designo A. B ~ C. D 1.
Plus tard, quand on aura défini la droite et sa longueur, on écrira :
AB = CD.
Geometria determinatoria. . . • Calculum situs elaboratum habebimus, si accommodentur ei Elementa Euclidis. « Percurramus definitiones postulata Axiomata libri primi ? . >
Матн., I, 5, а (in-4°).
Матн., I, 5, а.
Prima Geometric principia.
•. Ea est natura situs, ut omnia qua habent situm, habeant etiam situm inter se ; ita ut posito A habere situm (verbi gratia ad L) et B habere situm (verbi gratia ad M) sequatur A et B habere situm inter se.
. .568
(Machine de congruence emploré dans l'Aralysis Geometrica propria de 16ç8, 8 1
[p. 542] 542
VERA GEOMETRIÆ ANALYSIS
Матн., I, 5, b (in-4°).
Матн., I, 5, b.
Si quid ego judicare possum, vera Geometria Analysis nondum tradita est, et Calculus qui habetur potius numericus est, quam Geometricus, literis enim < inter calculandum > derotari solent non puncta, quemadmodum opus esset in calculo Geometrico, sed magnitudines, hos est numeri indefiniti. Itaque magnitudo directe calculo illo repræsentatur situs vero sive figura tantum indirecte et per circuitus. Qua res facit ut ex brevibus delineationibus Geometricis prolixissimi sæpe exurgant calculi Algebraici, et contra ut difficile sit ex calculo Algebraico eruere commodas constructiones. At in calculo vere Geometrico per puncta ipsa formula calculo < designata vel > reperta debet esse ipsius < delineationis et > constructionis expressio. Manitestum etiam est calculun Algebraicum non exprimere totum id quod considerandum est, sed ple raque ex Elementaribus propositionibus, aut inspectione figura supponere, unde fit, ut analysis in medio itinere quasi abrupta obhærescat nec ad finem usque perducatur, ac proinde nec omnium transformationum sit capax, quas natura rei suppeditat. Quodsi vero Analysis ad situm directe exprimendum accommodetur et ad prima principia usque perducatur, unde ipsa Geometriæ Elementa demonstrantur, omnia per eam delineari atque mœniri directe poterunt, quodam calculi combinationumque genere, quæ nunc vix magno figurarum apparatu et imaginationis fatigatione reperiuntur. Quo vix quicquam in inquisitionibus physicis et mechanicis utilius præstari posset ad mentem sublevandam ac rerun naturam quæ mathematice operatur in penitissimas usque latebras proA la suite, ce passage encadré :
Матн., I, 5, с.
Матн., І, 5, с.
In rerum situ atque extensione consideranda menti ante omnia occurrit plura simul percipi, sed hoc non sufficit, nam si simul frigus et dulcedinem percipiam non ideo noto extensionem. Itaque opus est ut percipiam V. La situe de Leigens du 3 ps, 1679, avec son Appendice (Math, 11, 18, 20).
[p. 543] MATHESIS GENERALIS
543
etiam quandam relationem inter ea quæ simul percipio ; et quidem rela- Maтu., I, 5, c.
tionem cujusdam uniformitaris, ut si simul percipiam chartam albam, et murum album. Quin etsi charta sit alba, et murus niger, attamen uniformitatem quandam percipio, qua consistit in aliquo quod albo et nigro commune est, et quo manente concipio, album ex nigro fieri posse.
Præterea percipio quandam distinctionem uniformium (ut duarum partium chartæ albæ) quatenus duo aliter percipio cum eodem tertio ;
seu aliter A cum C quam B cum C. Percipio tamen me similia omnia percipere posse in uno loco qua in alio.
Si quid percipio, et ideo plura alia < simul > percipere supponor, qua aliquam habent inter se et cum priore uniformitatem '.
Матн., I, 5, d (in-4°.)
MaTH., L, 5, d.
Si posito B in A eo ipso intelligitur coincidere A et B, vocabitur A punctum.
Itaque si sit B in A et ideo sit A ∞ B, erit A punctum.
Et si sit B in A et sit A punctum, erit A co B'. .
A co B seu punctum puncto congruum est.
A. B est ~ C. D. Hoc per se patet ex definitione similitudinis.
Maтн., 1, 8 (1 p. in-fol.).
MATH., I, 8.
Situs Puncti est modus determinandi distantiam ejus ab aliis quibuslibet, quorum distantia inter se determinata est ? .
Unicum tantum punctum est, quod datas distantias a quatuor datis punctis solidum comprehendentibus habere possit.
•
Матн., I, 9, a (2 f. in-fol. et 6 in-4°).
Млтн., I, 9, а.
[p. 544] 544
COMBINATORIA
MAтH., I, 9, b (un coupon).
Combinatoria de formis, variationibus, simili et dissimili, ordinato et perturbato, inverso, reciproco ; unico seu determinato. De seriebus seu Tabulis. Axiomata varia egregiæ utilitatis. Quæ similiter determinantur similia sunt. Datis ordinatis etiam quæsita sunt ordinata 1. Sive si ordo est in determinantibus erit et in determinatis. Si determinantia count tiam determinata respondentia coibunt. Utile est ad rerum naturas investigandas eas in seriebus quærere ; et, si eadem res in pluribus seriebus reperiri queat, et sit quasi in nodo seu intersectione diversarum serierum, eo melius cognoscitur.
Suit un exemple mathématique ?
MAтн., 1, 9, c (un coupon) 3.
Мати., І, 9, с.
aa tab tabc t abcd
sic designo breviloque
ac abd
cc ad acd
as. + ab + abc + abcd
bed
dd bc
bd
ed
ubi ets. significat : et similia.
MATH., I, 9, d (un coupon) *.
Млтн., I, 9, d.
Non omnes ipsius o (Nihil) potentiz sunt aquales.575574573572 omnes potentia affirmativæ ipsius o sunt quantitates nihilo æquales seu infinitè parvæ ;
sed potentia negativa ipsius o sunt quantitates infinita : sic 0 -'= -
[p. 545] 545
ANALYSEOS METAPHYSICE PROPOSITIO
MaтH., I, 9, e (un coupon).
MATH., 1, 9, e.
In situ omni est ordo, sed
arbitrarium est initium. In linea duobus tantum modis eligi potest.
Матн., 1, 9, f (un coupon).
MATH., 1, 9, f.
Analyseos Metaphysicæ propositio insignis : Si data sit relatio inter duas quantitates homogeneas quam milla tertia ipsis bomogenea ingrediatur, erit ratio carum data. Hoc maximi est usus in rerum natura cognoscenda.
Exempli causa, etsi ignorarentur leges concursuum tamen ex hoc lemmate sequitur corpore aliquo incurrente in corpora quiescentia quotcunque, fore amissionem velocitatis velocitati incursus proportionalem. Nam data est utique velocitas amittenda, ex data velocitate integra incurrentis corporumque magnitudine et situ. Relationem autem datam dico dum aliquid ex quibusdam datis datur ; cum ergo relationem sola velocitas integra et amittenda ingrediatur, erit ratio earum data " . . . . . . .
MAтH., I, 9, g (un coupon).
MATH., I, 9, g.
Datum est determinatum cognitum. Ex dato diametro circuli datur area quadrati inscripti, sed determinatur area circuli.
Maтн., I, 9, h (un coupon).
MATH., I, 9, h.
De relationibus.
Videtur tandem ratio detecta demonstrandi in generalibus aliqua, v. g.
quod eodem corpore per idem spatium uniformiter moto diversis velocitatibus, actiones sint ut velocitates ? . . . . . . . . . . .
I. Cf. MaTH., I, 26, a ; III, B, 18, b. V. La Logique de Leibniz, p. 300.576
[p. 546] 545
DÉFINITIONS MATHÉMATIQUES
Maтн., I, 9, i (un coupon).
Матн., I, 9, i.
Definitio : æqualia sunt quæ [mutuo] sibi substitui possunt salva veritate, videtur nimium dicere seu obreptitia esse. Nam ex eo quod prios posterius substitui potest, salva circa magnitudines veritate, sequitu vicissim et posterius priori similiter substitui posse, ut alibi demonstravi ! .
Jam qua demonstrari ex definitione possunt, inserere præoccupando est (si rigide agas) obrepere.
MAтH., I, 9, j.
MATH., I, 9, j (un coupon).
Un de mes estonnemens est, que des personnes studieuses, qu 'appliquent fort à l'analyse, ne donnent rien de nouveau, comme pa exemple le feu P. Prestet amy du R. P. Malebranche ? . Je crois que cela arrive en partie, parce qu'ils suivent trop la route que les autres avoient déjà prise ; il faut s'écarter du grand chemin pour trouver quelque chose, à peu près comme un voyageur qui va en Grece pour trouver des insМатн., I, 12.
Матн., 1, 12.
Demonstratio omnimoda qua nullam propositionem, nisi identicam, sine demonstratione assumit ; nulloque perinde axiomate aut alia affirmatione demonstrabili sed non demonstrata utitur, etiam analysin perficit.
Itaque ut Analysin situs constituerem, inter alia cogitavi scopum obtinere posse si perficerentur Demonstrationes Elementorum Euclidis, in quo jam olim Apollonius, Proclus, nuper Clavius laboraverunt '. . .
[p. 547] 547
DÉFINITIONS MATHÉMATIQUES
Définitions de CONTINUUM, PARS, TOTUM, HOMOGENEUM, FORMA.
MAтH., I, 12.
HOMOGENEA sunt, quæ possunt esse requisitum immediatum ejusdem.
REQUISITUM IMMEDIATUM est, A ipsius B, si propositio hæc : Si A non est, B non est, demonstrari non potest [seu per se nota est) . • • • • Itaque Requisitum immediatum sive Contentum, et Requirens immediatum, sive Continens, considerabimus ut genus, partem autem et totum, ut species. . . . . . . . . . . .
......
MaTH., I, 14, a. En tête d'une feuille :
MAтH., I, 14, a.
Hic generalis notio lineæ sine consideratione motus et superficiei, item notio latitudinis et profunditatis.
Linea est extensio cujus sectio quævis per idem punctum est id punctum.
• •......
MATH., I, 14, b. En tête d'une feuille :
MAтн., I, 14, b.
Videamus an non commodius sit Motum adhibere, quam sectiones ;
cum revera Sectiones sint moti generantis vestigia. Et ita poterimus nihilominus abstinere a consideratione similitudinis ; adhibita sola consideratione congruentix.
Linea est extensum quod describitur motu puncti '.
MATH., I, 14, c. En tête d'une feuille :
MAтH., I, 1÷, c.
Hic memorabilia nactus sum : continui Notionem et partis ; adeoque homogenei non supponendo similitudinem, vel transformationem seu motum. Et possum sane condere Geometriam novi generis, ex solo principio inexistentia, seu ex solis Epharmostiis ut congruentia, non adhibita similitudine seu Morphicis.
Continuum est A in quo utcunque sumta bina exhaurientia B et C, aliquid habent commune D, seu utrique tam B quam C inexistens ? .
Cf. Maтн.. I, 18 : Generalia de descriptionibus linearum ver motu
Cf. une définition analogue du continu dans le Specimen Geometria lucifer (Math., VII, 285).
[p. 548] 548
DE CALCULO SITUUM
MATH., I, 14, d. Commencement d'une feuille :
MaтH., I, 14, d.
Elementa plani ' in calculum redigere conabor, ut specimen exhibeam Calculi Situs quem excogitavi ? .
_ _•
MATH., I, 15 (8 p. in-4°). Copie de la main d'un secrétaire.
Матн., I, 15.
De Calculo Situum.
S I. Ut in Calculo Magnitudinum < cum ipsas Magnitudines formamus dum > addimus, multiplicamus, in se ducimus et horum reciproca peragimus, tùm etiam conferimus per rationes, aliasve relationes progressiones ac denique Majoritates, Minoritates et Æquationes. Ita in Situ formamus Extensa per Sectiones et Motus, deinde conferimus, spectamusque in eis præter Magnitudines Similitudinem, Congruentiam (ubi concurrunt qualitas et Similitudo) Coincidentiam, adeoque Determinationem. Determinatum enim est cui aliquid, iisdem positis conditionibus, coincidere debet.
S 2. Et ut doctrina Magnitudinis sua habet Axiomata, veluti Totum sua parte majus est. Quod majus est majore majus est minore. Si aqualibus aqualia addas proveniunt aqualia, aliaque id genus. Ita Doctrina Situs Axiomata propria habet qualia sunt :
Si Similitudo, Congruentia, Coincidentia sint in Determinantibus, esse etiam in determinatis, et vicissim, si ea sint in Determinatis erunt quoque in Determinantibus simplicissimis.
Exempli causa. Ponamus non nisi unicam Rectam a puncto ad punctum duci posse, sequetur omnes Rectis esse inter se similes, quia ad determinandam Rectam ab A. ad B. nihil aliud opus est quam assumi A, B. et ad aliam LM, saltem assumi situm punctorum L, M. Situs vero duorum punctorum situi aliorum duorum semper similis est quia nihil differentix præter solam magnitudinem distantiz totius assignari potest, sed magnitudo jam est aliquid ad tertium relatum. < Non tamen Situs punctorum
C'est-à-dire la Géométrie plane, opposée aux « Solidi Elementa ».579
[p. 549] 549฿
DE CALCULO SITUUM
duorum Situi punctorum aliorum < duorum > plane (idem] < con- MatH., I, 15.
gruus > erit nisi ita ponantur ut quodlibet Extensum continuum quod applicari potest inter Terminos unius situs possit etiam applicari inter Terminos situs alterius. > Similia vero sunt quæ ambo seorsim spectata sunt indiscernibilia ita ut nihil sumi possit in uno cui simile sumi nequeat in altero, abstrahendo ubique ab aliqua determinatà Magnitudine nisi excipias magnitudinem Angulorum, qua ad doctrinam situum, non vero ad doctrinam Magnitudinum referri debet.
Cum ergo probaverimus omnes situs binorum punctorum esse similes, etiam determinata, seu omnes Linex Rectæ erunt Similes.
I S 3. Contra non omnia Triangula per situm trium punctorum deter- P. 2.
Le ham a ing ont chin Dani minata sunt similia inter se. neque enim ABC similiter se habent ut LMN. Potest enim Distantia AB ad Distantiam BC aliam rationem habere quam Distantia LM A ad distantiam MN, ita ut in determinantibus sit dissimilitudo. ex quo patet etiam in duabus Rectis lineis tria puncta tribus aliis dissimiliter sita eligi posse.
N Nam similitudo a determinato reciprocè tantum valet ad purè determinantia, non etiam ad ea qua sunt plùs quam determinantia.
Sic, etiamsi Circulus determinetur per tria puncta peripheriæ data,
tium similitudinem, quia Peripheriæ tria puncta data plùs determinant, quam ipsum Circulum, scilicet etiam certum Angulum in segmento, et tres partes peripheriæ determinatam ad totum Circulum rationem habentes.
At contra si Circuli duo determinentur per datas duas Chordas et per aquales Angulos in segmentis super Chordas factis, tum demum Circuli non solum similes erunt, sed etiam similiter determinati. Hic autem quæstio nec de tali quidem determinatione est, sed saltem de primis et simplicissimis determinantibus, qua ubi determinata fiunt similia, etiam similia esse debent.
Si vero contingeret, dissimilia determinantia nihilominus dare similia determinata, id ipsum certo indicio est hane determinationem non esse simplicissimam, sed aliam dari simpliciorem.
[p. 550] 550
DE CALCULO SITUUM
S 4. Uti Magnitudinum Logisticam seu Mathesin generalem ad calculum reducimus, utimurque imprimis rationibus et aquationibus, ita calculus quidam in situ institui potest per similitudines et congruentias.
| Litera autem in Calculo Magnitudinis designare solent ipsas Magnitudines. In Calculo Situs possunt designare puncta et loca. Hino si YA ~B.A. ' locus omnium Y est superficies sphæræ.
In hac Consignatione B.A. significat situm puncti B. ad punctum A, sed ~ est signum congruitatis. Sensus ergo illius Consignationis talis est.
Quodlibet indeterminatum Y eum situm habere ad punctum determinatum. A quem habet B ad A. unde intelligitur ipsum B quoque inter ea Y seu in eadem superficie sphæræ esse. Sed si posuissem Y.A. ~B.C.
on opus fuerit B in superficie sphæræ poni. < Sed iam manea .A.NB.A. > S 5. Jam posità alia adhuc sphærà ZL. ~ ML. et considerando has duas superficies sphæricas se intersecare et loca communium concursuum vocari V. unumquodque V. erit simul Y. et Z. ut scribere possim V.A. ~ BA et V.L. ~ML. Potest autem B assumi coincidens ipsi M (quod ita signatur BaM) quod vocetur F, determinatum ex ipsis V.
fietque V.A. ~ F.A. et V.L. ~ F.L. unde componendo fit V.A.L. ~ F.A.L. unde sequitur, Lineam in qua se secant duæ superficies sphæricæ ejus esse naturæ ut quodvis ejus punctum V habeat ad duo data A.L. situm eundem. quem constans F. (qua proinde una est ex ipsis V) ad eadem puncta A.L.
S 6. Idem etiam sic enuntiari poterat : Quodvis punctum • A.G.L.
cujus duo puncta A. et L. quiescunt, motu suo talem
lineam V.V.V. describet qualem formant duæ superficies sphærica sua intersectione, id est Circularem,
quia cum Extensum ponatur rigidum adeoque punctum
quodvis ut G suum situm servet ad puncta A.L.
durante motu extensi continuo quiescentia, inde quodlibet Vestigium ipsius G. circumvoluti situm eundem ad duo puncta fixa A. et L. retinebit non aliter ac suprà scripsimus V.A.L~F.A.L.
(stat Vi 7580 et cons un eusi droupe a ( 4, , sio Geometrica propria, 10g8 [p. 551] 55 г
DE CALCULO SITUUM
I S7. Puncta vero quavis quæ dicto Motu durante unà cum punctis A MatH., I, 15.
et L quiescunt, eo ipso quia quiescunt, oportet esse situs sui ad A. et L.
unica. Nam si moverentur pluribus locis eundem situm ad A et L. exhibere possent, siquidem omnia eorum vestigia eundem situm ad A. et L.
haberent. Jam vero ea puncta sunt sua ipsorum vestigia, id est describent Circulos indefinite parvos sive evanescentes in puncta. Ita prodit Linea Recta cujus Expressio hæc erit. Posito puncto quovis ejus indeterminato R. dicetur R.A.L. Unicum seu si R.AL ~ (R)A.L. erit R s (R).
S 8. Hinc patet duas Rectas non transire per eadem duo puncta ut ABC et ABS. nam si in Rotatione Plani punctis A. et B. fixis totum planum moveatur, illa rotatio efficiet ut quicquid semel fuit altero superius seu propius externo initio rotationis id facie versa fiat postea inferius seu remotius ab initio rotationis externo. At, si tàm Linex ASB quàm ACB essent Rectæ, facta rotatione ad Fixa puncta A. et B. oporteret ambas quiescere ex natura Linea Rectæ modo ostensâ. Si ambæ quiescerent, S semper maneret suprà extensum ACB et nunquàm caderet infrà, quod est contrà Naturam Rotationis.
S g. Hinc statim colligimus Rectas inter se similes esse, habere partem toti similem, quin etiam Rectam Lineam esse simplicissimam, cum nihil aliud quàm extrema ad totam suam determinationem requirat, adeoque et minimam inter extrema, et pro distantià punctorum in posterum sumi posse. Pro distantiâ sumetur, quia Terminis immotis, distantiam Terminorum oportet esse immotam. Si ergo alia Linea inter A. et B præter Rectam assumeretur pro distantiâ, etiam illa punctis A. et B. Fixis in r otatione Plani maneret immota, præter Rectam AB. etiam immotam in eadem rotatione per S 7. Ergo darentur duæ diversæ Linez simul immotæ in hac rotatione, quod absurdum per S 7.
| Brevissima erit, quia si alia brevior ab A. ad B. pertingit, Linea P. 5.
< seu extensum > assequetur distantiam se ipso majorem quod absurdum. Si alia aquali datur, ut si esset ASB non quidem Recta, zequalis tamen rectæ ABC, oporteret distantias AS + SB. non esse majores quàm A.B. quia non possunt esse majores conterminis curvis AS + SB (qua ponuntur ipsi AB æquales) ex naturâ brevissimi.
[p. 552] DE CALCULO SITUUM 552
MaTH., 1, 15. Sed Euclides demonstravit esse AS + SB majores quam AB. nullis rincipiis huic (Brevissima duo inter cosdem terminos non dantur) inni.
tentibus implicitè assumtis, sed ex puris angulorum sitibus ratiocinando Ergo patet quoque nostri asserti veritas, quod duo brevissima inte -osdem Terminos non dentut
nequeunt. Id quod ex natura similium per se constare censendum est.
Itaque Diametrus AB major est Chordâ AD nam Chorda AD abscindit
Arcum dissimilem dimidio Circuli AB (alias
ab A ad B rediret contrà S 8). Ergo per positum principium non erit AD = AB. Sed nec
AD Г AB, quia CA + CD = AB duplum
Radii duplo Radii. Ergo hoc pacto esset
AD Г CA + CD Brevissimum majus altero
iisdem Terminis interjecto quod absurdum.
Cum ergo Chorda AD nec aqualis sit Diametro nec major, patet Diametrum quâvis Chordâ majorem esse.
Hinc sequitur tertium Trianguli Isoscelis AMN duo latera tertio sunt
majora. Nam Circulum Centro A, per M et N
ducendo AM + AN quantur Diametro seu
duplo Radii sed MN modo fiet Chorda
ejus Circuli. Ergo ut paulo ante probatum
AM + AN T MN.
Denique dico in quocunque Triangulo duo latera reliquo esse majora DE + DF F EF. Nam abscindo DX=DE, Ergo DE + DX Г EX, ut
de Triangulo Isoscele ostensum. Addo utrinque
XF. Ergo DE + DX + XF • EX + XF. Id est
DE + DF • EX + XF ( »).
Aut igitur DE + DF minus erit brevissimo
EF, quod absurdum per S 9. aut aquale (et sic per ea quæ ad literam * probavi erit EF EX + XF Brevissimum alio cointerjecto absurdum) aut denique DE † DE majus erit quàm EF quod erat demonstrandum.
1S Ir. Ut Linea Recta est locus omnium punctorum sui situs ad duo P. 6.
[p. 553] CALCULO SITUUM
=53
DE
puncta unicorum, ita Planum est locus omnium punctorum sui situs ad MatH., 1, 15.
tria puncta unicorum, unde patet, etiam assumtis duabus rectis se intersecantibus haberi Pianum. Esto enim Recta per A.L. et alia per A.M. Habemus tria puncta A.L.M. nec tantum determinata sunt puncta omnia Rectæ per AL et omnia Recta per AM sed et omnes distantiæ a quovis puncto unius Recta ad quodvis punctum alterius rectæ, adeoque quodvis punctum in quavis harum distantiarum (qua etiam sunt Lineæ Rectæ) determinatum est seu sui situs ad A.L.M. unicum.
S 12. Jam Recta per A.L. omnia puncta vocentur Y et Recta per A.M. omnia puncta appellentur Z. erit ita A.L.Y. unicum et A.M.Z unicum. Ex ipsis Y unum sit H, et ex ipsis Z unum sit N erit A.L.H unicum et A.M.N. unicum. Sumatur alius locus cujus quodvis punctum V sit unicum sui situs ad H.N. Sed ipsum H. est unicum ad A.L. et ipsum N. est unicum ad A.M. Ergo V. erit unicum ad A.L.A.M. Nam in Determinationibus pro Determinato substitui possunt Determinantia.
Cum ergo sit V. ad A.L.A.M. unicum et repetitio ejusdem A. supervacanea sit, saltem inde inferetur esse V. ad A.L.M. unicum. id est omnia puncta V. esse in eodem plano cum A.L.M. quia Planum est locus omnium punctorum sui situs ad tria puncta Fixa Unicorum.
S 13. Sequetur etiam Duo Plana sese secare in Lineâ Rectâ. Sit X.
Unicum ad A.B.C. et Y. unicum ad L.M.N. Puncta vero utriusque Plani communia omnia vocentur Z. ita ut puncta Z sint unica sui situs tam ad A.B.C. quàm ad L.M.N. Ergo omnia Z tam X. erunt quam Y. Producantur Distantix LM.LN. et MN. dum Plano per A.B.C. occurrat in ).. u.
tv. quod fieri necesse est quia planum quodvis secat totum spatium e ectio communis procedit in Infinitum. Item, omnis Recta procedet i infinitum. Necesse igitur est ut ad illud Planum seu ad sectionem communem perveniat.
I S 14. Sed ne moveatur objectio, forsan unam inter Distantias L.M.N. P. 7.
esse sectioni Parallelam, duo nobis puncta 1. et y. sufficiunt. Quodsi vero omnia tria in sectionem cadant nihilominus ex duobus eorum determinatis determinatum erit tertium, alioqui si tria essent indetermi-
[p. 554] 554
DE CALCULO SITUUM
nata inter se determinarent Planum in ipsa intersectione Planorum, quod МАтн., I, 15.
absurdum, quia sic ipsa quoque intersectio Planum foret. Itaque fiet Z. i. ». unicum id est omnia puncta Z. cadent in Lineam Rectam. Hinc quia dua Recta se mutuo non nisi in unico puncto secare possunt, trium Planorum Intersectio punctum erit.
S IS. Videndum etiam quid fiat, si tres superficies sphærica se secent, bi locus intersectionis extensum esse nequit. Neque enim duaru
inearum sectio Extensum est. Facile autem osten
potest, per duo puncta innumeros transire circulos.
etsi possit etiam aliquando Circulus circulum attingere saltem in uno puncto, etiam tum, quando non sunt in eodem Plano, etsi se non tangant. Circulum vero ex tribus punctis determinari manifestum est. Nam ex duobus punctis A. et B determinatur lecta cujus omnia puncta ad duo puncta hæc se habent eodem modo inter quæ etiam est Centrum Circuli. Similis locus punctorum ad B et ( eodem modo se habentium (inter quæ idem Centrum esse debet) extrat 1 in Rectâ punctis B et C. determinatâ. Ergo Centrum Circuli est in ambabus iis Rectis, id est in earum Intersectione sive : Ergo intersectio ambarum Rectarum est punctum ejusdem relationis ad (B.C.B.A. et cum
B repetere supervacaneum sit ad) B.C.A.
quod punctum omnino debet esse Centrum
$ **
Circuli per A.B.C. Sed nos supra definivimus Circumferentiam Circuli, locum
punctorum eodem modo se habentium ad duo puncta Fixa. Hinc Circulus erit Locus punctorum codem modo se habentium ad quodvis punctum X. Rectæ per AB, determinata substituendo pro Determinantibus.
S I6. Sumantur tria puncta in Circumferentia hujus Circuli et Planum per ea transiens, cui occurrat Recta per AB. in Puncto quod sit C. Ergo Circumferentia est locus punctorum codem modo se habentium ad C. ostendendumque erit omnia puncta Peripheriæ cadere in hoc Planum per tria puncta Peripheriæ ipsius ductum. Quod fiet si ostendatur Planum esse locum omnium punctorum ad duo quædam puncta codem P. 8. modo se habentium.581 Rectam vero esse lo-|cum omnium punctorum
[p. 555] 555
DE CALCULO SITUUM
eodem modo se habentium ad tria quædam puncta. Sint puncta A.B.C. Мaтн., I, 15.
Duarum jam quarumcunque Sphærarum circa A et circa B.
A
intersectiones, cadent in Planum. Idem est de duabus quibuscunque sphæris circa A et C. Inde, quia hoc sufficit ad determinandum, Consequens est,
฿ Planum ex intersectionibus sphærarum circa A et B et A Planum ex intersectionibus Sphærarum circa B. et C aut circa A. et C. candem determinare Rectam ad quavis puncta hujus Plani codem modo se habentem ;
ad quæ illisio Recta in illud planum eodem modo se habet.
§ 17. In Plano quoque possumus concipere Rectam ut locum omnium punctorum eodem modo se habentium ad duo tantum puncta A. et B.
Adeoque omnes Circumterentiæ æquales circà A. et B. se secabunt in hoc loco seu in hac Linea Rectâ. Hic modus locum determinandi diversus est a priore. Aliud enim est dicere, locum omnium punctorum codem modo se habentium ad duo puncta A. et B. esse Rectam. Aliud locum omnium punctorum eodem modo se habentium ad A. ut ad B.
esse Planum. Nam prior proprietas sic exprimitur : A.B.C. ~ A.B.Y.
in solido. Locus omnium Y. Recta sed posterior proprietas sic exprimitur : A.Y.~B.Y. erit locus omnium Y. Planum. Sed, si omnia Y.
sint in eodem Plano cum AB et inter se posito A.Y~B.Y. erit locus omnium Y. Linea Recta.
Ex A.B.C. ~ A.B.Y. sequitur A.C. NA.Y. et B.C. ~ B.Y. unde constat Y. cadere in Sphæram Centro A. Radio AC. et in Sphæram centro B. radio B.C.
$ 18. Ex Contactibus etiam Sphærarum in uno puncto sequitur dari locum Unicorum ad duo puncta, vel vicissim ex
4 hoc sequitur Contactus Sphærarum in uno puncto.
Idem est in Plano de Contactibus Circulorum.
FAFBNLANLB. sic GANGB~MANMB.
FGH nempe circulus centro A radio AE descriptus cum sit E infra Rectam et A. suprà Rectam, secabit eam bis in F et L, qua sectionum puncta sibi continuo appropinquant, F. transeundo in G.H. etc. : et L in M. N. etc. : Ubi autem
ibi duorum sibi occurrent, ibi in unum coalescent in D. eritque [p. 556] 556
CALCUL DES ALTERNATIVES
MaTil., I, 15. Circulorum Contactus. Hine si A et B sint ea ad quæ omne punctum rectæ FL eodem modo se habet, erit D sui situs ad ea unicum et ir Rectam per A.B. cadet. Videtur etiam sequi has Rectas se non nisi ir uno puncto secare.
MATH., I, 26, a (I f. in-4°) ' Мати., 1, 26, а.
Logica est Scientia generalis.
Mathesis est scientia rerum imaginabilium.
[Theologia] Metaphysica est scientia rerum intellectualium ? .
Moralis est scientia affectuum.
Combinatoria agit de calculo in universum, seu de notis < sive characteribus > universalibus.
Non omnes formulæ significant quantitatem, et infiniti modi calculandi excogitari possunt. Exempli gratia pro calculo alternativo si dicatur * esse abc, intelligi potest x esse vel a vel b vel c. Hinc si sit x idem quod abc, et y idem quod ade, erit xy idem quod abcde, seu calculo alternativo id quod est a vel y necessario erit vel a vel 6 vel c vel d vel e. Cum in Verso.
multiplicatione alias < et > secundum | leges communis calculi posito x [esse] valere abc, et y valere ade debuisset xy valere abcde. Verum in calculo alternativo tali, a et aa æquivalet, nec ulla ratio habetur combinationis literæ secum ipsa. Ita posito x esse abcd, et idem x esse cefg, sequitur x esse c. posito hæc omnia a.b.c.d.e.f.g. esse inter se diversa.
Si enim constet hoc modo x esse unum ex his quatuor a.b.c.d. et unum
Geometra, nam cum sciunt quod quærunt debere esse in aliquo circulo dato, idemque esse debere in alio circulo etiam dato, concludunt id cadere in horum circulorum intersectionem ? .584583582 Idem fieri potest in seriebus numerorum, Et alioqui calculus alternativus immensum habet usum in
[p. 557] SYNTHÈSE ET ANALYSE
557
calculo decimali, seu cum omnes quantitates per terminos progressionis Maтi., 1, 25, a.
cujusdam Geometrica exprimi debent, quod vulgo in calculo quæritur.
Suit un paragraphe sur la distinction de la qualité et de la quantité.
Quandocunque una quantitas ex alia determinari potest nulla tertia homogenea assumta, semper data est ratio unius ad alteram '.
Ni fallor, exemplum habui nuper (Martio vel Aprili 168587 puto in subducendo calculo pensionum, ubi cum initio non prævidissem rationem datam, eam datam apparuir. . . . . . . . . . . . . .
MAтн., I, 26, b (3 p. in-4°). Une préface commençant ainsi :
Maтн., 1, 26, b.
Duo sunt lectorum genera quibus instituti mei rationem reddere volo.
à savoir les tirones et les docti ? .
Mатн., 1, 26, c (un coupon).
Матн., 1, 26, с.
Dua sunt Methodi, Synthetica seu per artem combinatoriam, et analytica. Utraque ostendere potest inventionis originem, neque ergo hoc est privilegium analyseos. Discrimen in eo est quod combinatoria < orsa a simplicioribus > totam Aliquam scientiam, vel saltem theorematum et problematum seriem exhibet, et inter ea etiam id quod quæritur.
Analysis vero problema propositum reducit ad simpliciora ; et fit vel pe altum, ut in Algebra, vel per problemata intermedia in Topica ve reductione. Idem discrimen et in combinatoria : ordimur enim vel a primis vel a propinquis 3.
Maтн., 1, 26, d (un coupon).
Матн., I, 26, d.
Methodus synthetica est, cum problema difficile soluturi incipimus a facilioribus.586585 In synthesi per se facile observandum, ut tentemus obtinere
[p. 558] MODUS REDUCENDI PROBLEMATA 558
d. elegantes progressiones, quibus Tabularum < calculandarum > compendia contineantur. Algebra, qua scilicet incognitum pro cognito sumiSusheis feria enquis, upe culais prais proposi ei ia.
ad zequicompositas'. Item cum formulas in quibus potentia, reduco ad las in quibus sola rectangula. Item cum curvarum ordinatas resolvo 1 artes seu in duas pluresve ordinatas aliarum curvarum simpliciorum ; v terminos seriei, ut plurium serierum terminos, quo facto summas vel dimensiones illarum reduco ad has simpliciores. Eademque methodo pervenio ad seriem summatricem, quando aliqua per formulam communem exprimibilis datur, quando scilicet formula resolvitur in differentiam duorum terminorum vicinorum ejusdem seriei. Methodus procedendi per meras cognitas est pure Synthetica. Mixtas mixta ? .
| Zetetica Vieta pertinent ad Synthesin. . . . .
Verso.
Data veterum pertinent ad Anagogicam ? . .
Mатн., 1, 26, e (un coupon).
МАтн., I, 26, e.
Jan. I680.
Modus reducendi problemata ad alia simpliciora.
Si tres magnitudines inter se debent fieri aquales, efficiatur ut duæ quælibet sint inter se aquales. hac methodo exhibetur ab Euclide Triangulum æquilaterum. item efficiatur ut summa duarum quarumlibet æquetur tertiæ duplæ . . . . . . . . . . . . . . • •
. V. La Logique de Leibniz, Appendice III, § 1d ›. C'est-à-dire : « Methodus procedendi per cognitas mixtas (incognitis) est mixta (Analyseos) ».588
[p. 559] 559
SUR L'ANALYSE TRANSCENDANTE
Maтн., 1, 27, a (1 f. in-4°).
Матн., I, 27, 2.
[Constitui specimina quædam dare [Aralyseos Transcende] Geometria Analytica, Algebram Transcendentis, circa problemata qua ad Equationes Algebraicas < sive communes > reduci non posse demonstro.
Igitur harum xquationum Algebraicarum loco alias introduco, [qua ullius sunt certi gradus], de quibus non potest dici sintne planz a solidæ, an sursolidæ an alterius certi gradûs.]
Deprehendi Algebram non porrigi ad omne genus problematum, et pollicitationes Cartesil justo ampliores esse, cum ait omnes quæstiones Geometricas a se eo reduci posse ut tantum sit opus quærere radices quarundam quationum, qua construi possint per curvas quas ille in Geometriam recipit. Hæc enim adeo à veritate aliena sunt, ut pro certo affirmare audeam potissima utilissimaque problemata quæ Geometrian ad Mechanicen < aliosque usus > applicanti occurrunt ab Algebra < hujusmodi > non pendere nec in ejus potestate esse, qui notas publicè methodos < solummodò > secutus fuerit.
Qua cum mihi multo usu constarent, succurrendum eorum errori existimavi, qui Algebra communi contenti, quidvis à se præsturi posse jactant, credo quod majoris momenti quæstiones non attigêre. Ideo specimina quædam dare constitui Geometria Analytica circa problemata transcendentia versantis, qua demonstro ad aquationes Algebraicas reduci non posse < nec dici posse plana aut solida aut sursolida, alteriusve certi gradus > ; et habere tamen Analysin quandam propriam, vulgari latiorem, nec minus certam. | Specimina autem quæ dixi sunt circa quadraturas generales Circuli, Ellipseos et Hyperbolæ, Trigonometriam Canonicam sine Tabulis, inventionem Logarithmi ex numero, et numeri ex Logarithmo dato ; idque per expressiones analyticas non ut hactenus appropinquatorias, sed exactas, ita ut problemata hujusmodi transcendentia prorsus ad instar communium tractari queant, sive theoriam, sive praxin spectes. Habeo etiam < soluta > complura Problemata ad Mechanicen, Opticen aliasve scientias applicata, qua non nisi per [hanc] Analysin transcendentem tractari possunt.
[p. 560] 560
SYNTHESIS. ANALYSIS
MATH., I, 27 b (un coupon).
МАти.. I, 27, b.
Synthesis. Analysi
Combinatoria. Algebra Pleraque difficiliora non per Algebram, sed per Combinatoriam inventa sunt, imo ipsa fundamenta Algebræ per Combinatoriam sunt constituta, nam (exempli causa) quis invenisset summam radicum esse terminum secundum, summam binionum sub radicibus tertium, summam ternionum quartum, etc. nisi quis plura binomia eundem terminum communem habentia, ut x ta, x 1b, xtc, etc. id à posteriori agnorisset, et aquationes radicales datam dividentes pro binomio hujusmodi haberi posse cogitasset : Idem tamen potuisset inveniri a priori vel saltem ut Verso. inveniretur occasio sumi per analysin, considerando quod | ob legem homogeneorum Terminus secundus necessario sit qualis quantitati ex radicibus simpliciter composita, et quidem ex omnibus codem modo, id est summæ. Dubium an per aliquem numerum multiplicatz ; sed nullum numerum prodire considerando multiplicationem patet. Eodem modo terminus tertius componitur ex binionibus, nam quadrata licet binionibus homogenea in calculum intrare non possunt, quia multiplicatio semper est inter diversos radices.
Mатн., I, 27, c (un coupon).
Мати., I, 27, с.
De arte combinatoria scribenda. Circa de variis ludorum generibus.
Von interest oder de apparentia moriendi. Dahin von bills of mortality.
< Pharos scientiarum > Izquierdo. De Cryptograpicis. De arte observandi aliquid curiosum ex oblatis Tabulis. De arte casus formandi seu fingendi casus difficiles. De exceptionibus, replicis duplicis et earum usu in disciplinis ubi universalia facile haberi non possunt quasi via ad universalia. De ludis wozu ists strob guth. Deque exercenda juventute per ludos. De logica ratione datis duabus rebus inveniendi commune genus proximum seu proprium. De magnitudine libri in quo omnes hexametri possibiles scripti extent. De libro in quo scriptæ jam habeantur [p. 561] 56г
DE ARTE COMBINATORIA
de formis simplicibus, de potentiis, de Trinomiis. De Numeris combinatoriis, de harmonicis ? .
- Addatur Henrici Mylfortij ≤ Vratislaviensis > Encyclopadi phoristicæ consilium seu Isagoge per Definitiones et Soritas. i
MATH., I, 27, d (1 f. in-4°). Autre plan, plus développé, écrit sur une MaTH., I, 27, d.
note d'hôtel datée de « Bockenemb, anno 1680 » 3.
De Arte combinatoria libellus componi posset utilis, jucundus, pulcher.
Multa in eo inseri possunt perelegantia, ut de variis ludorum generibus.
De eo quod interest solvendo ad vitam, ut vocant ; ubi de [apparentia]
moriendi verisimilitudine, et de catalogis mortuariorum. Addatur Caramuelis Mathesis audax, ubi etiam de quibusdam ludis. Combinatoria Kircheri. Isquierdo Pharos scientiarum. Excogitandum aliquid Lulliana arti vicarium eaque melius. P. Ivo Capucinus subjecta omittit '. De arte observandi aliquid Curiosum ex oblatis Tabulis. Keplerus ex calculo conjecit hyperbolam fore aptam dioptrica, quod postea Cartesius demonstravit. Huddenius ex Tabulis aliquot millium qui Amstelodami reditus ad vitam habebant inde ab 8o annis condidit regulam quam alibi retuli ".
Similes Tabulæ condenda de declinationibus magneticis ", unde homo aliquis ingenio præditus aliquam struat hypothesin.
Quornodo a simili ratiocinandum. Veterum methodus pro demonstranda qualitate angulorum refractionis et incidentiæ ; hanc Fermatius egregie transtulit a catoptrica ad dioptricam.590589 Ita ex eo quod ostensum est in omni machina semper centrum gravitatis descendere, ingeniosus aliquis
[p. 562] 562
DE ARTE COMBINATORIA
MiTH., I, 27, d. inferet, ergo centrum gravitatis semper eadem celeritate ferri, etiam in codem plano, et corporibus non connexis. De Cryptographicis tentandum quomodo possit inveniri clavis, si forte sit nomen aliquod, remotis auxiliis qua a lingua sumuntur. De non valentibus. Solutio problematis quod Fr. Christian Rosencreuz proposuit. De arte casus formandi, fingendi casus difficile :
venientiam et disconvenientiam invenire magis est analyticum. Sed data te aliam invenire valde similem aut valde dissimilem magis Combinatorium. Caput præmittendum de differentia Methodi Analytica et Combinatoriæ, et de differentia ingenii Analytici et ingenii combinatorii '. In analysi magis opus attentione ad pauca, sed valde acri, in combinatoria opus respectu ad multa simul, itaque simile est discrimen atque inter pictores rerum minutissimarum et statuarios. Analytici magis Myopes. Combinatorii magis similes presbitis. Analysis ubi semel reperta est, solam requirit attentionem < seu firmitatem mentis cui respondet in exercitiis corporeis firmitas manuum > ; et tali ingenio sunt, qui non vagi sunt, sed possunt etiam sine calamo, sola imaginatione calculare. At Combinatoria magis requirit subitam per multa discursationem, < cui in corporeis exercitiis agilitas respondet. > Et ut his qui imaginatione firma non valent ad res attente considerandas succurritur figuris et characteribus, ita his qui memoria non valent nec multa simul sibi exhibere possunt, succurritur ope Tabularum. Characteristica vero et tabulis et analysi auxiliatur. De Tabulis ita condendis ex cognitis, ut ex interpretatione vel continuatione seriei divinentur incognita ? . Ex multis modis unam eandemque rem quærendi < et inveniendi > semper est aliquis, qui longius ducit et ad altiora servire potest. Ex inquisitione rei ejusdem per diversas vias efflorescit quædam ut ita dicam aquatio seu comparatio, non inter duas quantitates, sed inter duas methodos, unde semper Verso. nova et præclara theoremata condi | possunt. Est ars quædam condendi theoremata ? . Combinatoria non semper demonstrativa est, sed sæpe agit variis divinationibus et tentamentis. Methodus exclusiva Freniclii.
I. Cf. De Synthesi et Analysi universali (Phil., VII, 297) ; et MatH., I, 26, c, d ; 27 b.592591
[p. 563] 563
SPECIMEN RATIOCINATIONUM MATHEMATICARUM
Algebra non est res magna, hic indignabuntur, qui eam pro mysterio MatH., I, 27, d.
aliis venditant. Est tamen nihil aliud quam talis calculi gubernatio ut incognitum quantum licet solum vel paucis expressum habeatur. Hæc est investigatio aquationis. Resolutio autem aquationis species est tantum artis inveniendi clavem rei involutæ. Hoc fit hic non difficulter per synthesin et analysin. Algebra plurimum habet de Synthesi '. Datur methodus quædam magis unalytica, qua problema aliquod reducitur ad aliud problema facilius unum vel plura ; hoc vere est retrorsum vestigia legere.
Матн., I, 28.
MATH., I, 28 (4 p. in-folio).
Specimen Ratiocinationum Mathematicarum, sine calculo et figuris.
ossUMUS Quantitatem rei definire affectionem totius quatenus habe
omnes suas partes. < Sæpe autem res ipsæ secundum hanc affec tionem consideratæ dicuntur quantitates. > Rationem verò dicere possumus formam comparationis duarum rerum secundum suam quantitatem.
¡ Coincidentia sunt eadem diversimodé enuntiata. Ur via < recta > ab A ad B à via < recta > à B ad A.
Determinantia sunt, quæ simul uni soli competunt. Itaque quorum determinantia sunt eadem, ea licet diversimodè enuntiata coincidunt.
Quorum determinantia coincidunt, ea inter se coincidunt. (ut dux recta quarum extrema coincidunt, duo arcus circuli quorum tria puncta coincidunt).
Congrua sunt qua per se discerni non possunt.
Congrua per se spectata sibi substitui possunt quasi essent coincidentia.
Quorum determinantia congruunt ea inter se congruunt (ut quia datis tribus lateribus datur Triangulum, ideò si congruunt AB. BC. CD = ipsis FG. GH. FH congruet triangulum ABC triangulo FGH). } Aequalia sunt qua resolvi possunt in partes < suas > diversas singulas singulis diversis alterius congruentes.594593
[p. 564] 564
SPECIMEN RATIOCINATIONUM MATHEMATICARUM
Corollar. Hine qua congruunt æqualia sunt, nam et corum partes conМатн., I, 28.
Corollar. Omnia aqualia transformari possunt in congrua. Et qua in congrua transformari possunt æqualia sunt.
< Coroll, Equalia codem modo secundum quantitatem tractata exhibent aqualia. > Similia sunt quæ sola magnitudine discerni possunt.
Corollar. Qua similia et æqualia sunt congrua sunt. Et contra.
Corollar. Omnia congrua sunt similia.
Corollar. Similia similiter tractata exhibent similia.
< Corollar. Qua similiter determinantur similia sunt. > Homogenea sunt qua in eo conveniunt in quo pars < corum > quælibet cum toto convenit.
< Corollar. Omnia similia sunt homogenea. > Corollar. Omnia homogenea transformari possunt in similia. Et omnia quæ in similia transformari possunt, homogenea sunt.
Minus est quod parti alterius (Majoris) æquale est.
Corollar. Minus minore est minus majore, quia pars partis est pars totius.
Corollar. Totum est majus sua parte.
Corollar. Duo homogenea quorum unum altero nec majus nec minus est, æqualia sunt.
Partes cointegrantes sunt omnes partes in quas totum simul resolvi potest.
< Coroll. Totum est aquale omnibus partibus cointegrantibus '. > Summa quarundam quantitatum est totum, cujus illæ quantitates sunt partes cointegrantes.
Summa summarum est summa quantitatum ex omnibus summis.
Si eædem sint quantitates, diversæ summæ, tamen eadem est summa summarum.
| Differentia duarum quantitatum est < ea > pars majoris, cujus P. 2.
altera cointegrans aqualis est minori.
Corollar. Differentia aqualium est Nihil.
Summa ex aliqua quantitate, et differentia quantitatum quarumcunque aqualium zqualis est priori quantitati. Sequitur ex præcedenti.595
[p. 565] 565
SPECIMEN RATIOCINATIONUM MATHEMATICARUM
Si summa duarum quantitatum, et differentia duarum quarumcunque MaTн., I, 28.
quantitatum, colligantur in unam summam, ea æqualis erit summæ ex quantitate majore duarum posteriorum, et differentia inter summam duarum priorum, et minorem duarum posteriorum '.
Hinc summa summæ et differentiæ duarum earundem quantitatum aqualis est duplo majoris.
Differentia summæ et differentiæ duarum earundem quantitatum equalis est duplo minoris.
Summa duarum differentiarum est differentia inter summam majorum et summam minorum.
Differentia duarum differentiarum est differentia inter duas summas collectas ex quantitate majori unius et minori alterius differentiæ.
Differentias voco continuas, cum quantitas minor differentiæ unius est quantitas major differentiæ alterius.
Summa quotcunque differentiarum continuarum, est differentia quantitatis maxima et minimæ.
Progressio Aritmetica est series quantitatum ex quibus duæ quælibet proxima sunt æquidifferentes.
Hinc in progressione Arithmetica dux quælibet eodem intervallo distantes sunt æquidifferentes, et contra æquidifferentes sunt aquidistantes.
Hinc series quantitatum aquidistantium ex progressione arithmetica sumtarum, est progressio Arithmetica < (adeoque et ex Geometrica sumtarum Geometrica). > Si sint tres quantitates < proxima > progressionis Arithmeticæ, summa extremarum est duplum intermedix.
Si sint tres quantitates progressionis arithmetica, et media aquidistet ab extremis, summa extremarum æqualis est duplo mediæ.
Si sint quatuor quantitates progressionis arithmetica, et tantum distet secunda a prima, quantum quarta à tertia, summa extremarum xqualis est summæ intermediarum.
! Si sint quotcunque quantitates progressionis Arithmeticz, duplum P. 3.
mediæ, vel (si numerus quantitatum par est adeoque duæ sunt mediæ)
dimidium summæ duarum mediarum toties sumta quot sunt termini reliqui, æquale est summæ omnium.596
[p. 566] 566
SPECIMEN RATIOCINATIONUM MATHEMATICARUM
Comparare duas quantitates per se < (sine extrinseca mensura Матн., I, 28.
residuum à minore, < etiam quoties fieri potest >, et residuum secundum à primo, idque continuare, donec vel nullum supersit residuum, vel appareat quæ sit futura progressio quotientium seu numerorum subtractionis cujusque in infinitum. < quam voco seriem quotientium comparationis. > Proportionales sunt dux quantitates duabus quantitatibus, cum utroProportionales quantitates eandem habent seriem quotientium comparationis (Nam eadem est forma comparationis, ita ut comparatio una ab alia nequeat discerni. Ergo eadem forma quoque erit comparationis per se in specie). Data quantitate reperiri potest alia homogenez quæ sir ad ipsam in data ratione ! .
Pars aliquota rei est, qualium < inter se æqualium > summa est ipsa res < quæ dicatur dividendum item multipla >. Mensura autem extra rem sumta est, qua parti rei aliquotæ aqualis est. Dicitur et rem metiri [dimidia]. Partium aliquotarum maxima est dimidia.
P. 4.
| Commensurabilia sunt qua habent mensuram communem.
Numerus est homogeneum unitatis.
Numerus integer est cujus pars aliquota est unitas, seu summa unitatum.
Numerus fractus est summa partium aliquotarum unitatis.
Numerus rationalis est Unitati commensurabilis, alias dicitur Surdus.
Omnis integer et omnis fractus sunt rationales.
Dantur numeri surdi.
Omnes numeri rationales sunt commensurabiles inter se.
Omnis mensura numeri rationalis est rationalis.
Omnis mensura numeri surdi est surdus.
Itaque numerus rationalis et surdus sunt incommensurabiles.
Mensura falsa est qua subtracta quoties fieri potest, aliquid relinquit quod dicitur Residuum. Numerus subtractionum dicatur Quotiens falsus Mensura vera vel dicitur divisor « res autem mensuranda dividendus, siv mensura sit vera sive falsa. > Quotiens falsus est integer numerus ut et residuum.
Residuum est minus mensura falsa.
Le passage précédent, depuis Comparare, est encadré dans un contour fermé.
[p. 567] 567
SPECIMEN RATIOCINATIONUM MATHEMATICARUM
Mensura communis partium cointegrantium, est mensura communis MatH., I, 28.
summæ.
communis differentium est mensura communis diffeMensura rentix.
Mensura mensuræ < vel partis aliquotæ > est mensura mensurati vel totius.
{Dividendum est summa < ex > multiplo mensura falsa per quotientem et residuo.
Quotiens verus est compositum ex quotiente falso, et residuo per mensuram falsam diviso. } Mensura communis < maxima > residui et mensuræ falsz est mensura communis < maxima > mensuræ falsæ et quantitatis Mensuratæ < seu dividendi > (patet ex præcedentibus, nam eadem est mensura et residui, et mensuræ falsæ, ergo et multipli mensuræ falsæ per quotientem, ergo et summæ residui et hujus multipli, ergo et dividendi. < eadem verò et maxima est. Ponatur enim dari communis mensura divisoris et dividendi, major quàm maxima divisoris et residui. Ea cum sit dividendi, sitque etiam partis ejus (nempe multipli divisoris, quia ipsius divisoris)
ergo et reliqua partis seu residui. Erit ergo divisoris et residui communis, major ea quam posuimus maximam. >)
Si ex divisore fiat dividendus, et ex residuo divisor, maxima mensura communis secundi divisoris et secundi dividendi, erit eadem qua præcedentis divisoris et præcedentis dividendi ; nam < maxima > mensura communis secundi divisoris et secundi dividendi est residui et divisoris præcedentis divisionis (ergo per prop. proxime positam) divisoris et dividendi ejusdem præcedentis divisionis.
Si ex divisore fiat dividendus et ex residuo divisor, idque aliquandiu continuetur, maxima communis mensura ultimi divisoris et ultimi dividendi erit eadem qua primi divisoris et primi dividendi quia semper in sequente eadem mensura qua in antecedente et in antecedente qua in antecedente antecedentis, et ita porro.
Divisor exactus est maxima communis mensura sui et dividendi, neque enim partem aliquotam habere potest majorem ipso toto.
Si continuata divisione divisoris per residuum, denique nullum supersit residuum, ultimus divisor erit maxima communis mensura primi dividendi et primi divisoris.
[p. 568] 568
SUR DIVERS JEUX
Ergo comparatione duarum quantitatum per se invenitur earum maxima MAтн., I, 28.
communis mensura si quam habent.
Матн., I, 29.
MAтн., I, 29.
Dialogue sur l'enseignement élémentaire de l'Arithmétique. Personnages : Aretæus, Eusebius, Charinus (nom substitué à celui de Pacidius)
et un enfant (puer) à qui l'on fait découvrir les vérités mathématiques (à l'imitation du Ménon de PLatoN). D'ailleurs Eusebius fait un grand éloge de Platon : il vient de lire le Phédon '.
Maтн., III, A, 8 (copie corrigée par Leibniz).
MAтн., III, A, 8.
Du jeu de Quinquenove. Octobr. 16-8.
Le jeu de quinquenove se jouait seul, avec deux dés ; son nom vient de ce qu'il se terminait quand on amenait 5 ou g. Il s'agit de savoir qui a le plus de chances de gagner, celui qui joue ou celui qui parie contre lui. Leibniz montre que celui qui joue a l'avantage avant le premier coup, mais a ensuite le désavantage. Les règles de probabilités qu'il applique à ce problème se retrouvent dans le De incerti astimatione
Матн., III, А, 9 :
Матн., III, А, 9.
Du jeu de la Bassette.
Loix de la Bassette.
Il s'agit d'un jeu de cartes qui fut importé en France et mis à la mode par un ambassadeur italien en 1678. Le mathématicien français Joseph Sauveur (1653-1716) en fit la théorie, à la demande du fameux courtisan Dangeau ? , et la publia dans le Journal des Savants du 13 février 16793.599598597
[p. 569] 569
DE INCERTI ESTIMATIONE
MATH., III, A, 10 : Le jeu du Solitaire.
МАти., III, А, 10.
Leibniz imagine de pratiquer ce jeu à l'envers, en plantant progressivement les fiches au lieu de les enlever, et en suivant la règle inverse Il se propose de déterminer quelles sont les figures que l'on peut défaire suivant la marche ordinaire, en cherchant quelles sont les figures que l'on peut construire suivant la marche inverse.
MATH., III, A, 11 : Du jeu de l'Hombre.
MATH., III, A, II.
Il s'agit du jeu de cartes espagnol bien connu.
МАтH., III, A, 12.
Матн., III, А, 12.
De incerti astimatione.
Septembr. 1678.
Axioma : Si ludentes similia agunt ita ut nullum discrimen inter ipsos P. 1.
assignari possit, nisi quod in solo eventu consistat, eadem spei metusque ratio est.
Potest demonstrari ex Metaphysicis, nam ubi quæ apparent eadem sunt, idem de is judicium formari possunt, id est cadem est ratio opinandi de futuro eventu, opinio autem de futuro eventu spes metusve est ! .
| Probabilitas est gradus possibilitatis.
P. 2.
Spes est probabilitas habendi.
Metus est probabilitas amittendi
....
Demonstrato ergo tantum nos in boris labore videri, quanta est habendi P.600 4e probabilitas, et tantum nobis de re abesse videri, quanta est amittendi probabilitas (nam hoc erat illud de quo memini Robervallium dubitasse)
cætera ita facile absolvemus :
< THEOREMATA : > (I) Si plures sint eventus æque faciles et uno eventu rem habebo, aliis
[p. 570] 570
DE INCERTI ESTIMATIONE
omnibus non habebo, spes valebit partem rei aliquotam pro numero Млтн., III, А, 12.
partium.
Sit numerus eventum , res ipsa R, spes erie sau
• • (2) Si plures sunt eventus æque faciles, et aliquot eventibus rem hab urus sum, aliquot aliis re cariturus, spei æstimatio erit portio rei qu ita sit ad rem totam, ut numerus eventuum qui favere possunt ad numerum omnium eventuum.
Nempe paqu. ", seu szequ. [R.
Si omnes eventus sint æquè faciles, et unicuique eventui res aliqua assignata sit, quam in eum eventum sim habiturus, erit spes portio aliquota summæ rerum secundum numerum eventuum.
A+B+ C etc. verbi gratia
A+B+C
s æqu.
12
3
• ...
.....
| Si ex omnibus eventibus aliquot dent rem A, aliquot alii rem B, et P. 5.
reliqui rem C, erit spes tota aggregatum ex rebus singulis in numerum eventuum qui eas dare possunt ductis, divisum per numerum eventuum possibilium omnium.
Ut si numerus eventuum qui dare possunt rem A sit ., numerus eventuum qui dare possunt rem B sit §, et numerus eventuum qui dare possunt rem C sit Y, [erit] et numerus omnium eventuum sit n, erit spes
aA + PB + jC
s æqu.
proinde necesse est y. + ° + y esse æqu. n.
Vam perinde est ac si reliquis eventibus, quibus nihil assignatum es ssignatum esset 0, quod impune ascribi vel deleri potest
1A + BB + 1C+ ào
s æqu.
v. g•
[p. 571] 571
CONSTRUCTOR
naquatetrtò,
quod idem est ac MaTH., III, A, 12.
posito
aA + PB+rC
s æqu.
.....
(PHibni, to, ploie les signes ambigus de la Méthode de I Universalité P. 8.
Матн., ІІ, А, 13.
Матн., III, А, 13.
Canon general de la division.
Leibniz y emploie les coefficients symboliques en chiffres ! .
MATH., III, A, 16 (un coupon).
MATH., III, A, 16.
Diophantea seu Arithmetica figurata < absoluta methodo dyadica >.
Mirabilis succurrit usus dyadicæ pro Dioganteis. quibus videtu rastari quicquid in eo genere possibilis est. Semper res reducenda es prius eo, ut opus sit numeris integris, quod semper possum ; inde numeri assumantur per dyadicas formulas indefinitas, ubi illud egregium quod ad nullas assurgitur potentias ? .
MATH., III, A, 20.
Матн., II, А, 20.
CONSTRUCTOR® Instrumentum algebraicum pro inveniendis omnium aquationum radicibus geometrice pariter et in numeris quantumlibet exactis sine calculo.
Inveni mense Decembr. I674. Parisiis.
Gottfredus Guilielmus Leibnitius.
I. Cf. Mati., VII, p. 166 sqq., 193 sqg. V. La Logique de Leibniz, Appendice III, 82 C : MATH, III, A, 20 et 3o, sur les problèmes de Diophante ; et Mara., III, B, I-6, sur l'Arithmétique binaire.
[p. 572] 572
COMBINATORIA
Maтн., III, A, 26, a (I feuillet).
Матн.,ПI,А, 26,a.
Sape cogito de Machina Combinatoria, sive Analytica, qua et Calculus literalis perficiatur. Ut si sint aliquot zquationes, et totidem incognitx, id agitur ut omnes ordine incognitas tollamus usque ad unam.
Suit la description d'une telle machine.
Maтн., III, A, 26, b (un coupon). 1 Матн.,III,A, 26, b.
Combinatoria ad 134.
Algebra et Combinatoria differunt apud me, ut Analysis et Synthesis.
Est autem methodus analytica, cum quæstio aliqua proposita tamdiu resolvitur < in notiones simpliciores, > donec ad ejus solutionem perveniatur. Methodus vero synthetica est, cum a simplicioribus notiolibus progredimur ad compositas, donec ad propositam deveniamu :
leraque hominum inventa sunt potius syntherica quam analytica exempli gratia si Monachus, qui Bombardam invenit, quæsivisset Machinam solito fortiorem, atque conclusisset cam se habiturum si materiam parare posset fulminis imitatricem, seu qua subito incensa se dilataret ;
atque ita pulverem fulminantem vel jam ab aliis inventum adhibere se debere conclusisset, vel ipse invenisset analysi continuata, inquirendo scilicet quæ inflammationi et dilatationi apta essent ; is inquam processisset methodo analytica. Sed cum Monachus ut ferunt cum ? in pulverem pyrium incidisset, ejus vim cogitando conjunxit cum instrumentis ubi maxima vis desideratur, qualia sunt bellica : statim enim secum ratiocinatus de usu inventi a se pulveris, cogitavit maximum fore, si canali includi posset, et dirigi ictus in locum destinatum. Combinationem igitur inventi a se pulveris cum aliis rebus instituit, nempe cum re bellica. Ita inventum pyxidis nautica combinatorium potius quam analyticum esse credibile est ? .602601 Crediderim enim potius, hominem aliquem ingeniosum,
[p. 573] 573
CANON PRO TOLLENDIS INCOGNITIS
cum acum magnetis polum semper respicere videret, secum cogitasse id MaTH.,III,A, 26,6. usui fore navigantibus ad sciendam semper plagam mundi, quam Nautas
deesset, plagam mundi monstraret. Tale enim aliquid esse in rerum natura non fuissent suspicati. Pleraque inventa sunt partim analytica partim combinatoria. Ut Machina mea Arithmetica : occasione enim instrumenti quod passus numerat cogitavi similiter additionem et subtractionem facile fieri, sed hoc non contentus, cum multiplicationem quoque et divisionem quærerem, Analysi sum usus ! . Horologium meum æquabile invento partim Analytico constat, nempe in substantia, partim Synthetico, dum pendulis ut Elastris applico ? . Methodus Combinatoria est a causis ad effectus, seu a mediis ad finem, seu a re ad rei usum.
Analytica ab effectu ad causam, a fine ad media. Utraque potest esse scientifica, < cum scilicet ad propositum quæsitum dirigitur. > { Methodus perfecta procedit ea via qua certum est exitum repertum iri, et cujus partes quoque sunt tales. }
Матн., III, A, 37 (2 p. in-4°) 3. Publié par GerHarDt (Math., VII, 5-7), Maтн., III, A, 37.
mais non complètement. Plus 6 p. in-fol. et 4 p. in-8° sur le même sujet.
Inveni Canonem pro tollendis incognitis quotcunque aquationes non nisi simplici gradu ingredientibus . . . . . . . . . . . . . .
Règle dite de Cramer pour la résolution d'un système d'équations simultanées du rer degré, et pour l'élimination des inconnues (au moyen de ce qu'on appelle à présent les déterminants). Cf. Specimen Analyseos novæ.... (MaтH., IV, 8) *.
. V. La Logique de Leibniz, p. 295, note 4 . Cf. Lettre à l'auteur du Journal des Savants touchant le principe de justesse des po aboli ae de mo ruel puce menantes demontaie posa ole.604603
horloges portatives de son invention, 1°r
[p. 574] 574
DE DYADICIS
Матн., III, В, I (8 p. in-fol.).
Матн., II, В,
I
De dyadicis.
Publié par GERHARDT (Math., VII, 228-234). Leibniz a barré le § 13, sur les périodes des colonnes, et l'a remplacé par la note imprimée par GERHARDT, p. 234, qui se termine ainsi :
Periodicas series dare. [De quo] fundamentum paucis delineavi sche da separata, in-4°.
Матн., III, B, 2 (7 p. in-fol.).
Матн., П ! , В, 2.
De progressione dyadica.
IS Martil 1679.
Sur l'Arithmétique binaire.
Мати., III, В, 3, а.
Матн., III, B, 3, a (4 p. in-fol.).
ESSAY D'UNE NOUVELLE SCIENCE DES NOMBRES.
Sur l'Arithmétique binaire (étude des périodes de chiffres) ! .
Tab. I et 2 : Suite naturelle des nombres.
Tab. 4 : Quinaires.
Tab. 5 : Septénaires.
Tab. 6 : Quarrés.
! ab. 7 : Cubes
Une dernière table contient les nombres premiers ; à côté se trouv.
cette note :
Primitivi carent periodis.
Матн., III, В, 3, b (1 p. in-4°).
Матн., ІІ, В, 3, b.
De ambiguorum valorum expressionibus generalibus.
Leibniz emploie les signes ambigus de la Méthode de l'Universalité (PHIL., V, 10).
I. V. La Logique de Leibniz, Appendice III, S$ 3 et 4.
[p. 575] 575
DE NUMERO JACTUUM IN TESSERIS
Матн., II, В, 4.
Матн., III, В, 4. Hæc Dn. Angicourt demonstravi. Omnis series numerorum rationalium, qui sint arithmeticorum potestates ejusdem gradus . . . . •
Berolini, Novembr. 170I.
Ce fragment est le brouillon de l'opuscule MatH., IV, 9, publié par GERHARDT (v. infra).
Матн., II, В, 7.
МАтн., ІІ, В, т. Mémoire (d'une main étrangère) sur les caractères de Fohi, avec un grand tableau'.
Матн., ПІ, В, 12.
МАтН., III,B, 12. Definitionem realem seu æquationem numeri primitivi ita demonstrabimus.
Si sit 2" - ' — I aqu. by in integris, erit y primitivus ? .
Матн., III, B, 14, a (4 p. in-fol.).
МАтН., III, B, 14, a.
De numero jactuum in tesseris.
Januar. 1676.
¿Proposuit mihi dux Roannesius ? } . . . . . • Mémoire sur la probabilité des divers coups de dés.
Матн., III, B, 14, b (7 p. in-fol.).
Матн., III,B, 14, b Mémoire, en français, daté du 7 janv. 1676, sur le calcul des partis (Leibniz cite au début le chevalier de « Meslé » *, Pascal et « Huguens »).606605
[p. 576] 576
RATIO
MATH., III, B, 14, c (un coupon).
Матн., III,B, 14, с.
Mons. le duc de Rohanez me proposa avanthier une telle question d'Arithmetique : de 64 hommes il est mort 36 en 10 ans, combien en doit il mourir chaque année ? La difficulté consiste, en ce que la premier année quelques uns de ces 64 estant morts, le nombre de ceux qu mourront la seconde sera bien plus petit. Car d'un moindre nombre il en mourra toujours moins. Voyez la solution dans un cahier à part.
Матн.,III, В, 18, а.
MAтн., III, B, 18, a (un coupon).
Causa cur omnia [melius] < brevius > determinentur situ quam calculo hæc est, quia ad punctum in plano positione dandum requiruntur magnitudines duarum rectarum ; itaque magis composita est expressio per magnitudinem rectarum quam per situs punctorum.
MATH.,III, B, 18, b.
MaTH., III, B, 18, b (un coupon)
Ratio.
Ratio eadem ex sola similitudine sumi non potest, exempli causa
consideratio diametri ABrespectu circuli ACDB,
eadem est qua diametri EF respectu circuli
EGFH, et tamen dici non potest rationem
circulorum ad suas diametros esse candem,
alioqui si foret AB ad circ. ACBD ut EF ad
circ. EGFH, foret permutando AB ad EF ut
circ. ACBD ad circ. EGFH, seu circuli forent
ut diametri, quod. falsum est. sunt enin ut
G
diametrorum quadrata. Itaque ut similitudo
indicet rationem eandem, opus est, ut ea
quorum ratio esse dicitur, sint homogenea.
Sed adhuc nova occurrit difficultas : est AB
ad BC ut AE ad BF ?607 ; nec tamen recta ABC
est spatio AEC 3
[p. 577] 577
RATIO
Dicendum ergo generalius Rationem eandem dici cum duæ quantitates MatH. III,B, 18,b.
homogenez una ex alia sine tertia ipsis homogenez interventu eodem modo determinantur '. Hine ratio est numerus quo exprimitur una quantitas posito alteram esse unitatem. Seu rationes sunt directe ut antecedentes codem posito consequente, vel reciproce ut consequentes codem posito
E
antecedente. Sit ratio ", et alia ratio é erit " ad fut a ad c.
Sit ratio " et alia", erit " au " ut c ad a.
МАтн., III, В, 19.
MAтH., III, B, 10.
Invenire tres numeros ut duorum quorumlibet summa et differentia sint quadrati.
I April. 1676.
Leibniz fait ici usage des signes ambigus de sa Méthode de l'Universalité ? .
Матн., IV, I, а.
MAтH., IV, r, a.
Septembr. 1674.
Aequatio quadratica duarum incognitarum in numeris exequenda.
En marge de la 2º feuille :
{ METHODUS GENERALISSIMA SOLVENDI
PROBLEMATA NUMERORUM IN INTEGRIS, modo id fieri possit ea solutione quæ jam habetur in fractis.
Inveni 1om• Septembris 1674 Parisiis. }
i. Cf. Maтн., I, 9, f ; 26, a.608
[p. 578] 578
PROBLEMA FRENICLIANUM
MATH., IV, I, b.
MATIL., IV, I, b.
Schediasmata de Aequationibus Numericis affectis ad puras reducendis
solutionis habendæ causa. Initio Septembr. 1674.
MaTH., IV, I, c (un coupon).
MATI., IV, 1, c.
De zequationibus utiliter in duas divellendis pro diopanteis .
Мати., IV, 4, а.
MATH., IV, 4, a.
Tres numeros reperire, quorum summa quadratus, et summa quadratorum sit quadrato-quadratus. . .
. • .. .
MATH., IV, 4, b.
Mлтır., IV, 4, b.
Problema Freniclianum : Invenire Triangulum Rectangulum in numeris, cujus area quadratus, impossibile demonstratum. Julio 1679.'
Siconient le prospecrus imprimé du problme es porte cete note marJul. 1679. METHODUS MEA perfecta Problematis Frenicliani impossibilis resolutio, tum Frenicliana tum propria.
MaтH., IV, 4, c (1 f. in-4°).
MATH., IV, 4, c.
Mirifica. 8 Martii 1683.
Pro absolvendis Diovanteis ita procedendum arbitror. . • . . .
[p. 579] 379
SPECIMEN ANALYSEOS NOVE
MAтH., IV, 8.
MAтH., IV, 8.
Specimen Analyseos nov qua errores vitantur, animus quasi manu ducitur et facilè progressiones inveniuntur. Junii 1678.
Le préambule a été publié par GERHARDt, Math., VII, 7, note 1.
Habemus ergo theorema pulcherimum cujus vis se extendi in inf- P. 4.
nitum : Datis quotcunque Aquationibus plenis, in quibus incognitæ ultra implicem [dignitatem] < gradum > non ascendunt, tune valor inco nita cujuscunque erit fractio cujus numerator componitur ex cogniti
< diversarum > literarum (quam illius cujus valor quæritur) inter se ducantur seu combinentur vel connentur ? , etc. quot modis fieri potest, qua simul addita incipiendo a minima litera, ut — 12, 23 † 13,22 (quia 12 minor quam ") signaque alternando. Primum autem signum in primo Termino cognito (primo id est altissimo) erit — , in secundo (ubi incipit 12, 3610 erit +, in tertio rursus — . Atque ita habemus regulam cujus ope statim valor incognita simplicis sine ullo calculo scribi potest.
Sed optime indagantur Afficientes ex Nominatore. Nominator semper est idem pro 2. 3. 4.. et fit ex omnibus coefficientibus diversarum incognitarum et æquationum in se invicem ductis (et alternando per + et — scriptis]. Producta ex his complicationibus coefficientium collocentur ordine, electo aliquo (quia initio res arbitraria est) qui postea constanter retineatur ; commodissimum autem erit, quantitatibus per numeros, u fecimus, expressis, si inter scribendum tam in quolibet producto quam ir ipsis productis ordinandis incipiatur a numeris minoribus. Porro proluctis ita ordine collocatis præfigatur alternis + et — . Nec refert ar ncipias a signo + an vero a signo — , quia etiam in numeratore omni signa mutarentur, si contrarium elegisses. Scriptus hoc modo nominator I. V. La Logique de Leibniz, Appendice III, §$ 7, 10.609
[p. 580] 580
CONSPECTUS CALCULI
MATH., IV, 8. Omnium incognitarum valoribus communis, inveniendi numeratoris causa digeratur secundum coefficientes incognita cujus valor desideratur. Hoc loco secundum 34, 24, etc. Et ope hujus digestionis haberentur afficientes supra dicta ; sive quod idem est, si jam in locum harum coeffiAnalysin illam sublimem, quæ calculo etiam sine calculo leges præscribit. Suit une addition marginale.
MAтн., IV, 9.
Млтн., IV, д.
Demonstratio, quod columna serierum exhibentium potestates ab arithmeticis, aut numeros ex his conflatos, sint periodica.
(Publié par GERHARDT, Math., VII, 235-238.) Copie, corrigée par Leibniz, du brouillon catalogué MatH., III, B, 4 (V. supra).
MATH., IV, II.
MATи., IV, 11.
Conspectus Calculi.
Publié par GERHARDT, Math., VII, 83-100. En marge du S (p. 99) :
Unusquisque numerus dividi potest per unitatem .
.• Leibniz a fait la figure suivante, inédite ' :
45
10 II 12 B 4
16
15
17
19 20
men antérieures, la premidre da tedu 3 a der oba
b, où l'on trouve deux ébauches de cette figure, évidem-
[p. 581] 581
DE EXAMINE PER NOVENARIUM
MATH., IV, 12 (1 f. in-8°) 1.
MATH., IV, 12.
Regula de Transitu per saltum non admittendo mirabilem quandam exceptionem pati videtur, sed ea oritur ex fictitiis expressionibus, calculo utilibus, attamen, ut Jungius loqui solebat, non nisi toleranter veris ? .
Constat n° esse I, quicunque sit numerus n. Itaque etiam locum habebit, cum n=o, seu erit o° = i. ita ut o° sit plus quam o' vel o ? vel o°, etc.
Quod ipsum satis paradoxum est, ut exponens minor in rationalibus integris faciat potentiam majorem. Sed jam ad instantiam contra regulam de Saltu non admittendo veniamus .
• Soit o"-* ; sa valeur est o tant que x < a ; pour x = a, elle est 0° = 1 ;
pour x > a, elle est -=∞. Ainsi cette fonction saute de o à i, et de 1 à l'infini :
Itaque Nihilum, Unitas et Infinitum sese immediate consequuntur, nullo interposito.
Au verso, Leibniz représente ce fait algébrique par une figure.
Матн., IV, 13, a (i f. in-fol.).
MaTu., IV, 13, a.
Januar. I675.
De examine per Novenarium in Calculo Analytico.
{ Vide horum praxin in Schediasmatibus de seriebus summabilibus.
januar. 1675•4
Maтн., IV, 13, b (1 f. in-4°).
MATH., IV, 13, b.
De Examine per Abjectiones Novenarii pro Algebra ita perficiendo, ut vix unquam error contingere possit. . . . . . . . . . . . . .
[p. 582] 582
PROPOSITIONES ELEMENTORUM
PRIMARIÆ
MATH., IV, 13, c (un coupon).
MAтH., IV, 13, c.
Ars examinandi calculos Analyticos
Fin :
Aliud cogito : ex arte combinatoria lineis sive radiis, ex certis quibusdam punctis ad quælibet alia ductis, optime exprimi multiplicationes ; inprimis si coloribus quibusdam aliisve formis distinguerentur ! . Melius adhuc si omnia essent exemtilia, seu quasi cortices separabilia.
MATH., IV, 13, d (un coupon).
MATH., IV, 13, d.
Primaria propositiones ‹ Elementorum >.
Putat Cartesius has solum propositiones esse ad calculum necessarias :
pythagoricam de æqualitate quadrati hypotenusæ cum quadratis baseos et catheti ; alteram de Triangulis similibus latera proportionalia habentibus. Sed ex his duabus posterior continetur in priore. Ego has propositiones puto tenendas : Trianguli tres angulos esse duobus rectis aquales.
Trianguli aream esse factum dimidium ex altitudine in basin ; et Triangula similia habere latera proportionalia. Ex his duci possunt, utiliter tamen notabuntur hæc : quadrata catheti et baseos aquari quadrato hypothenusx, et in circulo angulum ad circumferentiam esse duplum anguli ad centrum ? . Utile etiam notare in circulo rectangula sub segmentis decussantibus sese, esse æqualia. item tangentem circuli esse perpendicularem in radium a puncto contactus ductum. item angulum in ejusdem circuli Verso. segmento esse eundem ; et | in semicirculo esse rectum. Operæ pretium erit cæteras primarias annotare propositiones et breviter demonstrare.
Maтн., IV, 13, e (un coupon).
Матн., IV, 13, е.
Situs < Puncti > est modus determinandi distantiam ejus ab aliis quibuslibet, quorum distantia inter se invicem jam determinata est 3.615614613
[p. 583] 583
CRITIQUE DE LA GÉOMÉTRIE ANALYTIQUE
Si detur distantia puncti a quatuor aliis punctis < solidum compre- Manu., IV, 13, e.
hendentibus >, quorum distantia inter se determinata est, dabitur etiam distantia ejus ab alio quolibet puncto cujus distantia a quolibet quatuor priorum determinata est. Requiritur autem ut < quatuor > puncta solidum comprehendant, sive ut non sint in codem plano, alioqui quatuor puncta non plus determinant quam tria. Unde etiam non debent tria quædam ex his quatuor punctis cadere in eandem rectam, alioqui omnia quatuor caderent in idem planum, sive triangulum cujus basis esset hæc recta, apex punctum quartum.
Situs [corporis] < Extensi > est [modus determinandi distantiam cujuslibet puncti ejus] ex quo sequitur situs cujuslibet ejus puncti.
Data specie linex et tribus ejus punctis datur situs linex.
Data specie superficiei et quatuor ejus punctis datur situs superficiei.
Data specie corporis et quinque ejus punctis datur situs corporis.
< Hæc accuratius examinanda. '>
Maтн., IV, 13, f (4 p. in-4°).
MATH., IV, 13, f.
Video multos corum qui Geometriam quam vulgo Analyticam vocant, P. r.
partem circa problemata rectilinea versantem satis intelligere sibi videntur, et de veterum recentiorumque inventis tenuius et de suis methodis magnificentius sentire quam par sit ; deceptos partim justo audacioribus magnorum autorum promissis ? , partim successu quem in minutis quibusdam problematibus experti sunt spe sua majorem : difficiliora autem rarò attingunt, soliti aliorum inventis frui, et interea blandiri sibi, quasi inventuri ipsi, si Diis placet, in quibus nemo alius praivisset. Credunt scilicet problema omne revocari à se posse eo ut unius tantum magnitudinis incognitæ sit opus, cujus relatio ad alias cognitas exprimi à se queat aquatione in qua incognita ad certum quendam ascendat gradum 3. Quo facto radicem aquationis quæsitam sive | per numeros appropinquantes P. z.
sive per linearum, quas ipsi geometricas vocant, veteres autem locos appellabant, intersectiones exhiberi posse.618617616
[p. 584] 584
CRITIQUE DE LA GÉOMÉTRIE ANALYTIQUE
Quantum autem opinione sua fallantur illi boni viri, paucis ostendere MATH., IV, 13, f.
opera pretium est, reipublica literariæ causa, ne decipiatur juventus promissis inanibus, et ne longius serpat illa melioris geometria corruptela ; quam passim invaluisse video, ut nulla amplius accuratarum lemonstrationum, nulla constructionum elegantiorum [in quo gener reteres] apud multos cura sit. qua mens si fuisset veteribus summi viris, dudum et paralogismis scaterent omnia, et plerisque compendiis egregiis vitæque utilibus [ut in re Optica] destitueremur. De paralogismis moneo non sine gravi causa, expertus enim scio quàm in illos sint proingenio ac doctrina pollentes, et in algebra hodierna versatissimos, qui aggressi problemata quædam, et solutiones suas mecum communicantes, aliis semper literis alios mittebant paralogismos ; et agnoscentes à me indicatos priores, non tamen abstinebant à novis, donec omnes spes suas mnia tentamenta frustra consumsissent. Amicus quidam sane ingenio issimus problema per se non difficile quærens incidit in contradictionem repetiit calculum plus quam decies ; cumque nihil proficeret, ad me accessit, deprehendi statim erroris causam, sanè ita subtilem, ut non nisi ab illo agnosci possit, qui accuratas algebræ regularum demonstrationes
P. 3.
sit lapsus cùm difficiliora tractantur. Ita insignem Geometram cum super ficiei sphæroidis æqualem circulum exhibere vellet, subtili quodan
hyperbolæ quadratura præstari non posse. Possem aliquot hujusmod rrorum exempla adducere, alis cautioni futura, sed ea dialogis servo
cioso nomine acceptæ desint. Ea ad duo summa capita reduco, inventionem valorum, et constructionem linearum. Nam, ut a constructione < lineari > incipiam, quotusquisque est qui eam calculi artem teneat < curetve >, qua rectà ducat ad constructiones elegantiores ? Veteres tamen in hanc rem incubuisse diligenter multa me persuadent : nec verò miror quod sæpe constructiones < geometricas > e calculo elicere difficile est. Nam calculus magnitudinem [tantum] tractat, Geometria et magnitudinem et situm ; situs autem consideratio propria habet com-
[p. 585] 585
DIVISIO
pendia qua per solamı magnitudinis considerationem non nisi vi adhi- Maтн., IV, x3, f.
bita exprimi possunt. Itaque < constructionum causa > superesse ajo quærendam quandam Analysin Geometriæ propriam longe ab Algebra diversam'. Venio ad Valores incognitarum. hos equidem < commodissimè > reperire calculi propriè officium est, qui si perfectus esset, possemus constructionum elegantia aquiores animo carere. | Nunc verò P. 4.
rarissimè fit ut optimas calculandi vias inde ab initio prævidere liceat, et sæpe ne aditus quidem patet < ullus > ad calculum qualemcunque.
Itaque sunt problemata in quibus longo circuitu opus est receptam calculandi rationem sequenti. Sunt alia in quibus ne calculare quidem satis licet. Quod ad priora attinet, multum interesse quasnam eligas incognitas, sive quantitates quærendas, cum aliæ ad horribilem < non raro > ducant prolixitatem, dum aliæ mox finem ostendunt. Deinde iisdem etiam electis incognitis diversas esse calculandi vias ; denique sæpe plures incognitas aquationesque utilius adhiberi, quam unius incognitæ æquationem unam. Quare qui veras calculi artes tenet, et plerumque reductiones ab initio præscindit, et ex pluribus incognitis ejusdem gradus eas eligit, quarum valores postea simpliciores et ad construendum aptiores
MATH., IV, I3, g (un coupon).
MAтH., IV, 13, g.
12 Feb. I679.
Divisio. < item diophantea et comparatio. >
MATH., IV, 13, h (1 f. in-8o).
MATH., IV, 13, h.
Scheda quarta. Io decembr. 1678. Divisionis compendium generale.
Un autre feuillet in-8° :
Io decembr. I678. Dividendi compendium generale.619
[p. 586] 586
NUMERI PRIMI
Maтн., IV, 14, a (6 p. in-fol.).
MaTH., IV, 14, a.
Annotationes quadam.
Copie de la main d'un secrétaire.
Emploi des coefficients symboliques.
MaTH., IV, 14, b (3 p. in-fol., 4 p. in-fol. et 2 tableaux de 2 p. in-fol.
MATH., IV, 14, b.
chacun).
Annotationes algebraica.
De la même main. Même remarque.
MAтн., IV, 16, а.
MATH., IV, 16, a.
ORDINATIO DIVISIONIS CHARACTERISTICE.
Tableau de la division algébrique, avec des coefficients symboliques.
MATH., IV, 17.
MATH., IV, 17.
Numeri primi eorumque genesis mira.
6-7 Septembr. 1677.
MATH., IV, 17, a.
MATH., IV, 17, 2.
FIGURA NUMERORUM ORDINE DISPOSITORUM ET PUNCTATORUM UT APPAREANT QUI MULTIPLI QUI PRIMITIVI. Et elegans progressio qua incipit :
tres primitivi (I. 2. 3.) unus multiplus (4) unus primitivus (5) unus multiplus ultiplus unus primitivus primitivus tres multipli multipli 9. g.IO) etc. in qua progressione latet mysterium primitivorum.
Figure analogue à celle du fragment MatH., IV, r, sauf que la première ligne horizontale (après les nombres, jusqu'à 30) est supprimée et, que les 14 lignes horizontales partent de la diagonale principale. De plus, elles sont traversées par des lignes verticales correspondant aux nombres multiples et joignant leurs points.
[p. 587] 587
TENTAMEN ANAGOGICUM
{ Figura notabilis, in qua primorum et multiplorum arcana latent. Mata., IV, 17, a.
Notabile puncta oblique cadere in lineas rectas. Angulumque recta ad horizontalem perpetuo variari arithmetica sinuum progressione. Restat tantum ut perpendicularium linearum proprietates detegantur. }
Au-dessous, Leibniz a noté l'ordre de succession des primitifs et des multiples jusqu'à 119 :
зР. .М. IP. IM. IP. 3М. IP. IM. IP. 3М. IP.
IM. IP. 3M. IP. SM. IP. IM. IP. SM. IP. 3M.
IP. M. IP. 3М. IP. 3М. IP. IM. IP. 3M. IP.
IM. IP. IM. IP. SM. IP. 3M. IP. IM. IP. SM.
IP. 3M. IP. SM. IP. IM. IP. SM. IP. 3M. IP.
IМ. IP. 3М. IP. IM. IP. 3M. IP. SM. IP.
MATH., IV, 17, b.
MATH., IV, 17, b.
3 januar. 1676.
Ouverture nouvelle
de Nombres multiples, et des diviseurs des puissances.
ADITUS AD NOVAM CONTEMPLATIONEM DE NUMERIS MULTIPLIS per OMNIUM NUMERORUM DISPOSITIONEM ET PUNCTATIONEM.
Ébauche de la figure précédente, en vertu de cette règle :
Nius quisque est Nearius.
En regard des lignes successives on lit :
Secundus quisque, Tertius quisque, Quartus quisque, Quintus quisque.
Suit une énumération de 1o propositions relatives à la divisibilité.
: Tentamen Anagogicum (publié par GerHarDr, Phil., Maтн., VII, 5.
MAтн., VII, 5 VII, 270-279).
Le commencement est : « J'ay marqué en plusieurs occasions... » Tout ce qui précède est une note ajoutée après coup au titre. Note en tête : [p. 588] 588
SPECIMEN ANALYSEOS ANAGOGICÆ
{Zu sehen, ob einige der propositionen schohn bey Barrow oder MAтн., VII, 5.
sonst !
Maтн., VII, 5, a (1 f. in-4°).
MAти., VII, 5, a.
Démonstration du théorème de Pythagore (au verso d'une lettre de Matthias Zabany datée : « Hanover, den 1o Octobr. 1698 »). Note en tête de la page :
Hic specimen dare placuit Analyseos Anagogica a vulgari Algebristis usitata, quam Metagogicam seu transsultoriam vocare possis, diversa, in demonstrando theoremata reductione continua ad alia theoremata simpliciora per gradus, cum vulgaris Analysis eat per saltum ? . Et cum Pappus dixerit quæsitum vel demonstrandum assumi in Analysi pro vero, atque inde deduci alias enuntiationes donec incidatur in jam notas, quod Conringius et alii reprehendunt, volui hoc evidente specimine ostendere quod olim Conringio respondi ? , etsi alias ex vero falsum duci possit, nihil tale hic esse metuendum, quia non adhibentur nisi ratiocinationes reciproca, itaque hic modum loquendi mutavi, nec dixi, ut initio volebam, ex Pythagorico Theoremate sequi articulum 6, ex hoc (supposita triangulorum similium proportionalitate laterum) sequi articulum 1o aliunde jam demonstratum vel demonstrabilem. Sed malui dicere et ostendere verum fore Theorema Pythagoricum si verus articulus Io.
ita Analysis ista non minus rigorose demonstrat quam ipsa Synthesis.
Voici l'article 6 :
AB esse med. prop. inter BD et BE.
et l'article 1o :
ang. DAE (in semicirculo) sit rectus.620
[p. 589] =8g
TRIANGULUM HARMONICUM
Матн., VIII, 27, а.
Maтi., VIII, 27,a. Titre au verso :
TRIANGULUM HARMONICUM RESPONDENS TRIANgUlO Arithmetico Pascalii, quo ostenditur quomodo numerorum figuratorum reciproci seu fracti, possint addi in summam.
Patet et quomodo sæpe ex simplicibus divinemus composita.
(Febr. I676.)
Maтн., VIII, 27, b (un coupon, auquel le papier précédent renvoie). Maтн., VIII, 27, b. Contient l' « Origo inventionis Trianguli Harmonici » qui remonte à l'année 1673.
[p. 590] 590
PHORANOMUS
Матн., IX, I.
Mатн., IX, I.
PHORANOMUS SEU DE POTENTIA ET LEGIBUS NATURÆ 1
[DIALOGUS] *.
Préface 3
YUM Geometricis demonstrationibus jam evicerimus æquipollentia
• omnium Hypothesium, in motibus quorumcunque < et quo cunque > corporum, quæ solis impressionibus corporeis moventur ;
consequens est ne Angelum quidem discernere posse, in rigore Mathematico, quodnam ex pluribus < hujusmodi > corporibus quiescat, ac centrum sit motus cæterorum. Et sive corpora Liberè moveantur, sive concurrant inter se, ea est admiranda natura les, ut nullus oculus, in quocunque puncto materiæ ponatur, certis indiciis discernere possit ex phænomenis, ubinam et quantus qualisve sit motus ; circa ipsum Deus omnia an ipsummet agat : Et ut in summa dicam < (cum spatium sine materia res imaginaria sit >) Motus in rigore Mathematico nihil aliud est, quam mutatio situs corporum inter se, neque adeò absolutum quiddam est, sed in relatione consistit. Idque ex ipsa definitione loci Aristotelica jam consequitur, motus enim loci mutatio est, et locus est superficies ambientis ; qua mutata motus contigit, sive ambiens sive locatum quiescente altero discessisse ponatur.623622621
Cum verò nihilominus homines motum et quietem assignent corporibus < etiam illis, quæ neque ab intelligentia, neque ab interno instinctu
[p. 591] 591
PHORANOMUS
moveri censent >, videndum est quo sensu faciant ne falsa dixisse MatH., IX, r.
judicentur. Et respondendum est eam Hypothesin eligendam esse, qua est intelligibilior ; neque aliud esse veritatem Hypotheseos, quàm ejus intelligibilitatem. Et cum diverso respectu non tam hominum et opinionum, quam potius rerum ipsarum quæ tradendæ sunt una Hypothesis alia sit intelligibilior et scopo proposito convenientior ; | etiam diverso P. z.
respectu, una erit vera, altera falsa. < Ut proinde veram esse Hypothesin nil aliud sit, quam recte adhiberi. > Et quemadmodum pictor idem palatium diversis projectionibus scenographicis exhibere potest, sed peccare tamen judicatur in eligendo, si eam præferat, qua partes tegit, aut obscurat, quas cognoscere impræsentiarum interest < ita quoque non magis peccabit Astronomus Theoriam planetarum explicando Hypothesi Tychonica, quàm > si in doctrina Sphærica tradenda explicandisque diebus et noctibus Hypothesi Copernicana utatur, et difficultate oneret discipulum, quæ non est hujus loci. Et male loqueretur Historicus, Copernicanum licet systema secutus, qui pro sole terram moveri, aut in signo arietis versari dictitaret ; nec minus falso (id est absurde)
dixisset Josua, sta terra.
Itaque non est opus cum Marino Mersenno et Honorato Fabrio, viris licet doctis et religiosis, eo confugere, ut < tantum > provisionalis (si ita loqui licet) censura in eos stricta dicatur, qui Scripturam sacram populariter locutam contendunt, quasi aliquando demonstrato motu terræ contingere posset, ut declararet Ecclesia non aliter intelligi debere verba Scripturæ sacræ, quam illud poëta : provehimur portu, terræque urbesque recedunt '. Sed merito dicetur Scripturam sacram hoc loco servata et veritate et verborum proprietate locutam esse, nec tam sese | accommodare opinionibus hominum, quam potius reconditos P. 3.624
ferre maximos omnigenæ sapientiæ thesauros, id enim dignius est
Sed cum in theoria planetarum explicanda Hypothesis Copernicana mirificè illustret animum, et Harmoniam rerum pariter ac sapientiam creatoris pulcherrimè ostendat ; cæteræ autem innumeris tricis laborent, et omnia turbent miris modis, dicendum est, ut Sphæricam Ptolemaicam, ita vicissim Theoriam Copernicanam esse verissimam, id est maximè
[p. 592] 592
PHORANOMUS
MaTıl., IX, I. intelligibilem et < solam > explicationis capacem (quæ menti satisfaciat], < qua recta ratio sit contenta >. Et Claudius de Chales vir doctus ex societate Jesu ingenuè fassus est, non esse sperandam Hypothesin aliam, qua menti satisfiat, plerisque jam Astronomis insignibus non obscurè profitentibus, solo se metu censura a Copernicano systemate præferendo retineri. Qua cautione non habebunt opus imposterum, et salva censorum autoritate Copernicum liberrimè sequentur, si modo nobiscum agnoscant, veritatem Hypotheseos non aliter quam pro majore intelligibilitate accipi debere, imò nec aliter accipi posse ; ita ut jam omnis distinctio cesset inter eos qui Copernicanum systema ut Hypothesin præferunt [intelligibiliorem] < intellectui convenientiorem >, et < eos > qui propugnant ut veritatem ; cùm talis sit hujus rei natura, ut utrumque sit idem, neque major hic < vel alia > veritas sit quærenda. Et cum permissum sit præferri ut Hypothesin simpliciorem, permissum etiam erit, hoc ipso sensu doceri ut veritatem. Ita servabitur et censorum autoritas ut nunquam retractatione imposterum opus habeant, quæcunque demum nova in colo terrave detegantur ; et tamen [pulcherrimis] < egregiis > nostri temporis inventis nulla (prætextu censuræ)
| Hoc intellecto, jam tandem libertatem philosophicam ingeniis restiP.4.
tuemus salva Ecclesiæ reverentia, et Romam atque Italiam à calumnia liberabimus, quasi illic veritates maximæ et pulcherrima censuris opprimantur, quod passim apud Anglos et Batavos (ne Gallos nominem) dici ac scribi constat. < Et certe nisi talis ratio inatur viris doctis obsequium religiosum professis, in tanta luce seculi maxima fit injuria, ut velut ad tenebras damnati videantur, adempta ipsis facultate eximias veritates detegendi ; et aliis honorem præripientibus, non sine Italiæ opprobrio ;
qualem animum esse summis illis viris, penes quos censuræ est potestas, nemo sanus credat. > Neque vero negari potest Copernicum velut lucem quandam mundo intulisse, et qui doctrinam ejus non intelligunt, eos in natura rerum velut in cæca nocte versari. Non tantum enim labyrinthi stationum et retrogradationum uno mentis ictu evanescunt sine ullo molimine, sed et magneticæ observationes mirificè conspirant, terra ipsa magnetis rationem habente, non tantùm respectu magnetis nostri, sed et siderum ipsorum, et hac ipsa Magnetica lege in Jove quoque cum satellitius < Mediceis > et Saturni annulo cum suis similiter lunis, ita [p. 593] 5g3
PHORANOMUS
effulgescente, ut Copernicus vix majus aliquid ad confirmandas sententias Maтн., IX, I.
suas vel optare potuisse videatur. Sed tamen hoc systema seipsum vicit, in Keplero qui « jura poli rerumque fidem, legesque deorum » primus patefecit mortalibus, observans : cuncta prodire phænomena si terra et planetæ omnes primarii ponantur ferri in Ellipsi cujus in foco sit sol, et eam esse motus legem in planetæ orbita, ut area ex sole abscissæ sint temporibus proportionales.
Supererat, ut ratio tam inexpectatæ legis < physica > redderetur, quod demum nobis singulari felicitate successit. Inveni enim motun hunc planetarium universalem pulcherrime explicari per communem pla etarum vorticem circa solem, imò ex ipsa motus lege consequi geom ice, ut resolvi possit in duos, circulationem harmonicam circa sole
ucasie sit les en eu sentro entris saint temporibus proporionales t vicissim : ) ut areæ ex centro abscissæ sint tempo
veteres vix votis attigisse videntur, primaria Universi phænomena pe Geometricam Analysin ad simplicissima et clarissima intelligendi prin
Hypothesin reducta habeamus.
INÉDITS DE LEIBNIZ.
38 [p. 594] 594
PACIDIUS PHILALETHI
MATH., X, II.
MATH., X, II (44 f. in-4°).
PACIDIUS PHILALETHI ' { Prima de Motu Philosophia. }
duobus situm inter se mutantibus ascribendus sit motus : tum vero motus causa seu vis motrix ! ?
NUM nuper apud illustres viros asseruissem Socraticam disseren
• methodum, qualis in Platonicis dialogis expressa est, mihi præ tantem videri' : nam et veritatem animis familiari sermone instillari, et ipsum meditandi ordinem, qui à cognitis ad incognita procedit apparere, dum quisque per se nemine suggerente vera respondet, modò aptè interrogetur, rogatus sum ab illis, ut specimine edito rem tantæ utilitatis resuscitare conarer, qua ipso experimento ostendit indita mentibus scieniarum omnium semina esse.627626625 Excusavi me diu, fassus difficultatem re najorem quam credi possit ; facile enim esse dialogos scribere, quemad
[p. 595] 595
PACIDIUS PHILALETHI
modum facile est temere ac sine ordine loqui ; sed oratione efficere, ut Matu, X, 11.
scientia, id vero non nisi illum posse, qui secum ipse accuratissimè rationes inierit, antequam alios docere aggrediatur. Ita resistentem me hortationibus arte circumvenerunt amici : sciebant diu me de motu cogitâsse atque illud argumentum habere | paratum. Forte advenerat 1 verso.
juvenis familia illustris cæterum curiosus ac discendi avidus, qui cum in tenera atate nomen militix dedisset, successibusque egregiis inclascientiam sibi deesse quotidie sentiebat, et in scriptoribus hujus artis plerisque, nonnisi pauca < et vulgaria > de elevandis ponderibus et quinque potentiis, quas vocant, tradi ; at fundamenta scientiæ generalioris non constitui, sed nec de ictu ac concursu, de virium incrementis ac detrimentis, de medii resistentia, de frictu, de arcubus tensis et vi quam Elasticam vocant, de cursu ac undulationibus liquidorum, de solidorum resistentia, aliisque hujusmodi quotidianis argumentis, certa satis præcepta tradi querebatur. Hunc mihi adduxêre amici, atgue ita instruxêre, ut paulatim irretitus in colloquii genus laberer, quale toties laudaveram, quod illis ita successit, ut consumtis frustra tergiversationibus accenso omnium studio tandem obsequi decreverim.
| Charinum ( : hoc advena nomen erat : ) adduxit mihi Theophilus a recto.
senex egregio judicio ad omne argumentum paratus qui consumto in negotiis flore ætatis, opibus atque honoribus partis, quod reliquum vita quieti animi atque cultui Numinis dare decreverat. Vir pietatis solidæ interiore quodam sensu, et communis boni studio accensus, cujus augendi quoties spes affulgebat, neque opibus ille neque laboribus parcebat. Arcta mihi cum eo familiaritas, et non injucunda consuetudo erat : multus tunc forte de Republica sermo, et infidis historiarum monumentis, qua rerum gestarum simplicitatem fictis causarum narrationibus corrupêre, quod ille in negotiis quibus ipse interfuerat, accidisse luculenter ostendebat. Ego cum viderem cum Theophilo ac Charino advenisse Gallutium virum insignem, in experimentis exercitatissimum..., et singulares Corporum proprietates doctum, rei vero medica peritia inprimis admirabilem, et successibus clarum, quoties flagitantibus | amicis, quanquam à medici nomine ac professione et omni lucro alienus, remedia dederat ; [p. 596] 596
PACIDIUS PHILALETHI
MaтH., X, II. hujus causa a Republica ad Philosophiam, non invito Theopbilo, sermonem ita flexi :
Pacidius : Quod de historia civili ais, Theophile, corrumpi ab illis, qui ex conjectura, causas occultas eventuum conspicuorum fingunt, id in historia naturali etiam periculosius fieri Gallutius noster sæpe questus est. — Gallutius : Ego certè sæpe optavi, ut observationes naturales et in primis historiæ morborum nobis exhiberentur nuda et ab opinio nibus libera, quales Hippocratica sunt, non Aristorelis, non Galeni, non recentioris alicujus sententiis accommodatæ : tum demum enim resuscitari poterit philosophia, cum fundamenta solida jacta erunt. — Theophilus : Non dubito quin regia sit via per experimenta, sed nisi ratiocitardé proficiemus et post multa secula ir
Medicos congestas habemus, quot elegantia Chymicorum experimenta 3 recto. feruntur, | quanta rerum sylva à Botanicis aut anatomicis suppeditatur, quibus miror philosophos non uti, nec ducere ab ipsis, quicquid inde duci potest : quod si facerent, fortè haberent in potestate multa quæ sibi deesse queruntur. — Pa. : Sed nondum extat ars illa, per quam in naturalibus ducatur ex datis quicquid ex illis duci potest, quemadmodum id ordine certo in Arithmetica atque Geometria præstatur. Geometræ enim proposito problemate vident an sufficientia habeant data ad ejus solutionem, ac viæ cuidam tritæ atque determinatæ insistentes, omnes problematis conditiones tamdiu evolvunt, donec ex ipsis quæsitum sponte prodeat sua. Hoc ubi in naturali philosophia præstare didicerint homines, discent autem ubi meditari volent, mirabuntur forte multa à se tamdiu ignorata, quod non ignaviæ aut cæcitati antecessorum, sed methodi veræ defectui tribui debet, qua sola lucifera est. — Charnus :
Si mihi talium inexperto sententiam dicere permittitis, asseverarim à 3 versu. Geometria ad Physicam difficilem | transitum esse, et desiderari scientiam de motu, qua materiam formis, speculationem praxi connectat, quod experimentis qualibuscunque tyrocinii castrensis didici : sæpe enim mihi machinas novas et jucunda quædam artificia tentanti successus defuit, quod motus ac vires non perinde ac figura et corpora delineari arque imaginationi subjici possint. Quoties enim structuram ædificii aut munimenti formam animo conceperam, initio quidem exiguis modulis ligneis [aut cereis] aliave ex materia confectis cogitationi
[p. 597] PACIDIUS PHILALETHI
597
Auctuanti subveniebam ; postea provectior delineationibus in plano MaTH.., X, II.
factis ad solida repræsentanda contentus eram ; denique eam imaginandi facilitatem paulatim nactus sum, ut rem totam omnibus numeris absolutam, omnesque eius partes ad vivum expressas animo formarem, et velut oculis subjectas | contemplarer. Sed cum de motu agebatur, 4 recto.
omnis mea cura atque diligentia irrita fuit, neque unquam assequi potui, ut virium rationes atque causas imaginatione comprehendere, ac de machinarum successu judicare liceret, semper enim in ipso motus inchoandi initio hæsi, nam quod toto reliquo tempore evenire debebat, jam momento primo fieri quodammodo debere animadvertebam. Circa momenta autem atque puncta ratiocinari, id quidem supra meum captum esse fatebar. Quare à rationibus depulsus, ad experientiam meam atque alienam redactus sum, sed qua nos sæpe fefellit, quoties corum, qua experti eramus, falsas causas pro veris sumseramus, atque inde argumentum ad ea quæ nobis similia videbantur porrexeramus. — Pa. : Præclara nobis narras, Charine, | et unde mihi ingeniis æstimandis sueto 4 verso.
quid à te expectari possit si rectè ducaris, judicare facile est. Gaudeo enim impensè, quod tua experientia didicisti vires ac motus non esse rem subjectam imaginationi, quod magni momenti est in philosophia vera.
Quod autem de necessitate doctrinæ motuum ad naturalem philosophiam ais, verissimum est, sed iis non adversatur, qua supra dixi, de Logica ante omnia constituenda. Nam scientia rationum generalium, immersa naturis mediis, ut veteres vocabant, id est figuris ( : quæ per se incorruptibiles atque æternæ sunt : ) velut corpore assumto, Geometriam facit.
Eadem caducis atque corruptibilibus sociata ipsam constituit scientiam mutationum sive motuum de tempore, vi, actione. Itaque quemadmodum rectè Geometriam esse Logicam Mathematicam egregius nostri seculi philosophus dixit, ita Phoronomiam esse Logicam Physicam | au- 5 recto.
dacter asseverabo. — Cha. : Magno me beneficio affeceris, Pacidi, si aliquam in hoc argumento mihi lucem accenderis. — Ga. Diu est, quod nobis meditationes tuas de motu promittis : tempus est ut satisfacias expectationi nostræ, nisi arculæ tuæ qua chartas recondis, vim à nobis adhiberi mavis. — Pa. Reperietis in ea pro thesauro, quod ajunt, carbones ; pro elaboratis operibus schedas sparsas, et subitanearum meditationum vestigia male expressa, et memoriz tantüm causa non nunquam servata. Quare si quid a me desiderabatis dignum vobis, dies mihi [p. 598] 598
PACIDIUS PHILALETHI
MaтH., X, II. dicendus erat. — Th. : Post tot interpellationes paratum esse oportet debitorem, nisi malum nomen audire velit. — Ga. : Veritatis assequendæ causa societas inter nos contracta est, actionem autem pro socio scis, Pacidi, non ultra esse quam in id quod facere possis. Quantum autem 5 verso. possis, tuæ fidei committimus, ut agnoscas liberalita — | tem nostram.
Scilicet contenti erimus solutione per partes ; fac tantum ne Charinum studio ardentem frustra ad te adduserimus. — Ch. : Ego amicorum postulationibus preces meas jungo, nec absolutum opus, aut continuum sermonem flagito, sed instructiones fortuitò nascentes, ut sermonis occasio tulerit '. — Theoph. : Meministi, Pacidi, quid nobis sæpè de Socraticis Dialogis prædicaveris : quid obstat quominus nunc tandem earum utilitatem exemplo ? discamus, nisi forte Charinum infra Phædonem aut Alcibiadem ponis, quibus ille neque ingenio neque animis, neque fortuna cedit. — Pacid. : Video vos meditatos atque instructos venisse ad me circumveniendum ; quid agam dum alius mecum lege agit, alius precibus non minus valituris tarditatem meam expugnat. Fiat, ut jubetis ; permitto me voluntati vestra. Sed qualiscunque successus erit, periculo vestro erit, neque enim illum aut sententiis meis, ( : quarum in ea festinatione ne meminisse quidem satis possum : ) aut Socratica methodo (quæ meditatione opus habet) præjudicare volo ; cæterum res omnis ad te redit, Charine. | - Ch. : Quid ita ? - Pacid. : Quia tute 6 recto.
te docebis, hæc enim Socratica methodus est. — Ch. : Qui possim discere ab ignaro ? — Pacid. : Disces à te nec ab ignaro, plura enim scis, quam quorum meministi. Ego tantum reminiscendi eorum quæ scis, et inde ducendi quæ nescis occasionem dabo, et ut Socrates ajebat, gravido tibi atque parturienti obstetricio munere adero. — Ch. : Grave est, quod à me postulas, ut ignorantiam meam utcunque silendo tectam, prodam sermone. — Gall. : Si Pacidio credimus, scientiam tuam ipse mirabere.
— Ch. : Quanquam magnus mihi sit autor Pacidius, præsentior tamen est conscientia mei. — Pacid. : Nondum expertus es, Charine, quid per te possis ; tentanda aliquando fortuna est, ut scias ipse quanti tibi esse debeas. — Theoph. : Age, Charine, permitte te nobis, neque intercede diutius utilitati tua ac voluptati nostra. — Ch.628 : Pareo vobis, quanquam periculo opinionis quam de me habere potuistis : quantulacunque
[p. 599] PACIDIUS PHILALETHI
599
enim fuerit certe experimento adhuc amplius minuetur. Sed ingenui est, Matu., X, II.
situm est, quæso, Charine, dic nobis quid motum esse putes. - Ch. :
Qui possum ab initio dicere, quod vix in progressu multa industria erui posse arbitrabar.
Pa. : Dic ergo nobis quid animo obversatum sit cum de motu cogitares.
- Ch. : Difficile est id statim colligere atque ex tempore explicare. — Pa. : At tenta tamen : neque enim periculum est errandi, quicquid enim per motum a te intelligi dicas, perinde erit ; dummodo non in progressu aliquid assuas, quod in ea notione quam sumsisti non contineatur. — Ch. : Id cavere vestrum est, ego motum esse arbitror, mutationem loci, et motum in eo corpore esse ajo, quod locum mutat. — Pa. : Euge, Charine, liberaliter et ingenue facis, quod nobis | statim exhibes, qua vix 7 recto.
multis interrogationibus extorquere sperabam : fac modo ut integrum sit beneficium tuum. — Ch. : An aliquid amplius adjiciendum putas. — Pa. : Non utique, ubi qua dixisti intellexerimus. — Ch. : Quid verò clarius quam mutatio, quam corpus, quam locus, quam inesse ? — Pa. :
Ignosce tarditati mea, qua facit, ut nec ea intelligam qua aliis clarissima videntur. — Ch. : Ne illude quæso. — Pa. : Obsecro te, Charine, ut persuadeas tibi, nihil alienius esse ab ingenio meo, et sinceram esse professionem hæsitationis meæ. — Ch. : Tentabo explicare sententiam si interrogaveris. — Pa. : Recte. Statum mutationis nonne statum quendam rei esse putas ? — Ch. : Puto. — Pa. : Differentem a priore < rei statu > ante mutationem, cùm omnia adhuc integra essent ? — Ch. :
Differentem. — Pa. : Sed < et > ab eo qui erit post mutationem ? — Ch. : Haud dubie. — Pa. : Vereor, ne id nos conjiciat in difficultates.
— Ch. : Quas obsecro. — Pa. : Permittisne | mihi exempli electionem ? 7 verso.
— Ch. : Non habes opus permissione. — Pa. : Mors nonne mutatio est ?
- Ch. : Haud dubie. — Pa. : Actum ipsum moriendi intelligo. — Ch. : Et ego eundem. — Pa. : Qui moritur vivitne ? — Ch. : Perplexa est quastio. — Pa. : An qui moritur mortuus est ? — Ch. : Hoc impossibile esse video. Mortuum enim esse significat mortem alicujus esse [p. 600] 600
PACIDIUS PHILALETHI
Mлтн., X, i1. præteritam. — Pa. : Si mors mortuo præterita est, viventi erit futura, quemadmodum nascens nec nasciturus est nec natus. — Ch. : Videtur.
— Pa. : Non ergo qui moritur vivit. — Ch. : Fateor. — Pa. : Moriens ergo nec mortuus est, nec vivus. — Ch. : Concedo. — Pa. : At videris concessisse absurdum. — Ch. : Nondum absurditatem [video] < aniCh. : Haud dubie. — Pa. : Hic status aut existit aut non existit. — Ch. : Tertium nullum est. — Pa. : In quo non est hic status id vita carere dicimus. — Ch. : Esto. — Pa. : Nonne mortis momentum illud 8 recto. est, quo quis incipit | vita carere. — Ch. : Quidni. — Pa. : Aut quo desinit vitam habere. — Ch. : Perinde est. — Pa. : Quæro an hoc momento absit an adsit vita. — Ch. : Video difficultatem neque enim ratio est cur alterum præ altero dicam. — Pa. : Opus est ergo, ut neutrum dicas aut utrumque. — Ch. : Sed tute mihi exitum hunc interclusisti. Nam satis video, statum aliquem necessariò adesse aut abesse, neque simul et adesse et abesse, vel nec adesse nec abesse. — Pa. : Quid ergo ? — Ch. : Quid ? nisi me hærere. — Pa. : Quid si ego quoque ? — Gall. : Siccine nos deseris, Pacidi. — Pa. : Sæpe fassus sum magnas esse circa principia difficultates. — Gall. : Cur nos in locum tam lubricum
, si labantes sustentare non posses. — Pa. : Sed tanti erat agnoscere difficultatem. — The. : Si te novi, Pacidi, non utique quievisti antequam tibi satisfaceres, neque enim in hæc hodie primum incidisti :
quare tempus est ut sententiam < tuam > nobis edisseras. — Pac. : Si vobis obsequar, amici in portu naufragium fecero < nondum provectus in plenum mare. > — Th. : Quid ita. — Pa. : Quia methodi Socratica leges violavero, qua primum die eam, vobis hortantibus, 8 verso. attentavi.
-
The. : Id nolim | equidem. - Pa. : Quare sententiam meam desiderare non debes. Charini est hortante me invenire veritatem, non a me quærere inventam. Neque enim illi fructum methodi, aut successus voluptatem invidere debemus. - Gall. : Fac obsecro ut gustare incipiamus quos narras fructus. — Pa. : Tentabo atque ita porro quæram : dic mihi, Charine, putasne aliquos esse mortuos, qui vixerant.
-
Ch. : Certum hoc est, quicquid argutemur. — Pa. : Desiitne aliquando vita ? — Ch. : Desiit. — Pa.629 : Ergone aliquod ultimum vitæ
[p. 601] PACIDIUS PHILALETHI
бо г
momentum fuit ? — Ch. : Fuit. — Pu. : Rursus, Charine, putasne Maтн., X, Ir.
aliquos vixisse, qui nunc mortui sunt. — Ch. : Certum est hoc quoque, imó idem priori est. — Pa. : Sufficit certum esse. Ergone status mortui cœpit ? - Ch. : Copit. — Pa. : Et primum aliquod hujus status momentum sive initium fuit ? — Ch. : Fuit. — Pa. : Superest hoc unum mihi respondeas, idemne sit ultimum momentum vivendi et primum momentum non vivendi. - Ch. : Si nihil asserendum est quam quoc certò comprehendimus, id quidem asseverare non ausim. — Pa. :
Gratulor tibi, Charine, quod artem dubitandi, sane non exiguam, didicisti. Hic enim | (tatebor tibi) aliquod judicii tui experimentum capere 9 recto.
volui. Sed dic mihi, quæso, quid te hic tam cautum fecerit ? - Ch. :
Videbam inferre te velle, communi vivendi ac non vivendi momento eundem simul vivere ac non vivere, quod absurdum esse agnosco. — Pa. : An rectam futuram fuisse putas illationem ? — Ch. : Non puto e resisti posse. — Pa. : Quid ergo de sententia sentis ex qua absurdum necessariò sequitur ? — Ch. : Absurdam esse. — Pa. : Ergo duo momenta se immediate sequi possunt, unum vivendi, alterum non-vivendi. — Ch. :
Quidni, cum possint et duo puncta : quod mihi opportune admodum in mentem venit, cum rem quodammodo oculis subjiciat. super Tabula perfecte plana AB.
feratur sphæra prorsus rotunda C ; manifestum est non cohærere sphæram plano, neque extrema habere communia, alioqui unum sine altero non moveretur ; manifestum est tamen contactum non nisi in puncto esse, et extremum aliquod sive punctum sphæra, • ab extremo sive puncto tabula
dici. — The. : Memini Aristotelem quoque contiguum à continuo ita discernere, ut continua sint, quorum extrema unum sunt, contigua quorum extrema simul sunt. — Pa. : Eodem ergo modo dicemus cum Charino, statum vivi mortuique tantum contigua esse, nec communia extrema habere. — Ch. : Urbanè admodum me autorem citas corum, quæ tu in animo meo nasci fecisti. — Pa. : Jam dixi te sententias tuas tibi debere, occasiones mihi. Sed hoc in majoribus comprobabitur, quanquam eundum sit per gradus. — Gall. : Patere ergo, ut quæram an ex his aliquid momenti cujusdam putes duci posse. — Pa. : Mirarer hoc te non jamdudum quæsivisse < nisi te Gallutium esse nossem >. Scio [p. 602] 602
PACIDIUS PHILALETHI
enim < alioqui > viris in naturæ inquisitione, et experimentorum luce Мати., X, II.
versatis hæc aut inepta aut certe inutilia videri ; sed acquiesces opinor, ubi consideraveris ; cum de principiis agitur nihil parvum debere videri.
- Ga. : Non sum adeò à rebus abstractis alienus, ut non agnoscam, tenuia omnium scientiarum initia esse, velut stamina prima telæ majoris.
1o recto. | Sed cum sciam solere te paulatim viam ad majora moliri, prægustum aliquem expectabam qui dictis dicendisque luci esset. — Pa. : Non possum hic, Galluti, satisfacere desiderio tuo, nec, si possem, deberem : Non ossum, quia ut venatores non certam semper ac designatam sequunti ram, sed obvia sæpe præda contenti sunt ; ita nos aliquando cogimı arripere veritates, ut quæque primum occurrerit, certi nunquam nor lucrosam hanc esse capturam, et magno satis numero collecto, tum demum subductis rationibus recognitisque opibus nostris atque digestis majorem spe thesaurum reperiri. Adde quod non meo tantum arbitrio colloquium connectitur sed Charini : responsionibus accommodanda sunt interrogationes mex. Si vero possem tibi jam tum ante oculos ponere futuri sermonis œconomiam, etiam te judice, ubi me audieris, non deberem : nonnunquam enim gaudemus falli, et major eventus gratia est, cum non expectatur : scis circulatores tum maxime oblectare 1o verso. cum versis aliorsum oculis | spectatorum, inopinatum aliquid e pera velut e nihilo educunt. — Gall. : Hac spe non amplius interpellabere.
— Pa. : Ad te igitur redeo, Charine ; conclusimus impossibilem esse statum mutationis. — Ch. : Ita certe si momentum mutationis pro momento status medii seu communis sumatur. — Pa. : At nonne res mutantur ? — Ch. : Quis neget ? — Pa. : Mutatio ergo est aliquid. — Charin. : Certe. — Pa. : Aliud ab eo quod impossibile ostendimus.
< momentaneo scilicet statu. > - Cb. : Aliud. — Pa. : An ergo status mutationis aliquem temporis tractum postulat ? — Char. : Videtur. — Pa. : Potestne aliquid pro parte existere aut non existere. — Charin. :
Hoc clarius explicandum est. — Pa. : Potestne crescere aut decrescere veritas alicujus propositionis certo temporis tractu quemadmodum aqua incalescit aut refrigeratur per gradus ? — Ch. : Minime quidem : puto enim totam statim falsam aut totam veram esse propositionem. nunc enim intelligo quæstionem, ut cum aqua calida sit etsi magis magisque incalescat, uno tamen momento opus est, ut ex non calida fiat calida i1 recto. vel contra, quemadmodum momento | fit ex recto obliquum. —
[p. 603] 603
PACIDIUS PHILALETHI
Ch. ' : Rursus ergo rediimus ad momentaneum mutationis statum, quem Matu., X, 11.
impossibilem esse apparuit. — Po. ? : Nescio quomodo reciderimus in difficultates quibus exieramus. — Pa. : Si duorum hominum facultates non nisi uno obolo differant, poteritne unus dives censeri quin idem et de altero judicium fiat. — Charin. : Non poterit credo. — Pa. : Ergo unius oboli differentia divitem vel pauperem non facit. — Char. : Non opinor. — Pa. : Neque unius oboli additio vel detractio divitem faciet non divitem, aut pauperem non pauperem. — Ch. : Non utique. — Pa. : Nemo ergo unquam fieri potest ex paupere dives vel ex divite pauper, quotcumque obolis datis vel ademtis. — Ch. : Quid ita obsecro ?
— Pa. : Pone pauperi obolum dari, an desiit pauper esse ? — Ch. :
Minime. — Pa. : Detur iterum obolus, an tum desiit ? - Ch. : Non magis. — Pa. : Ergo nec tertio obolo dato desinet pauper esse. — Ch. : Fateor. — Pa. : Par est ratio de alio quocunque : aut enim nunquam aut unius oboli adjectione desinet pauper esse : pone millesimo pauperem esse desinere, nongentesimo nonagesimo nono adhuc fuisse ;
| utique unus obolus depulit paupertatem. — Ch. : Agnosco vim argu- tr verso.
menti, et me ita delusum miror. — Pa. : Faterisne igitur aut nunquam aliquem divitem vel pauperem fieri aut fieri posse uno obolo addito vel detracto. — Ch. : Cogor fateri. — Pa. : < Hoc argumenti genus Acervum veteres appellabant, quod non omnino inutile est, si recte utaris.
Nunc enim > a discreta ad continuam quantitatem argumentum transferamus < ut si punctum A ad punctum B accedat > fiet aliquando ex non propinguo propinquum < ut in B >. Nonne codem argumento quo paulo ante colligemus aut propinquum nunquam fieri, aut fieri unius pollicis < ut FB > accessione. — Ch. : Colligemus. — Pa. : At nonne pro pollice substituere poterimus pollicis centesimam aut millesimam aut aliam partem quantumlibet parvam ? — Ch. : Certe. — Pa. : Si pollicis < FB >
C ÉB centesima pars < CB > facit ex propinquo non propinquum, totus pollex non facit. — Ch. : Non utique :
nam priores nonaginta novem partes < FC > nondum fecere propinquum. - Pa. : Patet ergo pollicis accessionem non facere ex non propinquo propinquum nisi quia continet ultimam centesimam. —
I. Lire : Pacidius.630
[p. 604] PACIDIUS PHILALETHI 604
Мaтн., X, II. Ch. : Et ultima cente — | sima CB pari jure non facit propinquum, nisi 12 recto. ob novissimum sui B. - Pa. : Novissimum autem nonne minimum est ? — Cb. : Minimum utique, nam si non esset < minimum > aliquid ab eo rescindi posset, salvo eo quod propinquitatem facit.
< Pone enim novissimum illud ipsius CB non esse minimum B sed rectam DE > non per se sed ob aliam sui partem < adhuc minoem EB > faciet ex propinquo non propinquum. — Pa. : Habemu rgo < vel nihil esse per quod quid propriè ac per se fiat propin quum vel > minimi adjectione aut detractione aliquid fieri ex propinquo non propinquum, adeoque minima esse in rebus. Jam minimum in loco potestne alio quam minimo temporis absolvi ? — Char. :
Non potest : alioquin pars ejus temporis partem loci absolveret, minimi autem pars nulla est. — Pa. : Rursus ergo patet statum mutationis in præsenti exemplo (à longinquitate ad propinquitatem) momentaneum esse. — Ch. : Esto. — Pa. : Redit ergo difficultas prior, ultimone momento status prioris an primo posterioris ascribi debeat status muta12 verso. tionis. — Ch. : Videor tandem | mihi exitum reperisse. Dicam enim componi ex utroque < et licet momentaneus dici soleat, duo tamen momenta continere > : quemadmodum locus contactus, < qui in puncto esse dicitur >, utrumque corporum se tangentium extremum continet. — Pa. : < Rectè dixisti, et superioribus tuis congruenter neque ita > [Nihil] habeo quod objiciam huic sententiæ tuæ. — Ch. :
Mutationem ergo nuper proscriptam velut postliminio reduximus in naturam. — Pa. : Modo teneamus < esse contactum vel aggregatum duorum statuum oppositorum, non verò > esse entis genus à qualitate sive statu ipso distinctum, neque < adeo esse > statum medium, sive transitum a Potentia ad actum vel a privatione ad formam < quemadnodum vulgo philosophi mutationem et motum concipere videntur >.
- Cb. : Jam ergo mihi permissum erit, Motum definire
mutationem. - Pa. : Ergo R versus EF vel 3G3H > esse compositum ex novissimo momento existentiæ in loco < AB > a quo fit < motus >, et primo momentc existentia in loco proximo ad quem fit motus corporis. Quæso jam [p. 605] 605
PACIDIUS PHILALETHI
Charine, designa mihi locum proximum in quem fit. — Ch. : Designabo Mara., X, i1.
tibi quemlibet CD < vel 2G2H >. — Pa. : At ego non quemlibet, sed proximum quæro. — Ch. : Satis video ut proximus sit intervallum AC debere minimum esse. — Pacid. : Aut necesse est mobile de loco A.B. in locum. EF. ire per saltum, ita ut non eat per locos intermedios (verbi gratia CD) omnes. — Ch. :
Quod impossibile est. — | Pa. : Ita sane videtur. sed quæso :
motus nonne continuus est ? — Ch. : Quid hoc loco continuum vocas ? — Pa. : Hoc volo, aliquando nulla quiete interrumpi, sive ita durare posse, ut corpus GH nullo in loco (æquali sibi)
AB.CD.EF vel intermediis existat ultra momentum. - Charin. :
Quid si hoc tibi negem ? - Pac. : Poteris non sine exemplo nam et ex veteribus Empedocles et ex recentioribus docti quidam Viri quietulas quasdam interspersas asseruêre. — Ch. : Hac fiducia nego, alioqui vix ausurus. — Pa. : Non habes ad negandam ' aut certè | ad dubitandam' 13 verso.
alia opus autoritate, Charine, quam tua : sed hoc mihi responde : interspersa quies nonne est existentia corporis in codem loco per aliquem temporis tractum ? — Ch. : Certe. — Pacidius : Sunto ergo quietes interspersa, quaro an inter duas quietes < motui interspersas > aliquis intercedat motus. — Ch. : Utique nisi pro quietibus interspersis, continuam quietem velimus. — Pacid. : Motus intercedens aut < momentaneus est, aut aliquo temporis tractu durans. — Cha. : Non utique > momentaneus, alioqui corpus momento uno iret per spatium quoddam quod perinde est ac si ad saltus, supra vitatos, reverteremur. Esto enim tempus N.P. quo corpus GH transit ex loco AB in locum EF. sit tempus quietis MN, quo durante corpus hæret in loco AB et sic OP tempus quo hæret in loco CD erit utique NO tempus motus quo < corpus > transibit ex AB in CD et PQ tempus motus quo transibit ex CD in EG.
Pono autem AC.CF intervalla esse non minima sed alia quæcunque, exempli gratia, centesimam pollicis partem | aliamve minorem aut majo- 14 recto.631
rem : utique tempora motuum quoque non momentanea sive minima, sed designabilia esse deberent ; alioqui vel nullus foret progressus, vel tempore aliquo minimo sive momento inter duas quietes posito, fieret saltus corporis < GH ex loco AB in locum CD > distantem, adeoque
[p. 606] 606
PACIDIUS PHILALETHI
ATH., X, 11. vel non foret medio tempore (quippe quod in minimo nullum est)
oco medio < ut L > inter A et C, vel simul uno momento foret omnibus locis intermediis. Qua omnia absurda videntur. — Pa. : Optima est ratiocinatio tua sed in rem meam. — Ch. : Quid ita. — Pa. : Saltem enim motum durante tempore NO per spatium LC. continuum nullisque amplius quietulis interruptum fatebere. Atque ita redisti ad id quod declinaveras. — Ch. : Non possum id diffiteri nam si alias rursus quietulas introducerem, rediret tantum quæstio < eadem > et tametsi indefinite progrederer subdividendo ac quietulas < indefinite > exiguas 14 verso. atque indesignabiles, motulis ejusdem naturæ miscerem, opus tamen | et tempusculis atque lineolis foret, restarentque eædem semper ratiocinationes. Nam quies semper plus quam momentanea < foret, alioqui quies non foret ; ergo et motus non momentanei, alioqui eorum aggregatum ad aggregatum > quietularum collatum nullam haberet rationem designabilem, ac proinde aut nullus foret corporis progressus, aut, quales vitavimus, saltus. — Pa. : Gaudeo, Charine, me sagacitate ingenii tui magna laboris parte levari, hæc enim omnia mihi probanda erant. Unum addo, admisso semel aliquo motu continuo quietes interspersas ei usui non servire, cui eas destinârant autores sui, nam illi capere non potuerunt quomodo motus unus alio celerior esse possit, sine quiete interspersa.
Si enim corpus A feratur motu continuo per tempus non minimum
utcunque exiguum, ostendam motus inæqualitatem oriri sine quiete interspersa. Si enim
corpus A feratur motu continuo ex. d in e,
utique radium cfd aget in cge, motu etiam
continuo, ac proinde celerior erit motus radii
in puncto d. | percurrente arcum dbe, quam
in puncto f. percurrente arcum flg. — Ch. :
Manifestum id quidem. — Pa. : Motu jam continuo admisso vide qua consequantur. — Ch. : Quænam obsecro ? — Pa. : Quod nunc movetur estne adhuc in loco, à quo movetur ? — Ch. : Non opinor, alioqui pari jure foret et in loco ad quem tendit : ac proinde in duobus locis simul. — Pa. : Jam ergo locum aliquem deseruit. — Ch. :
Eum scilicet à quo venit. — Pa. : Deserere autem non potuit sine motu. — Ch. : Fateor. — Pa. : Ergo quicquid movetur jam antè motum est. — Ch. : Mira conclusio. — Pa. : Eodem argumento [p. 607] 607
PACIDIUS PHILALETHI
concludetur et quod movetur adhuc motum iri. — Ch. : Fateor, nam MatH., X, xI.
quod movetur, nondum est in loco in quo erit : non potest autem ad eum venire nisi adhuc moveatur. Ergo quicquid movetur, adhuc movebitur. — Pa. : Sed inde sequitur, motum esse ternum, ac neque incipere neque finire. — Ga. : Hoc Aristoteles tibi concedet, et qui hoc argumentum tractavit Proclus. - | Th. : Vitanda hæc conclusio est. — 15 verso.
Pa. : Utique vitanda, sed si quis eam verè absurdam < non putet, eum simili argumento ad absurdum > evidens adigemus, si pro motu indefinito, adhibeamus aliquam speciem motus aut gradum, ut si corpus corpori continuè appropinquet, demonstrabitur eodem argumento semper appropinquâsse et semper appropinquaturum esse, quod absurdum est nam corpus. A motu ab I ad 2 appropinquat puncto B sed si ultra procedat a
40 210.
2 ad 3. tunc non amplius ei propinquius reddetur < sed ab eo recedet >. Ch. : Videtur et mihi idem argumentum adhiberi posse : nam quod appropinquat, non amplius est in loco remotiore ex quo appropinquat ; ergo jam eum deseruit : deserere autem locum remotiorem < (nec tendere ad aquè vel magis remotum) > est appropinquare.
idem nondum < adhuc > est in loco propiore versus quem appropinquando tendit, ergo adhuc in eum veniet ; venire autem in locum propiorem est appropinquare, ergo adhuc appropinquabit. Ergo appropinquatio quoque aterna sive initii atque finis | expers erit, quod absur- 16 recto.
dum esse in confesso est. — Pa. : Sed quid respondemus : hæc enim ratiocinatio videtur omnem nobis evertere motum. — Ch. : Confugiam ex hac tempestate ad portum jam aliquoties salutarem. — Pa. : Nactus aliquid mihi videris, Charine, quo confidas argumenti vim eludi posse.
— Ch. : Judicium penes vos esto ; si vera superiùs constituimus, negandum est veram atque admittendam esse propositionem hanc : CORPUS ALIQUOD NUNC MOVETUR. Si quidem ipsum, nunc, sumitur pro momento, quoniam nullum est momentum transitus sive medii status, in quo dici possit corpus moveri, sive locum mutare, nam eo momento neque foret in loco quem mutat, neque non foret, quemadmodum ostendisti : præterea aut in nullo foret loco aut in duobus, eo scilicet quem deserit et quem acquirit, quod fortè non minus absurdum quam quod tu ostendisti | < simul > esse et non esse aliquo in statu. Evitantur ista, si, ut te pro-
[p. 608] 608
PACIDIUS PHILALETHI
aggregatum duarum existentiarum momentanearum in duobus locis proximis, nec dici poterit : nunc aliquid moveri, nisi ipsum nunc duorum proximorum momentorum summam sive duorum temporum < differentes status habentium > contactum interpretemur. — Pa. : Fateor me quoque nullum alium videre portum, in quem nos recipiamus sec vereor tamen ut tuta satis statio sit quo loco anchoram tu jecisti. — Ga. : Ubi tandem consistemus, si hinc quoque pellimur ? — Pa. : Natura rerum viam inveniet ; nemo unquam à recta ratione deceptus est. — 17 recto. Ih. : Multa hodie audivi præter opini-lonem meam, et res quas arbitrabar clarissimas tam subitò tenebris involutas sum miratus. Sed facil agnosco nostram hanc esse culpam, ‹ non tuam >, neque a philoso
i, sed a nobis incerta pro certis arrepta esse imposterum inconcussam. — Pa. : Gaudeo cum viris prudentibus mih negotium esse, nam vulgus nos otio abuti diceret ; sed tanti est arcer
dem orum incesa lebeebet esa, null, sive minimum, sive, quo
sive minimum ; sive, qua
etiam proximis. — Ch. : Ita conclusum est. — Pa. : Si jam continuus est aliquamdiu motus, sine intercedente quiete, per aliquod spatium tempusque, < tunc > sequitur, id spatium componi non nisi ex punctis et tempus non nisi ex momentis. — Ch. : Velim id clarius ostendas. — Pa. : Si motus præsens est aggregatum duarum existentiarum, erit continuatus plurium. Nam continuum sumsimus atque uniformem. Existentiæ autem diversæ diversorum sunt momentorum atque punctorum, et toto tempore atque loco durantibus non nisi alia atque alix existentiæ sunt [p. 609] 60g
PACIDIUS PHILALETHI
< sese immediate sequentes > ergo non nisi momenta atque puncta Maru., X, II.
vim argumenti subagnoscam, penitùs tamen intelligam ex figura. — Pa. :
Sit mobile punctum G. id nunc movetur ex A in C sive duobus momentis proximis, N. O. est in duobus spatii punctis proximis A.C. nempe primo momento N. in primo | puncto A. secundo momento O in secundo 18 recto.
punto C ex concessis. Quemadmodum autem puncto A proximum in spatio sumsimus punctum C et momento N. < proximum momentum O. > ita puncto C. proximum sumi poterit punctum E, et momento O proximum S. — Ch. : Haud dubie, neque enim ob motus, loci, temporis uniformitatem, ulla ratio pro uno potius quam pro alio inveniri potest < cum corpus de puncto non nisi in punctum proximum momento etiam proxime semper sequente, progredi possit. > — Pa. : Quoniam ergo motus non nisi diversarum existentiarum < per momenta punctaque aggregatum est, et xque continuus est ac spatium tempusque, ideo etiam ubique in spatio puncta, et in tempore momenta sese immediate sequentur, ea ipsa scilicet in qua motus continua successione incidit, ideò > tempus non nisi momentorum < et spatium non nisi puncto -um > aggregatum erit. — Ch. : Fateor. — Pa. : Et, si quid aliud il empo c dur incollurte, al escobi grandi non mosce, pont
bitur, nisi aut in puncta resolvatur proxima sibi, aut saltus recipiamus a vobis declinatos, quo mobile spatium aliquod | momento transmittit ; ita 18 verso.
ut non successive per omnia media transeat ; nam dicere intervallum B ransmitti tempore OP, nihil est dicere cum distinctè explicare necess it, quod momento quolibet ut S ac puncto quolibet « ut E inter :
uo extrema OP, vel C et B assignabili fiat quoniam constat aliud semp tque aliud fieri aliudque momentum ad aliud referri punctum aut quiet interspersas < (quas inutiles supra ostendi) > et saltus admittendos esse quibus fiat ut mobile pluribus momentis hæreat in uno puncto, et vicissim plura puncta absolvat uno momento. — Ch. : Concedamus tibi spatium non nisi punctorum ac tempus non nisi momentorum esse aggregatum : quid inde mali times ? — Pa. : Si hæc admittitis, omnes in vos uno agmine incurrent difficultates qua de continui compositione feruntur famoso labyrinthi nomine insignes. — Ch. : Hæc præfatio etiam eminus terrorem incutere potest. — | Th. : Non poteramus ergo pene- 19 recto.
INÉDITS DE LEIBNIZ.
39 [p. 610] 610
PACIDIUS PHILALETHI
MaтH., X, II. trare in naturam motus nisi in hunc labyrinthum introduceremur. — Pa. : Non certè quia motus ipse ex continuorum numero fertur. — Gall. : Neque Aristoteles neque Galilæus neque Cartesius nodum vitare
abruperit. — Ch. : Excipiamus age, quicquid < hoc ictuum est > tanti erit multis difficultatibus simul defungi. — Pa. : Omnia huc trans ferre non est instituti mei : suffecerit adduxisse qua totam ostendant dificultatem intellecta, totam exhauriant depulsa atque discussa. Quarendum ante omnia est, lineam seu longitudinem finitam, ex finito an infinito punctorum numero componas. — Ch. : Tentemus, an ex finito.
- Pa. : Hanc arcem non diu tenebis : dudum enim demonstratum est à Geometris lineam quamlibet in
datum numerum partium aqualium dividi posse ; sit recta A.B. Ajo eam in tot dividi posse partes æquales, in 19 verso. quot dividi potest alia quælibet | major, sumatur major aliqua CD ipsique AB constituatur parallela ; jam jungantur CA. DB. producanturque donec
sibi occurrant in E. sit CF una ex partibus
aqualibus ipsius CD. exempli causa centesima,
ducaturque recta EF quæ secabit AB in puncto
G. eritque (ex Elementis < Euclidis >) ob
triangula AEB et CED inter se similia, itemque ob triangula AEG et CEF similia, erit, inquam, AG. ad AB ut CF ad CD. ac proinde cum CF sit ad CD ut I ad 100. seu cum CF una centesima sit ipsius CD, erit et AG una centesima ipsius AB. — Ch. : Non est cur pergas jam enim hinc video impossibile esse ut linea ex finito punctorum numero componatur, nam hoc posito aliqua utique intelligi poterit linea, ex 99 punctis cujus certe pars centesima sine fractione sive aliquota puncti parte intelligi non potest. Dicendum est ergo Lineas ex punctis quidem constare, sed numero infinitis. — Pa. : Videtur ejusdem argumenti vis contra omnem punctorum multiI tudinem valere, sed alio diagrammate utamur ad cam rem aptiore : in 20 recto.
parallelogrammo rectangulo LNPM ducatur diagonalis NM. Nonne idem est numerus punctorum in LM. qui in NP ? — Ch. : Haud dubie nam ob NL,MP parallelas ipsæ LM, NP aquales sunt', jam à quolibet puncto ipsius LM ut 1.3.5. ad quodlibet punctum ipsius NP. ut 2.4.6. ductæ
I. Insérer ici : Pacidius.
[p. 611] PACIDIUS PHILALETHI
intelligantur recta, ut 12. 34.56 parallelæ ipsæ LN quæ secabunt diago- MatH., X, I1.
nalem NM in punctis 7.8.9 etc. ajo tot esse puncta intelligibilia in NM
mihi videor. Nam si plura sunt puncta in NM quam LM, aliquod erit punctum in NM per quod nulla transit ex rectis 12, 34, 56, etc. id punctum sit b. per ipsum ducatur recta ipsi LN < parallela occurrens ipsi LM> alicubi in a et ipsi NP alicubi in c | at a non est ex numero punc- 2o verso.
torum I.3.5. alioqui enim et b. foret ex numero punctorum 7.8.g. contra hypothesin, ergo I.3.5. etc. non sunt omnia puncta ipsius LM, quod est absurdum, nam posuimus esse. Idem est de puncto c. Patet ergo tot necessario intelligi puncta in LM et NP quot
in NM, adeoque si < hæ lineæ mera > sunt aggregata punctorum, esse lineam minorem æqualem majori. < Jam sumatur MD pars ipsius MN, aqualis ipsi ML, utique cum ML et MD sint æquales eundem habebunt numerum punctorum, jam si ML et MN eundem habent numerum punctorum (ut ex aggregatione punctorum sequi ostendimus), etiam MN et MD eundem numerum punctorum habebunt, pars et totum, quod est absurdum >. Unde constat lineas ex punctis non componi. — Ch. : Redegisti me ad summam perplexitatem. — Gall. : Venit hic in mentem ratiocinationis similis qua extat apud Galilæum : numerus omnium quadratorum < major > est quam omnium numerorum : sunt enim | aliqui numeri non-quadrati : 21 recto.
vicissim numerus omnium quadratorum qualis est numero omnium numerorum, quod sic ostendo : nam nullus est numerus cui non respondeat suus quadratus, non est ergo major numerus numerorum quam quadratorum. Vicissim omnis numerus quadratus habet latus < numerum > : non est ergo major numerus quadratorum quam numerorum : neque major ergo neque minor, sed æqualis erit numerus [p. 612] 612
PACIDIUS PHILALETHI
MAтH., X, i1. numerorum omnium (quadratorum et non-quadratorum) et numerus omnium quadratorum : totum parti, quod est absurdum. — Th. : Quid obsecro respondes, Pacidi. — Pac. : Ego Charinum interrogandum censeo. — Ch. : Jocaris. — Pa. : Minime vero, arbitror enim te per te exire posse ex labyrintho. — Ch. : Permitte quæso ut ex Gallutio audiam quid dixerit Galilæus. — Ga. : Dixit : majoris, æqualis, minoris, nomina non habere locum in infinito. — Ch. : Difficile est acquiescere : nam quis neget, numero numerorum < omnium > contineri numerum 21 verso. numerorum quadratorum, qui inter omnes numeros reperiuntur : | contineri autem utique est partem esse, et partem toto minorem esse in infinito non minus quam in finito arbitror verum. — Ga. : An alius tibi exitus patet, Charine ? — Ch. : Quid si audeam dicere nullum omnino esse numerum omnium numerorum, talemque notionem implicare contradictionem ? — Th. : Mirum aliquid et audax dixisti, Charine.
— Pacidius : Imo rem dixit præclaram, et, si quid judico, veram. Nam quod contradictorias habet consequentias utique impossibile sit necesse est. — Cb. : Gaudeo me tam feliciter divinasse. — Pac. : Vides quid per se possit animus si propositis rectè difficultatibus interrogando excitetur. — Ga. : Ergone assentiris Charino, Pacidi ? — Pa. : Ego multa et magna habeo argumenta cur ejus sententiam probem. Arbitror enim eam esse quarundam notionum naturam, ut sint incapaces perfectionis atque absoluti et in suo quoque genere summi. Talis res est numerus, 22 recto. item motus : celerrimum enim motum intelligi | non posse arbitror :
pone rotam aliquam motu celerrimo agitari, jam si aliquis ejus radius produci intelligatur, punctum aliquod extra rotam in radio producto sumtum, motu agetur celeriore quam rota, id est celeriore quam celeridem est cum numero omnium unitatum (semper enim nova unitas addita prioribus novum numerum facit) et numerus omnium unitatum < a numero maximo non differt. — Th. : Ergo ne DEus quidem intelliget numerum omnium unitatum ? > — Pa. : Quomodo eum intelligere putas quod impossibile est ? an totum comprehendet quod parti suæ æquatur ? — [Ga. : Similiter concludendum erit, nullum esse numerum omnium linearum curvarum analyticarum possibilium, Analyticas autem quas vocem, nosti. Earum autem unicuique exhiberi potest ratio-
[p. 613] 613
PACIDIUS PHILALETHI
nalis aquipollens, id est cujus ordinata sit rationalis posita abscissa ratio- Mati., X, I1.
nali ; ita scilicet ut data quadratura curvæ analytica rationalis tot curvæ rationales quot analytica, at aliunde patet plures | esse analyticas irratio- 22 verso.
nales : nam cuilibet rationali infinitæ respondent irrationales. Numerus ergo simul erit aqualis et inæqualis, adeoque impossibilis, cum ex e impossibile sequatur.] — Pa. : Eodem modo facile ostendemus etiam numerum omnium curvarum implicare impossibilitatem ; neque id vero mirum videri debet, admissâ semel numeri maximi impossibilitate. Nam et in < quolibet > gradu finitus est curvarum analyticarum numerus, gradus < autem > dimensionum tot sunt quot numeri, ergo numerus omnium graduum impossibilis est, idem scilicet cum numero omnium numerorum : multo magis ergo et numerus ex summis omnium numerorum qui in singulis gradibus continentur. — Th. : Sed tempus est ut difficultati circa puncta quoque satisfaciatis. — Ch. : Audebo dicere nec punctorum omnium assignabilium numerum esse. — Th. : At nonne puncta sunt in | linea etiam antequam assignentur ? Determinata ergo est 23 recto.
multitudo eorum atque certa. — Ch. : Si probas, Pacidi, dicemus puncta nulla esse antequam designentur. Si sphæra planum tangat punctum esse locum contactus, si corpus ab alio corpore < vel superficies a superficie secetur > tunc superficiem vel lineam esse locum intersectionis. sed alibi non esse, et puncta, lineas, superficies, et in universum extrema non alia esse, quam quæ fiunt dividendo : et partes quoque non esse in Continuo antequam divisione producantur. Nunquam autem fiunt omnes divisiones quæ fieri possunt < possibilium autem divisionum non magis est numerus quam possibilium Entium, qui coincidit cum numero omnium numerorum. > — Pa. : Mire profecisti, Charine, in hoc genere ratiocinandi : neque enim quod aliud dicerem ipse habebam.
Una superest magna difficultas in qua ipse Cartesius hæsit, cujus admoneor verbis tuis. — Ch. : Postquam Galilæo satisfecimus, cur de Cartesio desperemus ? — Pa. : Tantum his duobus viris tribuo ut credam quidvis præstare potuisse, ubi animum applicuissent < sed ut sumus homines, variè distracti et impetum potius cogitandi quàm methodum constantem ac definitam sequentes, quandam etiam in cogitando fortunam experimur. In vase circulari ABCD sit liquidum > | e.f-g, liquidum, inquam 23 verso.
perfectum cujus scilicet pars quælibet, utcunque exigua, à qualibet alia data separari possit. Sit in eo corpus circulare non liquidum, sed soli-
[p. 614] 614
PACIDIUS PHILALETHI
MATH., X, II. dum, fixum extra vasis centrum : jamque materia liquida agitetur seu Auat : erit motus ejus celerior in g. quam in e. et in e quam in f. tantundem enim materiæ transit per & quantum per e vel per f. minor autem est locus g. quam e. et e. quam f. necesse est ergo loci parvita :
celeritate motus pensetur. — Ch. : Hæc manifesta sunt : necesse est enim quod per e transit, supplere debere id quod per f transit, quia vas
plenum esse posuimus : et vicissim debere suppleri ab eo quod a g venit. — Pa. : Hinc sequitur
cum pro < punctis > g.e.f. alia ubilibet puncta
assumi queant, et par ubique ratio sit, materiam
liquidam actu divisam esse ubique, neque in
linea g.e.f. ullum assumi posse punctum quin
motus gradu proprio agitetur, < à velocitate
cujuslibet alterius differente, > ac proinde a < quolibet alio assignabili erit > actu separatum. — | Ch. : Fatendum hoc est, posito materiam esse perfectè liquidam et vas plenum.
— Pa. : Hinc videtur sequi materiam divisam esse in puncta : divisa est enim in omnes partes possibiles ac proinde in minimas. Ergo orpus et spatium ex punctis componentur. — Ch. : Quid hic Cartesius - Pa. : Contentus dixisse materiam actu dividi in partes minores omni bus qua a nobis intelligi possunt, monet non esse neganda, quæ demonstrata putat tametsi finita mens nostra non capiat quomodo fiant. < Sed aliud est explicare quomodo quid fiat, aliud satisfacere objectioni et evi tare absurditatem. — Ch. : Debuisset utique explicare quomodo sic materia non resolvatur > in pulverem < ut ita dicam > ex punctis constantem, cum nullum punctum nulli cohærens relinqui pateat singula < enim per se movebuntur > motu differente à motu alterius cujuscunque. — Ga. : Si huc usque produxisset ratiocinationem, < fortasse > recognovisset sententiam suam difficultatibus illis premi, < coactus fuisset utique respondere difficultati. — Gall. : Sed quid nos dicemus > quibus laborat compositio continui ex punctis ? — | < Ch. : Poterimus negare liquidum perfectum seu corpus ubique flexile dari. — Pa. : Multum interest inter liquidum perfectum et corpus ubique flexile ; ego neque atomos < Gassendi > admitto seu corpus perfectè solidum, neque materiam subtilem Cartesii seu corpus perfectè fluidum ; corpus tamen ubique flexile adeò non nego, ut putem omne corpus tale esse ; qua alias [p. 615] 615
PACIDIUS PHILALETHI
demonstrabo. Posito corpore perfecte fluido negari non potest divisio
MATH., X, I1.
senmo ire in mirina, a corpus ubig eauidem erit sed non ine
ariè diductas et complicatas, ac proinde divisio continui non conside anda ut arena in grana, sed ut charta vel tunicæ in plicas, itaque lice plica numero infinito, aliæ aliis minores fiant, non ideò corpus unguam in puncta seu minima dissolvetur. Habet autem omne liquidum aliquid tenacitatis, itaque licet in partes divellatur, tamen non omnes partes partium iterum divelluntur, < sed aliquando > tantum figurantur, et transformantur ; atque ita non fit dissolutio in puncta usque, licet quodlibet punctum à quolibet motu differat. Quemadmodum si tunicam, plicis in infinitum multiplicatis, ita signari ponamus ut nulla sit plica tam parva, quin nova plica subdividatur : atque ita nullum punctum in tunica assignabile erit, quin diverso à vicinis motu cieatur, non tamen ab iis divelletur, neque dici poterit tunicam in puncta usque resolutam esse, sed plica licet alia aliis in infinitum minores, semper extensa sunt corpora, et puncta nunquam partes fiunt, sed semper extrema tantùm manent. — Th. : Divinè ista mihi dicta videntur, et mirifica hæc à plicis comparatio est. — Pa. : Gaudeo vobis sententiam meam probari, quam alias uberius exponam, nam à controversia de liquido et solido, vacuo et pleno > vera et certæ de natura rerum < Hypotheseos > constitutio pendet, < quas ego quæstiones > demonstratione dirimere < mihi posse videor, quod alterius loci temporisque est. — Gall. : Speramus te nobis tam præclaras cogitationes non negaturum : eaque conditione tibi præsentem ejus materiæ tractationem remittimus. > — Pa. : Vestra | 25 recto.
ergo venia in viam redeo. Scis, Charine, non frustra nos huc digressos.
- Cb. : Scilicet conclusimus continuum neque in puncta dissolvi posse, neque ex ipsis constare, neque certum ac determinatum esse numerum assignabilium in eo punctorum. — Pa. : Ergo, mi Charine, motus quoque continuus < uniformis > nullus est, quo scilicet corpus spatium aliquod utcunque exiguum tempore aliquo transmittat. Demonstravimus enim nutationem esse duarum existentiarum quibus corpus duobus proximi nomentis in duobus proximis punctis est aggregatum, adeoque < conti nuando motum multiplicabimus tantum hæc aggregata ; ergo si continuata hac mutatione spatium tempore > absolvitur, spatium ex punctis, tempus ex momentis, componi. — Ch. : Non possum negare, posito [p. 616] 616
PACIDIUS PHILALETHI
ATH., X, 11. motu continuo < uniformi > et stabilita quam dixisti mutation otione componi Continuum ex punctis. Nam durante motu, ut u :
puncto atque momento aliud proximum sumsimus < ita nulla ratio est ur non de huie sedanandi perium, proximum aboratur ; → cumqu 5 verso. hoc modo pergendo tandem spatiun punctis momentisve < sibi immediatis > constabunt. - Pa. : At constare ex illis non posse, est, credo, a nobis demonstratum. — Cha. :
Concedendum est ergo, quicquid tergiversemur, motum continuum quo mobile aliquo temporis tractu aliquem locum successivè sine quiete intercedente < uniformiter > transmittat impossibilem esse. — Pa. :
Constat tamen locum a mobili transmitti, sive aliquem esse motum. — Charin. : Hoc utique experimur neque enim nostrum est sensum ' fidem in dubium vocare, et de veritate motus dubitare. — Pa. : Atqui mobile locum durante quiete non transmittit. < — Ch. : Non certe. — Pa. :
Et > inter duas quietes ne ulla quidem motus continui portio quantu locunque tempore intercedit < alioqui de eo redirent priores difficultates. Ergo vel nil nisi quies erit, vel nec corpus omnino progredietur, sublatusque erit motus e natura ; vel inter quietes interponetur motus instantaneus per saltum, ita ut corpus quod aliquandiu quievit in hoc loco usque ad hoc momentum, proximo momento existere et quiescere incipiat in loco aliquo dissito, ita ut non transierit per loca intermedia >.
— Ch. : Jam agnosco quo me adigas et vix tandem præcipitio vicinus periculum video. Effecisti præstigiis tuis, unum ut reliquum sit, corpus scilicet à loco in locum per saltum transire, quemadmodum si ego uno statim momento Romam transferrer : quoniam enim multum est tempus 26 recto. quo < motus continuus > duret, sequitur punctum mobile E | ubi lerit in loco A per tempus MN. transterri in locum B momento A ique permanere tempore NP. quo finito rursus momento P. transsili in C. unde sequi videtur uno momento N. punctum mobile esse simul in toto loco AB quemadmodum idem punctum E vicissim toto tempore M sive N. est in uno puncto A. Sed vide an non absurdum sit idem corpus simul in pluribus locis esse. — Pa.632 : < Qui saltum hunc admittent, non illud volent momento utriusque temporis communi N corpus esse in pluribus locis ; reciderent enim in difficultates superiores, si ali-
[p. 617] 617
PACIDIUS PHILALETHI
quod momentum commune duorum statuum quietis scilicet in A et Maru., *, 1r.
quietis in B extra A assignarent. Sed dicent N ultimum ipsius MN tem poris momentum existendi in A immediatè excipi ab O primo momento ipsius OP temporis existendi non in A sed in B ; tempora autem MN et OP mmediata esse atque < habere > sua extrema N.O indistantia siv : ontigua habere. — Ga. : Obsecro te, Pacidi, jocarisne an seriò nobi - hæc narras > (sententiam tuam edisseris]. — Char. : Dicis, < Pacidi, > unctum mobile | E cum tempore MN extiterit ac quieverit in spatii 26 verso puncto A tempore proximo existere atque quiescere in spatii puncto B.
lomodo autem illuc venerit non dicis. — Pa. ' : Qui saltus illos st :
et, nihil aliud habet quàm ut dicat, mobile E cum aliquandiu in lo A fuerit, extingui et annihilari, et in B momento post iterum emergere ac recreari ; quod motus genus possimus dicere transcreationem'. — Gall. :
Si hoc pro demonstrato haberi posset, rem profectò magnam egissemus. Haberemus enim demonstratum Creatorem rerum. — Pa. : An
ejus, si ratione uti fingantur, ab uno polo ad alterum pervenisse. Itaque < omnia proportione sibi respondent, et > inconcinnitas aliqua atque violentia, sive quod eodem redit, miraculum ordinarium, quale est saltus iste tam in parvis quàm in magnis vitari debet.
- Pa. : Rectè
I. Le reste est de la main de Leibniz. Il se sépare de son brouillon (f. 42 verso).
. Cf. f. 3o recto.
[p. 618] 618
PACIDIUS PHILALETHI
MaтH., X, 11. facis, Charine, quod huic sententiæ resistis, qua pugnat cum pulchritu27 recto. dine rerum et sapientia DEi. Alioqui perinde esset | ac si DEus incongruitates quasdam, quas in natura scilicet evitare non poterat, teger antum nobis ac dissimulare voluisset, transferendo scilicet illas in minu tiora rerum, ubi animadverti non possint. Sed vides ipse, ut fortius adhuc stringam, ubicunque posuimus hunc salt um fieri, ibi codem modo eum potuisse declinari, nam eo jure quo nos contendimus, saltum illum contingere non apud nos, sed apud minutiora quædam corpora, codem jure cadem minutiora corpora, si ratiocinari de his rebus fingerentur, eandem inconcinnitatem ad minora adhuc relegarent : quod rationi etiam consentaneum est, nam cum eligendi potestas est, utique sapiens minorem potiùs inconcinnitatem eliget, itaque jure dicent animalcula
nulla autem ratio est, cur huic potius quam illi corpusculorum gradui
corpora ita firma ut nullam subdivisionem nullumve flexum patiantur
planè argumento, quo hos saltús excludo, nulla enim ratio est, cur DEus hic stiterit opifice m manum, harumque solarum creaturarum inte riora sine aliarum creaturarum varietate < velut torpentia et mortua > reliquerit. Et perfectò si corpuscula atoma ipsa aut atomis vicina sensu ac ratione prædita fingerentur, non nisi inconcinnitates ac < quotidiana > miracula sese offerrent, legesque natura sapientis, quas aliquando exponemus, minime observarentur. Sed de Atomis alias accuratiùs dicemus, nunc satis sit saltus utcunque < ita > refutâsse, ut appareat declinandos esse, si quidem vitari possint. — Th. : Sed hoc [p. 619] 619
PACIDIUS PHILALETHI
opus, hic labor est, < ita enim tute nos implicuisti, ut exitum non MatH., X, II.
videam, quin et denique ingratum videtur, > evertere totam adificii
mavis, Penelopes telam retexere. — Pa.
nostri structuram aut, si Videtis, amici, nos circa ipsa rerum primordia ac velut summas versari, ubi profectò patientia opus est, neque ulla mora longa videri debet Quodsi relegenda nobis vestigia sunt, culpare debemus festinationem nostram, atque cavendi artem discere ab exemplis. Denique neminem vestrum esse puto, cui non hi saltus agrè faciant ; itaque necessitate quadam ad retexenda nostra argumenta compellimur.
| Ga. : Resumamus ergo quam primum, ac totam ratiocinationum 27 verso.
præcedentium seriem breviter recollectam exhibeamus, ut uno obtutu lustrari possit, faciliusque appareat, ubi sit hiatus. — Pa. : Hoc Charinum optimè facturum confido. — Ch. : Tentabo :
Quicquid movetur, mutat locum, sive mutatur quoad locum. Quicquid mutatur, id duobus momentis sibi proximis in duobus est statibus oppositis. Quicquid continue mutatur, ejus cuilibet momento existendi in statu uno succedit momentum existendi in statu opposito. Iraque speciatim : Si aliquod corpus continue movetur, ejus cuilibet momento existendi in puncto spatii uno, succedit momentum existendi in puncto spatii alio. Hæc duo spatii puncta vel sibi sunt immediata, vel mediata.
Si immediata, sequitur lineam componi ex punctis, tota enim linea transmittitur hoc transitu a puncto ad aliud punctum immediatum.
Lineam autem componi ex punctis est absurdum. Si mediata sint duo uncta, tunc corpus ab uno ad alterum momento transiens vel simı n intermediis et extremis erit, adeoque in pluribus locis, quod absu dum, vel faciet saltum, seu transibit ab uno extremo ad alterum omissis intermediis. Quod etiam est absurdum. Ergo corpus non continue movetur, sed quietes et motus sunt sibi interspersi. Sed motus ille interspersus rursus est vel continuus, vel alia quiete interspersus, et sic in infinitum. Ergo vel alicubi incidemus in motum continuum purum, quem jam ostendimus esse absurdum, vel fateri debemus, nullum omnino superesse motum, nisi momentaneum, sed omnia in quietes resolvi. Rursus ergo incidimus in motum momentaneum, seu saltum, quem vitare volebamus.633
[p. 620] 620
PACIDIUS FHILALETHI
| Pa. : Eleganter profectò, Charine, summam collationis nostra 28 recto. complexus es. Videamus ergo an uspiam resisti possit. — Ch. : Quo rectius omnia expendam, figuras adhibebo, et superiores positiones nostras ad cas exigam. Sit mobile punctum E, quod momento M sit in loco A, et momento R in loco C. nec ullum assumi punctum possit
ut B in quo non aliquo medii
etiam habeo, quod à te demonstratum est, Pacidi, in ipso momento ut P nullam fieri mutationem, alioqui simul contradictoria essent vera itaque si momento P. ipsum mobile est in loco B, et contingere debet mutatio < utique >, nihil aliud asseri potest, quam lomento proximo Q fore in puncto proximo D, ac duas lineas AB.C a attingere in punctis diversis, illam puncto B, hanc puncto D : eodemai modo duo tempora MP.RQ se attingere instantibus duobus, illud instanti P, hoc instanti Q. Quemadmodum duæ sphæra se tangunt duobus diversis punctis, quæ simul quidem sunt, unum tamen non sunt. Si jan 1 loco, tempore et motu uniformitatem admittamus, necessariò quod ‹ no puncto B et uno instanti P diximus dicendum erit de quolibet al
puncto D, ita punctum D excipietur alio immediato puncto, et hoc rursus alio, usque ad C, adeoque linea componetur ex punctis, quoniam mobile singula hæc puncta sibi continuè immediata transeundo lineam percurret. Lineam autem ex punctis componi absurdum esse demonstratum est. Quoniam autem negari non potest uniformitas in loco et temore per se consideratis, superest ergo ut negetur in ipso motu. Et nprimis negandum est, uti puncto B sumtum est punctum immediatur D, ita puncto D sumi posse aliud punctum immediatum. — Pa. : Sed quo jure id negas, cum nulla sit in linea uniformi < continua > prærogativa unius puncti præ altero ? — Ch. : At nobis hic sermo non est de linea aliqua uniformi < continua > in qua duo ejusmodi puncta sibi immediata B et D ne sumi quidem potuissent, sed de linea AC jam actu in partes secta à natura, quia ponimus mutationem ita factam, ut uno [p. 621] 621
PACIDIUS PHILALETHI
momento existeret mobile in unius ejus partis AB extremo B, et altero Matu., X, II.
in alterius partis DC extremo D. Estque discrimen inter has lineas duas actu < a se > divisas < contiguas >, et unam indivisam seu contiuam manifestum, quod, ut jam Aristoteles notavit, extrema B.D i luobus contiguis lineis differunt, in una continua coincidunt, < que immerium inpinen Doi sum pose, igieur alind fud pum tipsi in
rerum natura admittendum censeo, quam quod sit alicujus extensi extremum. — Pa. : Rectè ratiocinaris, posito naturam sic actu lineam AC divisisse in partes AB et DC. Sed hæc divisio fuit arbitraria. Quid si ergo sic divisionem instituisset, | ut D referretur ad lineam AB, et fieret linea 28 verso.
AD. nonne utique altera linea fuisset CF. et habuissemus ipsi D immediatum punctum F. adeoque tria puncta sibi immediata B.D.F. ? - Ch. :
Non video quid aliud responderi possit, quàm hypothesin istam impossibilem esse. — Pa. : Quid ita, nonne punctum D eodem jure potuisset esse terminus lineæ AB, quo punctum B ? — Ch. : Re satis expensa videtur mihi, < quemadmodum et supra alia occasione te probante dixi >, puncta ista non præexistere ante divisionem actualem, sed nasci divisione. itaque si divisio facta sit uno modo, alterius divisionis puncta in rerum natura non extabunt < neque ergo hæc tria B.D.F. ex diversis divisionibus sumta in unum addi possunt. > Imò quia lineæ AB et AD squales similes et congruæ sunt, B unius divisionis et D alterius ne different quidem. — Pa. : Acutè quidem ista, sed quæ nondum absolvant difficultatem. Explicanda est enim difformitas illa quam in motu statuisti, quoniam ab ea difformitas in divisione linex repetenda est.
Explosimus verò saltus supra explicatos. Itaque nec quietes temporariæ cuilibet motui interponi possunt, alioqui necessariò veniemus ad saltus.
— [Ch. : Fortasse saltus per spatia infinitè parva non sunt absurdi, quemadmodum et quietulæ per tempora infinitè parva, his saltibus interposita. posito enim spatia saltuum momentaneorum temporibus quietum esse proportionalia, cuncta respondebunt < eo modo quo supra saltus et quietes per < tempora et > lineas ordinarias explicuimus >. — Pa. : Ego spatia hæc et tempora infinitè parva in Geometria quidem admitterem, inventionis causa, licet essent imaginaria. Sed an possint admitti in natura delibero. Videntur enim inde oriri lineæ recta infinitæ utrinque terminata, ut alias ostendam ; quod absurdum est. Præterea [p. 622] 622
PACIDIUS PHILALETHI
Maтн., X. I1. cum infinitè parva quoque alia aliis minores assumi possint in infinitum, rursus non potest ratio reddi cur aliæ præ aliis assumantur ; nihil autem fit sine ratione'.] — Cha. : Quid < ergo > si dicemus Motum mobilis actu esse divisum in infinitos alios motus < inter se diversos > neque per ullum temporis tractum eundem perseverare < atque uniformem. > — Pa. : Rectè profectò, et vides ipse hoc unum superesse, sed et rationi consentaneum id est, nullum enim corpus est, quod non quolibet momento aliquam passionem subeat a vicinis. — Cha. : Itaque jam divisionis ac difformitatis causam habemus, et quomodo hoc potiùs quam illo modo instituatur divisio punctaque assignentur explicare possumus. [Pa.] Tota
res ergo eò redit : quolibet momento quod actu assignatur dicemus mobile in novo puncto esse. Et momenta quidem atque puncta assignari infinita, sed nunquam in cadem linea immediata sibi plura duobus, neque | enim indivisibilia aliud quam terminos esse ? .
29 recto.
— Pa. : < Euge : nunc demum mihi spem exitûs facis. Illud tamen vide. > si indivisibilia sunt termini tantüm, erunt et momenta tantum termini temporis. — Cha. : Ita sanè. — Pa. : Est ergo aliud quiddam in tempore quam momentum, id vero cum nullo momento sit, non erit.
< Nunquam enim aliud quam momentum existit. > - Cha. : Tempus ipsum aliquando esse aut non esse dici non debet, alioqui tempore temporis opus esset. Neque dico aliud in tempore esse quam partes temporis, qua etiam tempora sunt, et earum terminos. — Pa. : Omnem mihi objiciendi materiam ademisti. — Ch. : Quam gaudeo. — Pa. : Sed opera pretium erit considerare materia temporis et motus harmoniam.
Itaque sic sentio : nullam esse portionem materiæ qua non in plures partes actu sit divisa, itaque nullum corpus esse tam exiguum in quo non sit infinitarum creaturarum mundus. Similiter nullam esse temporis partem in qua non cuilibet corporis parti vel puncto aliqua obtingat mutatio vel motus. Nullum itaque motum eundem durare, per spatium tempusve utcumque exiguum ; itaque ut corpus ita et spatium et tempus actu in infinitum subdivisa erunt. Neque ullum est momentum temporis quod non actu assignetur, aut quo mutatio non contingat, id est quod non sit
I. Leibniz a
seulement indiqué la suppression du passage précédent, par les mêmes signes que nous : []. Cette réplique de Pacidius a été citée par GERHARDI (loc. cit.).634
[p. 623] PACIDIUS PHILALETHI
623
finis veteris aut initium novi statûs in corpore quovis ; non ideo tamen Mari., X, II.
admittetur aut corpus vel spatium in puncta dividi, aut tempus in momenta, quia indivisibilia non partes, sed partium extrema sunt ; quare etsi omnia subdividantur, non tamen in minima usque resolvuntur ! . — Gall. : Admirandam nobis exhibes ideam rerum, tantüm enim aberit, ut sint atomi, ut contrà potius in quolibet corpusculo quidam mundus sit rerum infinitarum quod hactenus nescio an satis sit consideratum. Itaque neque | in loco, neque in tempore quicquam vacuum admittis, neque in 29 verso.
materia torpidum atque ut ita dicam expers vita. — Pa. : Ita est, Galluci, eamque ego sententiam solam dignam puto maximo rerum autore qui nihil sterile, nihil incultum, nihil inornatum reliquit. — Th. : Proecto facis ut obstupescam. Magnam rem dixisse visi sunt, qui infinito n spatio hoc Mundano stellarum globos, et in unoquoque glob < esse > mundum asseruêre ; tu in qualibet arenula non mundum tantum, sed et infinitos ostendis mundos. quo nescio an dici possit aliquid splendidius, ac magnitudini divinæ convenientius. — Pa. : Sed aliud velim à vobis animadverti, quod hic demonstratur corpora cum in motu sunt non agere. — Th. : Cur ita ? — Pa. : Quia nullum est momentum mutationis commune utrique statui, itaque nec ullus status est [passionis] < mutationis > ; sed aggregatum tantum duorum statuum, veteris et novi, itaque nec status actionis est in corpore, seu nullum potest assignari momentum quo agat, nam corpus < movendo ageret et > agendo < mutaretur seu > pateretur, at nullum est momentum passionis seu mutationis vel motus. in corpore. Itaque actio in corpore non nisi per aversionem quandam intelligi potest. Si < verò > ad vivum reseces < seu > si momentum unumquodque inspicias, nulla est. Hinc sequitur Actiones proprias et momentaneas, earum esse rerum qua agendo non mutantur. Ac proinde illa actio qua mobile ex una sphæra in aliam contiguam transfertur, seu qua efficitur, ut mobile quod uno momento fuit in una sphæra, proxime sequenti | sit in alia contigua, non ipsius est corporis transferendi E. id enim quo momento est in puncto B non est in motu, per supra ostensa, ergo nec agit motu ; similiter non agit cum jam est in momento D.635 Id ergo à quo movetur corpus et trans-
[p. 624] 624
PACIDIUS PHILALETHI
MATH., X, II. fertur, non est ipsum corpus, sed causa < superior > qua agendo non mutatur, quam dicimus DEum. Unde patet corpus ne continuare
quidem sponte motum posse ; sed
tur corpus ex puncto B in corpus D, postquam momentum transitionis seu status medii sustulimus ? — Pa. : Hoc non puto explicari posse meliùs quam si dicamus corpus E extingui quodammodo et annihilari in B, creari verò denuò ac resuscitari in D. quod posses novo sed pulcherrimo vocabulo appellare trans-creationem ? . < Et hic sanè est quasi saltus quidam ex sphæra una B in alteram D, non tamen qualem supra refutavimus, quia hæ duæ sphæra non distant. > Atque hoc est illud denique cujus causâ tot machinas rationum admovi, ut scilicet vos adigerem denique ad agnoscendam tanti momenti veritatem. Unum addo, non esse quod vos turbet transcreatio, nam dicere rem hic existere cessare, illic autem existere incipere, sublato transitu seu statu intermedio, est idem dicere, ac illic annihilari illic resuscitari. Ac si unus simpliciter dicat rem esse desinere in statu priori et nunc incipere esse in alio, alius verò dicat annihilari in statu priori, resuscitari in posteriore, utrumlibet admittas, nullum in ipsa re discrimen notari potest, sed tantum in eo quod prior causam dissimulat, posterior exprimit. Nulla autem causa intelligi potest cur res quæ in aliquo statu esse cessavit, in alio esse incipiat (sublato quippe transitu), nisi substantia quadam permanens qua et destruxit primum et produxit novum, quoniam sequens status ex pracedente utique necessariò non sequitur. — Ih. : Hinc mirificè confirmatur
F. 31-32 (4 p. in-4°) : Copie du commencement du Pacidius Philalethi, de la main de Leibniz (reproduite dans les 5 premiers feuillets de la copie du secrétaire).
F. 33-44 (23 p. in-4°) : Brouillon du Pacidius Philalethi. (Dial. Mot.636)
[p. 625] 625
PACIDIUS PHILALETHI
•..• Ihe. : Hine mirificè confirmatur quod præclaré olim à Theologis Mara., X, r1.
dictum est, conservationem esse perpetuam creationem, huic enim sententiæ affine est quod à te demonstratur, mutationem omnem quandam esse transcreationem. — Ga. : Imò verò videtur ex solo statu præcedente status sequentis ratio reddi posse. Exempli causa, celebre est axioma philosophorum jam Aristoteli adhibitum : quicquid semel novetur semper moveri codem modo, nisi superveniat impedimentum Hoc axioma demonstrari potest ex eo quod nulla ratio reddi potest cu I præsente cesset momento, non verò jam cessaverit aliquo paulo 43 verso.
priore. — Pa. Gaudeo hac à te objici, hinc enim præclara doctrina
pe indigere, sed acceptum semel impetum sponte naturæ suæ retinere lios qui de aternitate motus persuasi non poterant capere quomor
Id verò nostra de motu doctrina hucusque explicata planè evertit.
citatur. Quoniam verò DEus perfectissimo modo operatur, hine usus axiomatis, quod nihil sit sine ratione, velut postliminio redit. Nam quas semel elegit DEus in aliquo temporis tractu [quietum ac motuum alternationes) < mutationum formas, eas > sine ratione non immutabit. Unde fier ut in natura stabile maneat axioma, motum codem modo continuari quamdiu nullum supervenit impedimentum. Si verò esset aliquis Motus continuus statusque medius in mutatione sive transitus momentum, tatendum esset < vim esse in argumento Gallutii : imò > DEo careri nunc posse, ubi materia semel motum recepisset, quoniam status sequens ex ipsa motus ac materiæ natura sponte consequeretur, non accedente natura divina consideratione. < Habetis ergo quod hic minime expectabatis, DEI et creationis assertionem, operationemque ejus specialem mutationi rerum necessariam. > — Gall. : Quis unquam tantas res credidisset ex tantulis nasci posse ? — Th. : Ego non possum satis explicare verbis quantopere admirer exitum tam inexpectatum. — Ch. : Me vero maximè admiratione teneri par est, militem et non nisi • Allusion aux Cartésien :
• Allusion aux Atomiste :
40
INÉDITS DE LEIBNIZ.
[p. 626] PACIDIUS PHILALETHI 626
MaTH., X, 11. rebus sensibilibus suetum, qui nunquam hactenus tota mea vita aut expertus aut etiam suspicatus sum, in rebus abstractis et ab imaginatione remotis claras usque adeo atque firmas demonstrationes fieri posse.
Equidem longe alia ab hoc congressu expectabam, scilicet motuum leges, et mechanicas potentiarum rationes : non contemtu talium, qua nunc audivi, sed ignoratione. Nunc verò nollem ista tota cum Algebra tque Mechanica commutare, nec toto anno metaphysica auditor esse : ecusarem, Pacidio interrogante, usque adeò ille tædium sustulit, et art tractandi, et ipsarum magnitudine rerum. Ad Mechanica autem non niss cum illi tempus videbitur descendemus. — Th. : Agite, amici, fructus hujus Meditationis bona fide gustemus. Ego quidem ex quo me ex mundo reducem ad me recepi, nihil prius habui cultu DEl et cura salutis, et consideratione æternitatis. Nam si immortalis nobis anima est, exigui momenti nobis videri debet hæc paucorum annorum vita, nisi 44 recto. quatenus effectus suos in futurum porrigere | credibile est. Itaque virtutibus et sapientiæ operam demus, veris ac duraturis anima bonis, sapientia autem inprimis consistit in
perfectissima naturæ cognitione, quam non esse tantum atque operari, sed et specialem omnium curam habere, nec res tantum creasse ex nihilo, sed et creare quotidie atque resuscitare quisquamne unquam tam luculenter demonstravit ? Equiden ateor exultasse me intellecta vi harum ratiocinationum, atque philosophiæ gratulari, quæ tandem in gratiam reditura videtur cum pietate, cum qua ei non culpa sua, sed hominum opinione et judiciis temerariis, aut etiam expressionibus male consultis parum convenire videbatur.
Desinant itaque viri pii, ac gloriæ divinæ zelo accensi, metuere aliquid à ratione ; modò dent operam ut rectam nanciscantur. Quin potius ita habeant, ut quisque in vera philosophia provectior est, ita divinam potentiam atque bonitatem magis agnoscere, neque aut à revelatione aut ab iis qua miracula aut mysteria vocantur alienum esse, cum demonstrare possit, vera quædam ac propria miracula quotidie in natura evenire ;
cum nullum < enim > ex revelatis magis mirum ac sensibus pugnans videatur, quam rem annihilari atque creari < aut in re finita partes actu infinitas esse >. Philosophi vicissim cessent omnia ad imaginationem et figuras referre, et nugarum arque impostura postulare, quicquid cum notionibus quibusdam crassis ac materialibus pugnat, quibus aliqui totam rerum naturam circumscribi putant : cum aspecturi sint, ubi [p. 627] 627
PACIDIUS PHILALETHI
rectè meditati fuerint', motum ipsum minimè imaginationi subjici et MarH., X, 11 mysteria quædam metapysica ex spiritali " natura profecta in eo contineri : arcanam quoque nobis vim intus assistere qua frui possit animus, amore atque caritate accensus, et meditatione attenta elevatus.
Hæc cum pietate insignis et studio ardens dixisset senes, omnes, Alethophile, ignem quendam concepimus, ac certatim in divinas laudes effusi ad studium tam faustum nos cohortati sumus, pra quo alia omnia
onsensus apparuit sapientum, et multa ex Theologorum mysterii "heophilus, multa ex Hermeticorum atque Pythagoræorum arcanis Ga !
nsissemus, data acceptaque arcani fide (quædam enim dicta erar tro citroque, quæ huc transferri non possunt, quod non omnes i digni aut certè pauci maturi atque præparati videantur), colloquium sanè diutissimum finivimus. Ego postero mane sumto calamo dum caleret animus recente memoria hoc tibi pariter ac mihi, Alethophile, exaravi, ametsi animam illis infundere non potuerim qua loquentium vultu a notu habent collationes, alioquin argumenti siccitate languentes [His s placet fruere ac Vale.638637
[p. 628] 628
NOTES MATHÉMATIQUES
MATH., XII, a ! .
Мaтн., XII, a.
28 jun. 1676. De [curvarum] < figurarum > areis per infinitas series exprimendis, regula generalis.
MATH., XII, b.
MAтн., XII, b.
Octobr. 168I. Methodus generalis pro Diophanteis .
MAтH., XII, c.
MATH., XII, C.
- SUMMA QUADRATORUM DEINCEPS AB UNITATE METHODO MEA ANALYTICA ; ET INDE DUCTA DEMONSTRATIO REGULE AB ARNALDO IN HUNC USUM MIHI PROPOSITE.
... Mons. Arnauld m'avoit donné la regle ou le theoreme Fevrier 1676 et je luy en ay donné la demonstration par le calcul preceCe specimen peut servir d'exemple pour l'art de trouver des demonstrations par le calcul ; et < fait voir > comment il faut changer l'expression, ou les caracteres, pour y arriver . . . .
MATH, XII, d.
MaTi., XII, d.
Io decembr. 1678. Arithmetica figurata seu Diopantea.
{ Hie inseritur generalis observatio de divisione in locum comparationis substituenda. ? . . . . . . . . . . . . . .....
Emploi des signes d'ambiguïté.639
[p. 629] INDEX NOMINUM ET RERUM '
| Accusativus : 285, 286.
Abdomen : 463.
Abjectio : 57. v. Novenarius.
Acerbus : 488.
Ablatio : 63.
Acervus : 603.
ACHATES : 179.
Abscissa : 1I8, I20.
Acicula : 16I, 188, 46g.
Abscissus : 593.
Acidus : 488.
Absens : 480.
Acies : 483.
Absolute primus : 219-22I.
Absolutus : 17, 24, 26, 51, 60, 64, 221,
Actio : 9, 14, 21, 26, 37, 38, I60, 185, 324, 331, 389, 409, 475, 590, 612.
188, 225, 330, 343, 353, 390, 391, 405, Absolvere : S0s.
475, 504, 521, 525, 528, 597, 623, Abstractio : 435, SI3.
Abstractus : 8, 174, 218, 227, 243, 257, 287,341, 356, 360, 387, 389-391, 400,
Activitas : 473• 403, 423, 433, 435, 437, 512, 520, 602,
Activus : 3, 9, 10, I4, 188.
Actor : 504.
626.
Actualis : 22, 24, 248, 376, 392, 520, Absurditas : 184, 191, 614.
Absurdus : 23, 62, 87, 148, 184, 192,
522,621.
198-200, 202, 234, 260, 261, 275, 379,
Actualitas : 24, 376.
525, 601, 607.
Actus : IS, 18, 22-24, 474, 475, 495,
534, 604, 614, 620-622, 626.
Abundans : 166.
Acus : 187, 469.
Academia : 147, 420.
Accentus : 498.
Acutus : 489.
Adæquatus : 219, 220, 512, 513.
Acceptare : 494.
Acceptilare : 503.
Accepti-latio : 503.
Adamas : 57, 447.
Accessus : 593.
Additio : 63, 100, 107, IIO, II2, I25,
141, 146, 147, 173, 250, 424, 496.
Accidens : 19, 20, 21, 83, 117, 209, 245,
Adeps : 461.
356, 357,391, 423, 438, 471, 476, 479,
Adjectivum : 185, 243, 244, 282, 287, 490, 495, 499, 503, 509, 5I2.
289, 290,356, 423, 433.
Accommodare : 502.640
Adjectum (secundi, tertii adjecti) : 301,
391-393-
[p. 630] 630
INDEX NOMINUM ET RERUM
Adjunctum : 434, 435, 475, 525.
70, 390, 402, 407, 416, 427, 519
- V. Universalis, Particularis Adverbium : 35, 185, 244, 281, 282, 287, 289,290,353, 437-8.
Agere, Agens : 25, 256.
Advocatus : 213, 504.
Adificium : 223, 467.
Aggregatum : 13, 14, 60, 62, 220, 270, Eger, Agrotus : 3, 4.
EGyPTUS, Ægyptius : 212, 223, 226, 343.
433, 438, 526, 527, 609, 61I, 6I5, Amulatio : 493.
AGRICOLA (Georgius) : 447, 449.
Equabilis : 48g.
qualis : 47, 52, 56, 147, I52, 187, 257,
Agricultura : 223, 526.
262, 500, 546, 563, 564, 621.
'Axp : баа : 212.
Æqualitas : I, I52, 548.
Equatio : 45-49, 59-61, 64, 65, 71, 94,
Ala : 457, 466.
Alatus : 455, 457• 98-145, 148, 149, 171-173,
ALBIUS : V. WHITE.
245,247, 301-305, 311, 349, 367, 550, 558-560, 562, 563, 571-575, 578, 579,
ALCIBIADES : 598.
Equicompositus : 558.
Alethophilus : v. Philalethes.
Aquiformis : 274.
ALEXANDER : 357,362, 375.
Aquilaterum : 84, 558.
Algebra : 37, 43, 50, 94, 95, 98, III, Aquilibrium : 21, 171, 402, 519.
112, 123, 124, 127, 139, 155, 175, Equipollens : 68, 284, 497.
181, 218, 223, 257, 330, 338, 343, Equipollentia : 233, 261, 262, 327, 352,
348, 406, 419, 429, 531, 532, 557-563,
572, 580,581, 584, 585, 626.
405,427, 590.
Æquipollere : 57, 240, 263.
Algebraicus : 34, 35, 107, 125, 149, 164, Equiponderantibus (de) : 191, 514, 519.
336, 350, 542, 559, 571, 586.
Aquivalens, Æquivalere : 56,
Algebrista : 37, 148, 588.
240, 242, 250, 274, 408, 421-423, 496,
Algorithmus : 107, 257.
Alimentum : 465.
Equivocatio : 119, 120, 131, 157, 394.
Aliquid : 160, 252-256, 512.
Aer : 39, 40, 188, 441, 443, 486.
Aliquotus : $66, 610.
Allegare : sos.
Areus : 456, 46I.
Allégorie : 179.
Allœoptotus : 166.
Alphabetum : 48, 165, 220, 223, 532.
Alphabetum Cogitationum humanarum : 430, Aternus : 18, 22,89, 128, 192, 22.
435.
402, 405, 418, 519, 523, 597, 607.
ALSTED : 330, 354.
Ather : 442.
Alteratio : 490.
Æthiops : 280.
Alternare, Alternatio : 48, 62s Affabilis : 492.
Alternative : 532, 556-7. V. Calculus Affectare, Affectatus : 492, 494.
Altitudo : 582.
Alumen : 94, 224, 446.
Affectio : 476, 490.
Affectus : ISI, 189, 190, 330, 353-4, 527, Affirmare, Affirmatus : 64, 70, 497 Affirmatio : 43, 65, 69, 76, 78, 85, III 239.254,324, 381.
Ambiguitas : 72, 102-143, 338.
Affirmativus : 16, $2, 59, 61, 69, 85,
Ambiguus : 99-143, 146, 574, 628.
112, 113, 183, 193-202, 205, 221, 238, 242, 262, 293, 318, 320, 321, 366, [p. 631] 63 г
INDEX NOMINUM ET RERUM
Ambulatoire (point) : 106, IIS, 125-129, | Anima : 3, 10, 12-16, 153, 182, 192,
212-213, 222, 226, 232, 450, 514, SIS, Americanus : I58, I60.
521-523, 530, 626.
Animal : 3, 13, 14, 16, 40, 42, 43 sqq. 1, Amianthus : 447, 449•
IS1, 165, 167, 188, 224, 450, 454, 461,
478, 491, 526. V. Spiritus.
Animalculum : 617, 618.
Amor : 5,8, I$7, 516, 627.
Animalitas : 389.
Amphibius : 460.
Animatus : 13, 441, 450, 523-
Animositas : 493Amphibole, Amphibolie : 120-122, I57.
Ampliare : 497.
Animus : 40, 71, 73, 93, 160, 169, 232,
256, 627.
Anagogicus : 558, 587, 588.
Annihilatio : 523.
Analogia : 174, 220, 377, 434.
Annotatio : 586.
Analogicus, Analogus : 224, 522, 523.
Annulus : 485.
Annus : 51, 219.
Analysis : 1, 2, 14, 18, 20, 24, 32, 36,
Anomalia : 36, 353.
97, 98, I0S, III, I22-I25, 144, IS5 :
159, 160, 170, 171, 175, 178, 180, 181,
Anomia : 67.
Anonymus : SI1.
184, 188-190, 215, 218, 221, 231, 234, 241, 257, 272, 280, 284, 285, 3II,
Ante : 477• 336, 341-351, 356, 358, 377, 389, 400,
Antecedens : 253, 262, 324, 398, 401-403,
518, 577.
431, 441, SII, 513, 514, 519, 524, 542, 545, 546, 557-562, 572, 573, 579, 580,
Antenna : 466.
584, 585, 588, 593. V. Synthesis, SpeAntimonium : 449.
Antipathia : 12.
Antiquatus : 480.
Antiquitas : 25, 223, 225, 244.
Analysis grammatica : 353.
Analysis infinitorum : 18.
Antiquus : 480.
Analysis logica : 353.
Antitypia : 13.
Analysis situs : 329, 546.
Antlia : 187, 465.
Analytica : 189, 191. V. ARISTOTELES.
Anus : 463.
Analytica (ars) : 167, 168, 219, 420.
Aperire : 484.
Analyticus : 51, 97, 106, 109, 122, 143,
Apex : 583.
146, 148, 162, 165, 168,
Aphoristicus : $6I.
170, 144, 173, 350, 351, 415, 557, 559, 562, 563,
Aphronitrum : 446.
572, 573, 581-583, 612, 613, 628.
Apodictica, Apodixis : 345, 346, 408.
Anatome, Anatomia, Anatomicus : 13,
Apodus : 455.
161, 167, 224, 420, 478, 526, 596.
APOLLONIUS : 144, 174, 181, 182, 340,
539,546.
Anchora : 468.
Anciens : v. Veteres.
Apoplexia : 16.
A posteriori : 17, 26, 154, 163, 166, 329, Angelus : 20, 21, 94, 159, 177, 590.
ANGICOURT (M. d') : $75.
400, 421, 515, 560.
ANGLIA : 420.
Apostolus : 239.
Anglus : 592. V. WHITE.
Apparentia : 190, 226, 227.
Angulus : 21, 97, 145, 149, 152, 349,
Appellare : 50s.
477, 485, 489, 534, 549,
Appellativus : 433.
582,587.
Appetitus : 12-14, 491, 528.
Angustus : 476.
Appositivus : 275.641
[p. 632] INDEX NOMINUM ET RERUM 632
Aristotelicus : 179, 192, 426, 590.
Approbare : 493.
Arithmetica : 2, 37, 50, 99, 148, 152, Appropinquans : 583.
I55, 156, 181, 223, 257, 34I, 38I, Appropinquatorius : 559.
Approximation : I44, 145.
419, 435, 525, 528, 532, 568, 571.
A priori : 2, 17, 18, 26, 98, 163, 166,
$76, 596, 628. V. Binaire, Dyadica.
272, 402, 408, 415, 420, 431, 432, 513-
Arithmeticus : 36, 147, 339, 368, 420, SIS, 518, 519, 560.
496,580, 58g. V. Machina
Arma : 223, 471.
Aptus : 475.
Armeniacus : 446.
Apud : 287.
Armus : 464.
Aqua : 39, 40, 188, 441, 443, 486.
ARNAULD : 10, 180, 211, 219, 628.
Aqua dulcis : 456, 457.
Arrestare : sos.
Aqua fortis : 52.
ARRIANUS : 5.
Aquaticus : 455-458.
Arabes : 225, 312.
Ars : 3, 35, 37, 71, 72, 166, 167, 169, Aratrum : 470.
170, 174, 211, 215, 224, 228, 429,
- V. Characteristica, Combinatoria, Arbitrarius : 32, 98, 124, 128, I4I, ISI,
Theatrum.
220, 243, 431, 516, 621.
Arbitrium : 35, 167, 173, 18s.
Ars conjectandi : 174.
Ars deciphrandi : 162.
Arbor : 450, 452, 453.
Ars demonstrandi : 154.
Arbustum : 452.
Ars inveniendi, inventoria : 31, 37, 16IArca : 469.
Arcanus : 18, 171, 190, 219, 386, 389,
166, 167-170, 170-174, 175-182, 217, 431, 519, 587, 627.
SII.
Ars judicandi : 36
Ars ratiocinandi : 94.
ARCHIMEDES : 50,96, 105, 144, 168, 191,
Arsenicum : 446.
341, 401, 402, 514, 519, 533.
Arteria aspera : 464.
ARCHITAS : 330.
Architectonica, Architectura : 38, 169,
Articulatus : 489.
Articulus : 464Arcus : 145, 147, 257, 471, 478, 552,
Artificialis : I51.
Artificiose : 189.
Area : 146, 582, 593, 628.
Artificium : 95, 176, 190, 596.
Artillerie : 227.
Argentum, Argenteus : 52, 53, 448, 449.
Argentum vivum : 52, 74, 75, 444. V.
Hydrargyrum, Mercurius.
Argilla : 444, 447.
Argumentatio : 72-74, 77, 84, 221, 248,
Asinus : v. Pons.
Asper : 489.
5I3•
Assensus : 495.
Argumentum : 72, 73, 76, 77, 84, 183 195, 211, 218, 247, 603
Asser : 467.
Argutiæ : 37, SI1.
Assertio : 184.
Assignabilis : II, 18, 609, 6xs.
Ariadnæus : 337.
Aristarchus : v. VossIus.
Astronomia : 39, 244, 526, $27.
ARISTOTELES : 25, 32, I59, 175, 177,
Astronomicus : 222, 420.
179, 182, 189, 191, 211, 282, 286, 312,
Astronomus : 180, 591, 592.
Astrum : 6.
330, 338, 339, 341, 366, 388, 400 428, 438, 480,
488, 519, 531, 596
Asyllogistus : 221.
601, 607, 610, 621, 625.
Asymptota : 99, 106, 117, 388, 389, 523.
[p. 633] 633
INDEX NOMINUM ET RERUM
BECHER : 283, 447• Atheismus : 5, 8.
Atlas universalis : 160, 163, 222-224.
Bellum : 212, 507.
Atomici : 341, 625.
Belopoetica : 223.
Atomus : 8-10, 522, 523, 535, 614, 618,
Benedicere : 499.
623.
Benedictini : 4 Atqui : 243.
Benevolentia : 516 Atramentum : 470.
Benevolus : 33I.
Atrophia : 328.
BENIVENIUS : 418.
Attentio : 72,493.
Benzoin : 445.
BERLIN : 575 Attractio, Attractiva (vis) : 11, 188.
Bernacla : 56.
Attributum : 56, 67, 185, 241, 242, 244,
Bernardini : 4.
252,328.
Audere : 494.
BERNARDUS : 537-
Bestia : 459, 460.
Auditus : I90.
AUGUSTINUS : 25, 26, 184.
BETHLEM (Jean-Gabriel) : 354.
Auripigmentum : 447.
Bibere : 491.
Aurum : 44, 50-56, 74, 84, 329, 449,
Bibliotheca : 30, 95, 163, 222.
- V. Fulminans.
Bicornis : 459.
Bien : v. Bonum.
Auster : 232.
Autoritas : 35, 183, 184, 189, 211, 212,
Biennium : 40.
Biformis : 428.
514, 592, 605.
Auxiliaris, Auxilium : 434, 472.
Bilis : 461, 465.
Avis : 56, 457-459.
Bimalis : 284.
Binaire (arithmétique) : 278, 574.
Axioma : 32, 34, 35, 50, 146, 147, 159, 180, 181, 186, 187, 211, 221, 229,
Binarius : 17, 88, 240, 242.
Binio : 164, 258, 260.
230, 255, 256, 323, 361, 365, 372, 373, 402, 403, 514, 518, 519, 538,
Binomium : 560.
539,544,546,548, 569, 625.
Bipes : 232.
Bismuthum : 446, 448, 449.
Axiomaticus : 400.
Axis : IIS, 118, 121-123, 135, 165, 441,
Biterminus : 416.
Bitumen : 444.
Bivalvis : 456.
BACON : 169, 174.
Blitiri : 255, 512.
Balistica : 38.
Bocardo : 74, 297, 314, 320, 413.
BOCKENEM : 561.
Balsamum : 454.
BODEMANN : 538.
Baralip : 298, 314.
Barba : 466.
Bolus : 444, 447.
Bombarda : 471, 572.
Barbara : 230, 248, 249, 294, 301-303,
BOMBELLI : 148.
306,307, 310, 312, 411-413 Barbari : 230, 248, 294, 302, 307, 310,
Bonheur : v. Felicitas.
Bonitas : 6, 27, 58, 221, 535, 626.
313,412, 414.
Barbaries : 31.
BONTEKOE : 188, 327.
Barbarisme : 156.
Bonum : 2I, 24, 25, 29, 95, 139, 157, Baroco : 296, 304, 309, 313, 320, 413.
219, 224, 474, 527, 528, 535, 626.
BARONIUS : 232.
Bonus, Optimus : 27, 58.
BOOLE : 57,425.
BARROW : 588.
Borax : 446.
BARTON : 179.
BORELLY : 216.
Basis : 441, 582, 583.
Botanicus : 224, 596.
Bassette : 568.
Batavus : 592.
BOUVET (le R. P.) : 327.
Beatitas, Beatitudo : 169, 212.
Bovinus : 459 Beatus : 21, 73, 16g.
Brachium : 164 [p. 634] 634
INDEX NOMINUM ET RERUM
Caminus : 468.
Branchia : 456, 466.
Brevis : 476.
Campana : 470.
Brutum : 53, 454, 530.
Canalis : 469.
Bulbosus : 453•
Cancelli : 467.
BURERS : S10.
Candela : 46g.
Butyrum : 466.
Caninus : 459, 460, 462.
Cannabis : 223.
Cabbala : 429, SII.
Canon : 46, 410, 573• CABEUS : 178.
Canonicus : 559.
Cacumen : 441.
Canonista : 213.
Cadere : 481.
anorus : 457, 45
CANTOR (Moriz) : 179 Caducus : 441.
Cæcus : 220, 360.
Capax : 24I.
Cælestis : 174.
Capreolus : 468.
Calum : 177, 222, 441, 442.
Caprinus : 459.
Camentum : 467.
Capsula : 454.
Cape : 488.
Captivus : 507 :
Capucinus : 561.
Cæremonia : 223, 499.
Caruleus : 489.
Caput : 85, 459, 461 ; - 498.
CESAR : 357•
CARAMUEL : 561.
Casius : 490.
Carbo : 445.
Caius : 280.
CARDAN : 177• Calamatus : 460.
Carere : 473.
Calaminaris (lapis) : 449.
Caritas : 3, 627.
Calamus : 466.
Caritativus : 64, 331.
Calcarius : 447.
Carnivorus : 458.
Calcularis : 152.
Carpus : 464.
Calculus : 3, 34, 35, 43, 46, 49, 50, 53,
Carta : v. Charta.
57, 66, 73, 80, 86,
CARTESIUS : V. DESCARTES. Cartésien :
94, 97, 99-145
189, 361, 524, 583, 625, 627.
148, I52-156, 166, 168, 173, 174, 181 215, 221, 229, 235, 247, 250, 256, 260,
Cartilaginosus : 456.
262, 301, 304-311, 326, 335, 336, 339,
Cartilago : 461.
367, 406, 420, 422, 531, 542, 550, 556,
Caseus : 466.
557,563, 571, 572, 576, 580-585, 628.
CASPIUM (mare) : 442.
Calculus alternativus : 556-557.
CASSINI : 222.
Calculus geometricus : 348, 542.
Castrametatoria : 223.
Casuare : 562.
Calculus logicus, universalis, rationalis, rationis : 49, 57,66, 229, 235, 239, 249.
Casus : 97-107, I14, IIS, I19, 122, 123 367,421.
126-128, 165. 166, 171, 263, 560, 562 Calculus Ratiocinator : 239.
Casus (hasard) : 93, 161, 163, 165, 170, Calculus situs : 538, 539, 541, 548-556.
Calentes : 297, 314, 320.
173, 212.
Calentos : 297, 315.
Casus (gramm.) : 35, 282, 285, 287, 288, Calor : 38, 185, 187, 188, 190, 390, 432,
Catalogus : 34, 163, 168, 229, 561
Categorematicus : 358, 359, 368, 427
Categoricus : 42-45, 49, SI, 52, 57, 60, Caloreitas : 513.
Calx : 224, 447•
61, 75-77, 80, 83, 85, 193-196, 205,
232, 238, 245, 260, 262, 321, 369, 377, Camestres : 295, 304, 308, 313, 319, 413.
389, 393,407, 408, 426.
Camestros : 296, 313, 319, 414.
Catena : 171, 485.
Camfura : 445.
[p. 635] 635
INDEX NOMINUM ET RERUM
Cathetus : $82.
Characteristica : 29, 42, 60, 62, 92, 94.
Catholicus : 4.
98,99, 129, 181, 267, 274, 275, 284,
326, 338, 357,359, 366, 377,406, 429, atoptrica : 223, 526, 561 auda : 460, 46€
432-435,511, 531, 562.
Characteristicus : 49-51, 54, 55, 77, 586.
V. Numerus.
Lausa : 13, 14, 16, 19, 26, 33, 34, 38, 39 :
53, 93, 146, I51, 159, 160, 174, 176
Charinus : 568, 595-627.
CHARPENTIER : 284.
182, 188, 190, 218, 245, 256, 272, 341,
Charta : 224, 470, 6Is.
399, 405, 432, 471, 521, 522, 533-535- 573- 594-597, 622-625 ;
Chartula : 556.
Chemicus : v. Chymicus.
Causa efficiens, causa finalis : 7, 13, 19,
CHERUBINUS : 223-
Chimæra : 25.
20, 329,525.
Chinensis : v. Sinensis.
Causa occasionalis : $21.
CAVALIERI : 99, 106, 144, 148.
Chirurgica : 188, 224.
Chorda : 549, 552.
Cavere : 493.
Caverna : 443, 483.
Christianus : 5, 213, 506.
CHRISTUS : 239, 508.
Cedere : 481.
Celarent : 230, 294, 301-303, 306, 307,
Chronique : 225.
CHRYSIPPE : 177310, 313, 319, 41I-413.
Celaro : 230, 295, 303, 307, 310, 313,
Chrysocolla : 446.
Chylus : 461, 465.
319, 412, 414.
Celeritas : 38, 186, 480, 614. V. Velocitas.
Chymia : 179, 526.
Censor, Censura : 591, 592.
Chymicus : 224, 433, 450, 596.
Centrum : 98, 106, 117, 478, 479, 554,
Chymista : 52.
CICERO : 16g.
582, 590.
Centrum gravitatis : IIS, 124, 144, 561,
Cilium : 462.
Cinereus : 489.
562.
Cinis : 442 Cerebrum : 46I.
Ceremonia : v. Cæremonia.
Cinnabar : 447.
Cerevisia : 224.
CIRCE : 34I.
Certamen : 507.
Circularis : 122, 123, 138, 172, 431, 550, Certitudo : 22, 34, 49, 66, 175. 180, 181, 221, 227, 232, 335, 388, 389, 411, 417,
Circulatio : 341, 593.
Circulator : 602.
432, 515.
Certus : 26, 59-62, ISI, 169, 214-217, |
Circulus (géom.) : I5, 29, IIS, 122, 123, 243,272,387.
135, 144, 145, 154, IS5, 171-174, 182, Cervix : 462.
241, 257, 272, 349, 391, 431, 432, 440, Cesare : 234,295, 303, 304, 308, 313, 319,
478, 540, 545, 549, 551-556, 559, 576,
582,584.
Cesaro : 295, 313, 319, 414.
Circulus (log.) : 160, 417.
Cetaceus : 456.
Circumdare : 483.
Changement : v. Mutatio.
Circumferentia |
155, 478, 554,
: ISO, Character : 27, 29, 30, 36, 42, 48-50, 53,
555, 582. V. Peripheria 66, 99, 100, I05, 107,
112, 124-126,
Circumstantia : 156, 176, 229, 475.
129-131, 143, 154-I56, 161, 176, 220,
Cissoïde : 106, IIS, 410.
Citatio : 505.
223, 224,257,274, 276, 277, 284, 285,
Citra : 477290, 326, 335, 351, 352, 393, 400, 539, 556,562, 628.
Civilis : 167, 218, 223, 503.
Civilitas : 500.
Character philosophicus, universalis : 168, 169, 184, 282, 283.
Civitas : 170 Characterismus : 72, 73.
Civitas Dei : 16 [p. 636] 636
INDEX NOMINUM ET RERUM
Clarus : 189, 219, 220, 242, 360, 489, | Collum : 462.
Color : 10, 38, 157, 190, 327, 360, 361, 512, 516.
Classis : 36, 145, 400.
433,457,489.
CLAUBERG : 219.
Coloratus : 157, 158, 36I.
Claudere : 484.
CLAUDIANUS : 507.
CLAUDINUS : 212.
CLAUDIUS CLEMENS : 204.
Combinatio : 34, 40, 162, 163, 170-173, Clavicula : 462.
256, 258, 308, 346, 430, 532, 542, 556, Clavis : 562, 563.
Combinatoria (ars) : 159, 162-171, 177, CLAVIUS : 191, 538, 546.
Clavus : 468.
336, 338, 348, 349, 415, 429, SII, Clerus, Clericus : 5, 503.
525, 528, 531, 544, 556, 557, 560-562, Cliens : 504.
572,573, 502.
Clunes : 463.
Combustibilis : 444, 445
COMENIUS : 218.
Clypeus : 471.
Comitari : 500.
Coagulare : 486.
Commensurabilis : 17, 388, 408, $66.
Coalitio : IIO, I12, I4I, 142, 326.
Commensurabilitas : 272.
Cobaltum : 446.
Commensuratio : I.
Coctoria : 224.
Commerce : 227.
CODRUS : 271.
Coefficiens : 46-48, 579, 580.
Commissarius : 211, 212.
Conobia : 95.
Commoditas : 93, 95.
Coexistens : 408.
Communicans : 251.
Coexistentia : 361, 376.
Communis : 52-54,57, 91, 242, 250-254,
476.
Cogere : 498.
Cogitabilis : S11, 512.
Commutativus : 517.
Comparare : 496.
Cogitabilitas : $35.
Comparatio : 53, 250, 281, 349, 475, 521, Cogitans : 331, 361, 438.
Cogitatio : 169, 170, 215, 220, 343, 351,
562, 563, 566, 568, 585, 628.
352,389,420,429, 528.
Comparere : 505.
Compatibilis : 57, 166, 247, 307-310, Cognatus : 501.
360, 374.376, 530.
Cognitio : 183, 189, 214, 219, 420, 491,
Compendiosus : 257• 517, 626.
Cognitus : 189, 583.
Compendium : 36, 37, 94, 168-170, 222,
242, 256, 350, 558, 584, 585.
Cohærens : 447, 486, 6Is.
Cohæsio : 485.
Compensare : 252, 503.
Compensatio : 171, 256 Coincidens : 52, 54, 56, 62, 166, 250, 264, 268, 311, 349, 362, 366, 407,
Completus : 220, 356, 372, 375, 376, 408, 563.
Coincidentia : 106, 229, 308, 312, 317-
Complexus : 17, 237, 346, 368, 372, 373, 321, 366, 367, 373, 374, 381, 548 Coincidere : 56, 250, 258, 261-264, 311.
377, 381, 386, 512.
312, 324, 362, 363, 368, 378, 397.
Complicatio : 380, 382, 579.
Coinferens : 471.
Componere : 258.
Cointegrans : 274, 564.
Compositio : 53, 108, 110, 130-133, 136, Coleopterum : 455.
138, 152,251, 258,358,359,425 Colere : 508.
Compositus : 13, 38, 40, 42, 48, 86-89, Collectanea : 93, 182.
100, 107, 119, 125, 128-136, 141, 143, Collectio : 377.
159, 162, 164, 170, 238-243, 358, 359, Collectivus : 250, 267, 290, 532.
375, 441, 473, 512, 528.
Colloquia : 213, 221, 419.
Compossibilis : 407, 530, 534.
[p. 637] 637
INDEX NOMINUM ET RERUM
Conjectura : 211, 226, 420.
Comprehensio : 519, 539.
Conjicere : 496.
Conans : 331.
Conatus : 474, 481, 526, 534.
Conjugatio : 286, 290.
Conjunctio : 185, 245, 287, 288, 353, Concavus : 476.
Conceptio : 158.
434.
Conceptus : 34, 49, 50, 53, 60, 85, 219,
Conjunctum : 472, 475.
220, 243, 388, 429, 432, 512, 514.
Conjux : 501.
Connexio : 8, SI, 102, ISI, 164, 402, Concessio, Concessum : 184.
Conchoïde : 106, 410, 431.
434, 435, 513, 518, 519, 528.
Connesus : 73, 471.
Conchylium : 456.
Concipere : 491.
Conoeides : 440.
Conclusio : 32, 33, 43, 66, 72, 73, 76,
CONRING : 192,221, 588.
Conscientia : 16, 161, 189, 213, 495.
84, 90, 91, 96,
176, 179, 187, 195-209, 230, 246-248, 316, 318, 320,
Consensus : 183, 188, 498, 627.
352,389,406, 412-415.
Consentaneus : 475•
Consequens : 254, 262, 324, 398, 401Concoctio : 490.
Concomitantia (hypothesis) : 521.
403, 518, 519, 577.
Concordia : 494.
Consequentia : 22, 34, 70, 73, 76, 77,
80-85, 89, 175, 186, 187, 221, Concretio : 490.
Concretivus : 425.
229, 231-234, 243, 249, 252, 260, 284, Concretus : 356, 360, 391, 423, 433,
327, 330,379, 382, 398.406,
310, 437,438, 441, 445.
416, 422-3, 425-428, 497, 528, 549, Concupiscentia : 493.
612.
Concurrens : 471.
Conservare : 256, 472.
Concursus : 482, 545. V. Extraordinarius.
Conservatio : 625.
Condemnare : 50S•
Considerare : 495Conditio : 23, 80, 91, I65, 235, 471,
Consiliarius : 503.
596.
Consilium : I88.
Conditionalis : 67.
Consistens : 486.
Conditionatus : 17, 22, 25, 26.
Consistentia : 190, 475.
Condonare : 503.
Consolari : 499• Conducere : 501, 502.
Consona : 204.
Consonantia : 489.
Condylus : 464.
Conspecies : 53.
Conferens : 255, 256, 471.
Confessio : 505.
Constans : 492.
Consternatio : 493.
Confirmatus : 331.
Confiscare : 506.
Constituens : 250, 251, 269, 471.
Constitutio : 190.
Conflictus : 38, 507.
Confusio : 215, 489, 535.
Constitutum : 251, 269 Confusus : 10, 12, IS, 16, 62, 190, 219,
Constructio : 97. 08, IIS, II9, I22-I24
145, 18I, 342, 350, 584, 585.
220, 360, 375, 512.
Constructio (gramm.) : I52, I56.
Congelatio : 448, 486.
Congratulari : 500.
Constructor : 571.
Congruentia : I, I52, 525, $28, 547, 548,
Consuetudo : 71, 189.
Consulere : 499.
Congruere : 540.
Consuspendens : 472 Congruus : 269, 407, 522, 541, 549, 563,
Contactus : 152, 482, 555, 556, 582, 60I
604,613.
564, 621.
'onica (sectio) : 97, 90, 103, IIS-124
Contemplativus : 3.
34,135, 143, 144, 150, 168, 172, 174
Contemtus : 493.
223, 242, 350.
Contentum : 195, 205, 229, 256, 269, 274 Conifer : 453.
322, 324,373, 461, 547. V. Continens [p. 638] 638
INDEX NOMINUM ET RERUM
Contignatio : 468.
Convexus : 476.
Convolvulus : 453.
Contiguus : I5, 439, 477, 601, 617, 621,
Coordinatio : I63.
623.
Соі, 73- 32, 66 466, 274337 : Сол-
COPERNIC, Copernicanus : 129, 591-593.
Copula : 49, 77, 85, 221, 243, 244, 273,
282, 289, 398, 416.
tentum.
Continere : 16, 18, 47, 51-58, 65, 68, 69,
Cor : 46s.
CORDEMOY : 52385, 229-231, 235, 249, 254, 257, 258, 262, 265, 367, 378, 395-401, 406, 407,
CORDUS : 453•
CORNELIUS MARTINIUS : 206.
41I, 423, 425.
Cornipes : 459.
Contingens : 1-3, 13, 16-23, 21I, 255, 271-273, 371, 374, 388-392, 402, 405408,519,528.
Cornutus : 459.
Contingentia : 3, 17, 21, 22, 519.
Corollarium : 197-202, 230, 231.
Corporeus : 13, 438, $22, $23, 590.
Continuare : 474.
Continuatio : 18, 371, 373.
Corpus : 11-22, 38-40, 53, 93, 94, 149, Continuatus : 171, 220, 361, 371, 374, 388,
I50, 171, 186, 190, 192, 212,
226, 246, 247, 257, 404, 405, 429, Continuitatis (lex) : 174, 525, 528, 544.
431, 433, 438, 441, 450, 454, 515, Continuus : 16, 57, 10S, 361, 377, 390,
521-523,526,527, 587, 590, 595, 596,
604-607, 613-615, 619, 622-624.
408,431, 438, 476, 522, 525, 541, 547,
Corpuscularis : 9, 341.
549, 565, 594, 601-610, 613-616, 619,
Corpusculum : I, S, 158, 617, 618, 623.
Corrélatif : 133.
Contractus : 502.
Correquisitum : 472.
Contradicere : $2, $3, 80.
Correspondant : 102-105, IIO, 113, 132, Contradictio : 17, 87, 183-186, 233, 253,
Corruptio : 490.
- Princi ium 408,4di2 431, 513, 612.
Cortex : 454.
Corvinus : 458.
Contradictorius : 18, 45, 48, 67-70, 79-
Corymbifer : 453.
Cosmographica : 38, 39.
33,80-90, 184, 105, 231, 236-239, 247 61, 273, 325, 364-366, 371, 387, 401
Cosmologia : 527.
408, 412-414, 431. V. Oppositus.
Cosmopolitica : 40.
Costa : 463.
Contrapositio : 83, 91, 254, 370, 416,
Cramer (règle de) : 573, 579-580.
Cranium : 461.
ontranius : 52, 02, 03, III, 126, 13%
. Oppositus.
Crassus : 476, 486.
Controversia : 192, 212-215, 221, 244,
Creatio : 10, $23, 625.
Conus : 98, 120, 168, 242, 440.
Creatura : 13, 17-24, 522, 618, 622.
Conveniens : 407, 473Convenientia : 124, 434, $26, $28, 562.
Conversio : 43, 46, 61, 76, 79, 80, 83, 90, 91, 197, 202-209, 221, 229, 232, 234,253,254, 293,303, 306, 310, 311, 330,370, 379, 380, 398, 406, 411, 415,
Cribrum : 170.
Criterium : 189, 336, 344.
Critique : 226.
Convertibilis : 58-60, 233, 292, 293.
Crudelis : 492.
[p. 639] 63g
INDEX NOMINUM ET RERUM
Crus : 458, 464.
Decrescere : 490.
Crusta : 460, 466.
Decretum : 19-24, 402, 405, s05, 520.
Crustaceus : 455, 456.
Dedicatio : 218.
Cryptographie : 174, 348, 532, 560, 562.
Deductio (ad absurdum) : 184.
Crystalliformis : 449.
Crystallisatio : 448.
Defendere : 507.
Crystallus : 445, 448, 449.
Cubique : 145.
Definibilis : 187, 522.
Cubitus : 464.
Definitio : 17, 25, 32-35, 43, 50, 55, 68, Cubus : 257, 440.
78, 80, 119, 120, 159, 160, 180, 182, CUJAS : 340.
Culinaria : 224.
186, 187, 190, 220,
221, 229, 230, Cultus : 223.
240-244, 252, 258, 328-330, 353, 361Cum : 287, 291, 435.
363, 367, 369, 372, 373, 400, 406, Cuprum : 52, 65.
431, 432, 516,
518, 524, 538, 546, Cura, Curare : 492, 493• Curiosus, Curiositas : 95, 222, 495.
Definitus : 59, 242, 258, 367.
Deformis : 474.
Currus : 470.
Degré : v. Gradus.
Cursus : 20.
Curva, Curvus : IS, 97, 98, Ios, 106,
Dehortari : 499 IIS, 120-124, 134, 135, 143-146, 164,
Deliberatio : 4, 21, 212, 213, 229, 419, 166, 257, 476, 485, 540, S5I, 558, 612, 613, 628
Delictum : 506.
Cyclognomica : 355.
Delineatio : 597.
Cycloïde : 145.
Demeritum : 472.
Cylinder : 440.
DEMOCRITUS, Democriticus : 7, 232, 417.
Demonstrabilis : 22.
Dabilis : 147.
Demonstratio : I, 2, 8, 17-19, 33-35, 50, DALGARNO : I5I, 278, 285, 435-437,
73, 76, 81, 82, 93, 95, 107, 117, 118,
121, 146, 148, 153-155, 162, 164, 169, 509, 510.
Damnum : 500.
17I, 173, 175, 177-184, 187, 190, 192, DANGEAU : 568.
215, 220, 233, 339, 340, 343, 344, 352, Darapti : 296, 314, 414.
370, 376-378, 382, 388, 389, 400, 415.
Darii : 230, 233, 295, 301, 302, 306,
131, 432, 519, 546, 580, 584, 590, 626.
628.
307,310,313, 41I-4I3.
DARIUS : 362.
Demonstrativus : 154, 177-179, 19I, 227, Datisi : 296, 314, 413.
262.
Datum : 166, 176, 417, 418, 519, 545,
Demonstrator : 177, 344, 345.
DE MORGAN : 425.
558,596.
DAVID : 6.
Denarius : 88.
De Arte combinatoria (allusions au) : I57,
Dénombrement : 229.
175, 196, 347,531.
Denominatio : 8, 9, 244, 381, 382, 500, Debere : 474.
519-52I.
Debilis : 489.
Denominator : 43, 10g. V. Nominator.
Dens : 459-462.
Decadicus : 430.
Densus : 486.
Decennium : 40, 96.
Dependens : 256, 473.
Decimalis : 257, 284, 557. V. Ars.
Deponere : 481, 502.
Deciphratoria : 37, 162.
Deprecari : 499.
Derivatio : 286, 359.
286, 290 ;
Declinatio (gramm.) : 281,
Derivativus : 10, 207, 240, 255, 358, 359,
$12, 513, 526.
Découverte : 226.
[p. 640] 640
INDEX NOMINUM ET RERUM
DIGBY : 178, 179.
DESCARTES : 2, 7, 27, 98, 124, 144, 145,
Digestes : 175, 340.
170, 178, 179, 181, I91,
Digitus : 464 232, 341, 343, 345, 348, 388, 405,
Dilatare : 481, 486
- Car sien 582, 583.
Dilemma : 428.
516, 530,531,
Diligentia : 492.
DES CHALES (le P.) : 216, 529, 592.
Dimensio : 98, 105, 109, 116, 124, 145,
146, 168, 381, 613.
Dimittere : 494.
DIOGENES : 417 Determinais : 22, 148, 148, 350, 363,
Diophantea : 571, 578, 585, 628
Dioptrica : 178, 223, 526, 561 405, 498, 540, 548-553.
Diplome : 225.
Determinatorius : 541.
Directio : 38, 540.
Determinatus : 13, 15, 22, 49, 110-112,
Director : 213-
Directus : 184, 382, 410, 41S. V. Reflexivus.
522, 534, 539, 544, 545, 548, 553,
Disamis : 249, 296, 314, 413.
Discere : 497.
Disciplina : 215.
DEUS : 2-8, 12-27, 29, 86, 95, 15I, 153,
Discipulus : 239.
Discretio : 496.
212, 226, 238, 241, 242, 260, 262, 272,
Discretus : 399, 476, 525, 603.
273, 337, 343, 344, 375, 388, 405, 416,
Discrimen : 220, 221, 257.
Discumbere : 491.
421, 430, 507, 509, 513, 516, 517, 520, 822, 623, 526-228. 3.0D. : 34, 590, 591,
Discursus : 495.
Disjunctivus : 49, 238, 270.
Disparatus : 47, 53, 62-66, 239, 363.
Dexter : 477, 478.
Disputatio : 175-177, 213, 417, 419.
Diagonalis : 610, 611.
Disquiformis : 274.
Diagramma : 610.
Disquivalens : 274.
Dialectica, Dialecticus : 37, 189, 338.
Dissensus : 495, 498.
Dialogus : 530, 568, 584, 590, 594, 598.
Dissentaneus : 475.
Dissimilaris : 358, 359, 426, 441, 449, Diametrus : 146, I55, 540, 545, 552.
576.
461, 534.
Dianœa : 426-428.
Dissimilis : 257, 549.
Diaphragma : 463.
Dissolutio : 523, 6Is.
Dissuadere : 499.
Dibatis : 298, 314.
Distans : 477.
Distantia : 9, I5, 1OS, 121, 128, 149, Dichotomia : 39, 163, 330, 354, 404.
476, 543, 548-553, 582, 583, 593.
Dictionarium : 165, 169, 185, 229.
Dictum de omni et nullo : 411.
Distichus : 207.
Didactica : SII.
Distillatio : 167.
Différent : 102, 108, 110.
Distinctio : 404, 489, 543.
Differentia (1og.) : 39, 40, 53, 62, 63, 82,
Distinctivus : 535.
Distinctus : 12, 34, 50, 189, 190, 219, 85, 89, 162, 182, 374, 376 ; (math.) :
220, 256, 360, 512, 516, 528, 535.
19, I0I, 108, 109, 117, 124, 129, 130
Distinguere : 497.
137,138, 152, 564, 565, 577.
Difficilis : 474.
Distributivus : 250, 290, 517, 532.
Difficultas : 161, 184, 191, 220.
Distributus : 294, 312, 315-323.
Diffidere : 498.
Diurnus : 458.
Difformitas : 621, 622.
Diversitas : 14, 125, 195, 205.
[p. 641] 641
INDEX NOMINUM ET RERUM
Diversus : 146, 166, 193-195, 264, 265, | Educare : 491.
Effectus : 16, 38, 39,94, 169, 188, 218, 407, 475.
245, 342, 399, 405, 522, 528, 573.
Dives : 603.
Efficiens : 472. V. Causa.
Dividendus : 47, 58, 60, 62, 67, 81, 496, 566, 567.
Ego : 244, 360.
Divinatio : 562.
Eichstetensis : 224.
Divinatoria : 37.
Eidographia : v. Idographia.
Divinitas : 13.
Divinus : 22-24, 27, 31, 35, 223-226,
Elasticus : 486, 487, 595.
335-337,347, 348, 402, 405, 417, 431,
Elastrum : 521, 573.
Electio : 22, 23, 498.
520, 528, 623-627.
Elementa (phys.) : 39, 441, 443Divisibilis : 10, I5, 54, 57, 58, 64, 88,
Elementa (log.) : 34, 49, 50, 57, 148, 152, 241, 406, 522.
Divisibilitas : 406.
159, I60, 185, 189, 215, 218, 277, 542,
548,582. V. EUCLIDES.
Divisio (ari)) 162, 450, 7, 54030, 23,
Elementa veritatis aternæ : 191, 219, 516.
453 ; (arith.) : 44,45, 47, 55, 64, 69, 100, 105-113, 125, 147, 173,
Elementaris : 542.
187, 386, 496, 567, 571, 585, 586, 628 ;
Elementatum : 443•
Ellipsis (géom.) : IS, IIS, 117, 123, 135, (géom.) : 613, 615, 621, 622.
174, 559, 593 ; (log.) : 162.
Divisivus : 290.
Divisor : 47, 58, 60, 62, 65, 67, 70, 75
Ellipticus : 122, 5I2.
82, 87-92, 162, 245, 246, 277, 496,
Ellychnium : 469 566, 567.
Eloquentia : 8, 212.
Divitia : 29, 95, 229, 500.
Elysii (campi) : 530.
Docere : 497•
Emblema : 224.
Embolus : 188, 486 Docimastica : 224.
Doctrina : 169, 214, 226.
Emere : 501, 502.
EMPEDOCLES : 605.
Doctus : 232-234, 557.
Dogma : 222, 508.
Emphaticus : 157.
Empiricus : 26, 93, 328, 337, 344.
Dogmaticus : S11.
Encyclopadia : 30-41, 164, 165, 217, 222, Dolor : 187, 188, 535.
354, 511-515, 525, 561.
Domesticus : 457.
Enigme : 182.
Dominicanus : 286.
Ens : 70, 160, 232, 233, 236, 237, 259, Dominium : 501, 502.
Dominus : 245, 503.
261-263, 271, 289, 325, 356, 358, 360,
368, 373, 376, 377, 381, 391-393, 407, Donare : 502.
Dorsum : 463.
131, 437, 430, S12, 530, 533-535.
Dubitatio : 169.
. Non-Ens, Res.
Ducere : 491.
Entelechia : 10, 438.
Ductilis : 487.
Entendement : v. Intellectus.
Enthymema : 221.
Ductus : 257.
Dulcis : 488.
Enumeratio : 162, 164, 202, 419.
Enuntiatio : 162, 238, 259-262, 363, 382, Duodenarius : 17.
Duratio : 473.
, 12, 513, 519 Durus : 461, 486.
Epagogicus : 166.
Dux : 503.
Epharmostia : 547• Dyadica : 279, 430, 571, 574. V. Binaire.
Ephemerides : 222.
EPICTETUS : 5.
Ecclesia : 506, 591, 592.
EPICURUS : 232.
Epiglottis : 462.
Ecclesiasticus : 4, 96, 504.
Ecthesis : 497.
Epiploon : 463.
Edere : 491.
Episcopus : 183, 504.
41
INÉDITS DE LEIBNIZ.
[p. 642] INDEX NOMINUM ET RERUM 642
Epitheton : 243, 244.
Exotimai 1827.
Erectus : 481.
Ergo : 243.
Exoticophylacium : 224.
Error : 71, 116, 154-156, 169, 176, 183
Expectatio : 493
Expectativa : 250 218, 221, 328, 338, 432, 579, 581,
Expedire : 474.
584.
Eruditio : 214, 516.
Experientia : 33, 35, I54-156, 159, 176 Esprit géométrique : 181. V. PASCAL
181, 183, 187, 189, 190, 220, 328, 338 (Blaise).
Esse : 321, 325, 362, 369, 391, 406, 434.
Experimentalis : 2,93, 525, 526.
Experimentum : 4, 17, 31, 33, 34, 39, 41, Essentia : 9, 17, 18, 376, 409.
Essentialis : 17-20, 23, 120, 272, 391, 393.
50, 71, 73, 93-95, 158, 168, 174, 219, Ethica : 244, 527, 528.
336, 337, 372-375, 387, 388, 418, 421, Etymologia : 288, 352, 353.
431, 432, 521, 595, 596, 602.
Euclidæus : 33, 538.
Expertus : 55, 56, 227.
Explicabilis : 12, 408.
EUCLIDEs : 2,37,50, 174, 177, 180-182, 191, 223, 340, 431, 514, 538, 539, 541,
Explicare : 485.
546, 552, 558, 610.
Explicatio : 7, 35, 220, 244, 408.
Euclides catholicus : v. STURMIUS.
Exponens : 48, 107, 427.
Euclides metaphysicus : 179. V. WHITE.
Exponibilis : 427.
EUROPA : 4,222, 223.
Expressio : 9, 15, 108, 109, 118, 141, I52, Europaus : 290, 460.
326,497,499, 521, 581.
Eusebius : 568.
Exprimable : 119, 120.
EVANDER : 287,357.
Exprimere : 188.
Evellere : 482.
Extensio : 10, 13, 149, 360, 361, 522, 523, Eventus : 569, 570.
542.
Evidens : 183.
Extensus : 257, 361, 408, 433, 438, 523, Evidentia : 183, 189.
549,550,554,583, 6I5, 621.
Evolutio : 145, 164.
Externus : 14-16, 25, 281.
Examen : 221, 581.
Extra : 478.
Examinator : 512.
Extraction des Racines : 100, 107, II3, Exanguis : 455.
I14, 118, 120, 125.
Excedere : 476.
Extraordinarius : 7, 22, 473, 618.
Exceptio : 498, 560.
Extremum : 186, 478, S5I, 601, 604, 613, Excipere : 482.
615, 617, 619, 621, 623.
Excludere : 496.
Extremus (terminus) : 84, 195-199, 248, Exclusio : 318, 319.
317.
Exclusivus : 170, 390, 562.
Extrinsecus : 8, 19, 244, 519-521.
Excrementum : 461.
Excubare : 507•
'ABRICIUS : 192 Excusare : 505.
"ABRY (le P. Honoré) : 178. 192. 212
216, 219, 410, 416, 529, 591.
Exemplum : 50-55, 74, 84, 113, 125, 249,
Facilis : 474.
254, 256, 327,472.
Exercitium : 527•
Factio : 506.
Exercitus : 214.
Factitius : 444.
Existens : 14, 22, 360, 374-376, 407, 437-
Factum : 27, 219, 225, 229, 369, 405, Existentia : 9, 13, 17-19, 23, 24, 53, 271,
504, 514.
Facultas : 12, 188, 219, 429.
360, 374-376, 405, 409, 520, 529, 530, 534,608,609, 615.
Fallere : 494Existentialis : 18, 20, 271, 272, 376, 391-
Fallopiana (tuba) : 465.
Falsitas : 61, 62, 76, 154, 184.
Existentificans, Existiturire : 534.
Falsus (l0g.) : 43, 45, 49, 52, 61-69, 78, 79, [p. 643] 643
INDEX NOMINUM ET RERUM
82,83, 87-90, 183, 189, 203, 204, 229, | Filum : 34, 73, 217, 219, 336, 337, 345, 230, 235, 239, 254, 255, 259-263, 328,
351, 420, 434, 466
Filum cogitandi : 335, 420 363-365- 360-374, 377, 386, 307, 393, 397,398, 401, 421, 422, 518 ; (math.) :
- 138, 154, 566 ; (crimen falsi) :
Fama : 177, 497.
525 620, 613166, 68, 357, 387, 408 Familia, Familiaris : 501.
Firmitas : 38, 232
Firmus : 441, 461.
Fiscus : 506.
Fissilis : 458, 487.
Fatiscere : 487.
Fissipes : 458.
Felapton : 296, 320, 414.
Fixus : 38, 114, 125, 127-129, 133, 135, FELDEN (Jean) : 179, 192.
442,445. V. Luna.
Felicitas : 40, 85, 95, 96, 153, 159, 160, 169, 217-219, 222, 332, 336, 354, 417, 429, 508, 515, 516, 527, 528, 627.
Felinus : 459, 460.
Flectere : 481, 483.
Felix : 93, 246.
FLEURANCE : 191.
Flexilis : 461, 614, 6Is.
Fenestra : 468.
Flexio (gramm.) : 35, 36, 152, 244, 287, Ferio : 230, 295, 301-307, 310, 313, 319,
Flexus : 483 ; (gramm.) : 434.
Ferison : 297, 314, 320, 413.
Flores (chimie) : 446, 450.
FERMAT : 99, 561, 575.
Fermentatio : 167, 490.
Flosculum : 451, 452, 454.
FERRARE (duc de) : 178,
Fluiditas : IS, 38.
Fluidus : 39, 186, 441, 461, 486, 614, 6I5.
Fesapmo : 298, 314, 320.
Festinatio : 71.
Festino : 296, 304, 313, 319, 413.
Fluxus : 16,488.
Focus : 164, 593.
Fictitius : 85, 219, 581.
Fidejubere : 502, 503-
Fœcundus : 490.
Fides : 188, 220.
Fœmineus : 454.
Figura (géom.) : 10-I3, 34-37, 98, I17, 123-125, 145, 146, 149, 160, 163, 181,
Fœtus : 463, 46s.
190, 205, 215, 222, 241, 249, 257, 335,
FOHI : 327, 575.
336, 384, 385, 432, 439, 440, 478, 479, 520-523, 542, 562, 563, 586, 587, 596,
/ Foliaceus : 451, 452.
597, 620, 626, 628.
Folium : 451-454.
Figura (log.) : 36, 43, 76, 83, 183, 196,
Fons : 14, IS, 528.
198, 200-206, 229-234, 247, 315, 316,
FONSECA : 25.
FONTENELLE : 96, 568.
406,410, 532 ; (gramm.) : 497 iguratus : S0, 88, $20, 571, 589, 628 [p. 644] 644
INDEX NOMINUM ET RERUM
Gagates : 445, 447• Forma : 2, 37, 55, 232, 472, 525, 529, 531, 534, 544, 547, 561, 596, 604 ;
Galactites : 447.
(l0g.) : 36, 43, 46-48, 72-77, 84, 85,
GALENUS : 6,596.
GALILEI : 144, 170, 178, I91, 341, 345, 88, 90, 184, 193, 205, 211, 214, 221, 247, 256, 292, 310, 316, 322, 323, 330, 339, 347, 417. V. Materia.
Gallicus : 160, 191, 434.
Forma substantialis : 433, 438, 473, SIS,
Gallus : 282, 451, 452, 592.
Gallutius : 595, 623.
Formalis : 84, 184, 186, 366.
Galvus : 490.
Formalitas : 432, 433, 435For, 32, 133, 126, 98, 256, 100, 338,
GASSEND : 7,232, 448, 614.
Gaudium : 492.
Geminatio : 262.
339,352, 353, 419, 531, 542, 556, 558,
Gemma : 58, 449.
57I.
Formularia (ars) : 37, 531.
Gena : 462.
Fornax : 468.
Genealogicus : 223.
Fornicatio : 506.
Generalis : 56, 126-130, 134-136, 145, Fortificatio : 163, 223.
147, 148, 158-163, 166, 205, 219, 228, Fortis : 489.
237, 256. V. Scientia.
Fortuitus : 89, 256.
Generatio : 232, 432, 490.
Fortuna : 170, 218, 227, 473, 613.
Generosus : 93, 222.
Fossilis : 65.
Genesis : 350, 586.
Fractio : 42-45, 62-64, 109, 117-119, 148, 290, 396, 610.
Genitivus : 285, 287.
Fractus (numerus) : 58, 63, 66, 69, 566, 589.
Genuinus : 219.
Fragrans : 488.
genus : 13, 25, 52-57, 62-66, 81, 82, 85 Frangere : 483.
86, 89, 119, 124, 149, 159, 162, 246 FREIGIUS : 330.
384,399,403,404,407, 420, 498, 547 FRENICLE : 562, 578.
560 ; (gramm.) : 243, 286, 434. V. Hu Fresisom, Fresismo : 298, 314, 320.
manus (genre humain).
Friabilis : 487
Geodæsia : 38.
Friabilitas : 38.
Geographia : 38, 40, 527.
Fricatio : 482.
Geographicus : 222, 224.
Frigus : 190, 485.
Geometra : 26, 33, 37, 106, 125, 170, Frons : 462.
176, 178, 180, 181, 191, 221, 228, Fructus : 93, 96, 452, 453.
339-341, 344, 390, 410, 531, 556, 584, Frumentum : 453.
Geometria : 2, 37, 98, Ios, 123, Frutex : 450, 452.
Fugere : 491.
144-146, 152, ISS, 171, 176, 178-182, Fuligo : 94, 442.
191, 215, 218, 223, 244, 329, 334, 335, Fulminans (aurum) : 55.
341, 342, 345, 348, 431, 435, 512, 520, Fumus : 442, 488.
525,526,539,541, 542, 547, 559, 583Fundamentalis : 234.
585,595-597, 621.
Géométrie des infinis : 98, 124.
Fundamentum : 205.
Fundatio Fund : 01 95,96.
Geometricus : 17, 18, 38, 97, 122, 144, 145,
148, I52, ISS, 173, 216, 249, 344, 410, Furtum : 506.
411, 484, 542, 559, 571, 583, 590, 593.
Geopolitica : 40.
Fuscus : 489.
Fusilis : 74-
GERHARDT : 217, 218, 239, 249-251, S10
516, 517, 524, 529, 538, 573-575, 578.
Futurus : 22-26, 480.
580,587,590, 594, 619, 622-624.
[p. 645] 645
INDEX NOMINUM ET RERUM
GERMANIA : 4, 289, 345.
Gummi : 445, 45.
Germen : 454.
rustus : 10, 190
Guttur : 462.
Gerundium : 282.
Gymnastica : 527.
Gibbus : 257, 476.
GILBERT : 178,34I.
Habere : 473.
Gingiva : 462.
Glacies : 486.
Habitare : 502.
Gladius : 471.
Glanditer : 453.
Glandula : 461.
Globulus : 447, S19.
Harere : 485.
Haresis : 506.
Globus : 39, 164, 171, 257, 623.
Gloria : 93, 96, 225, 493.
Hæreticus : 4.
HALÆ : 445.
Gluten : 445.
Halitus : 488.
Glutinosus : 487.
Gnomonica : $26.
Hallus : 464.
HAMILTON : 59.
Gnostologia : SII.
Godefridus Veranius Lublinensis : 210.
Harmonia : 12-14, 81, 98, IIS, 117, 119, GOLIUS : ISI.
123, 124, 145, 174, 334, 535, 591, 622.
Harmonicus : 34, 38, 145, 561, 589, 593.
Gossypium : 223.
GOTHOFREDUS : $62.
HARRIOT : 529.
Gradi : 491.
HARVEY : 341.
Gradus : 467 ; - 9, II, IS, 38, 39, 176,
Hasta : 471.
210-213, 221, 226, 227, 232, 475 ;
Hazard : 227.
(math.) : 107, IIS, 120, 124, 129, 130,
Hebraus : 6, 28g.
135, 136, 144, 174, 559, 583, 613.
Hedra : 440, 441.
GRECIA : 546.
HELENA : 287.
Græcus : 225, 226, 312.
Hepar : 465.
Heraldica : 222.
Gramen : 451.
Grammatica : 35, 36, 156, 221, 243, 244,
Herba : 450,453.
280-282, 286, 287, 330, 347, 353, SII.
Hercule (colonnes d') : 182.
Grammatica rationis : 206.
Hermeticus : 627.
Grammaticus : 359, 406.
Heros : 508.
Grandeur : v. Magnitudo.
Heterogeneus : 53, 102, 103, 108, II0Granito : 488.
113,133,137,141, 143.
Hexapodus : 455.
Granivorus : 457.
Hic : 244.
Granosus : 488.
Hieroglyphica : 223, 224, 343.
Granum : 454.
Graphice : 223.
HIERON : 533
HIPPOCRATES, Hippocraticus : 14, 596.
GRASSWINCKEL : 179.
Gratia : 16, 26, 508, 520.
Hispanicus : 434.
Gratitudo : 492.
Historia : 4, 8, 40, 93, 168, 169, 215,
218, 223-228, 244, 354, 524, 595, 596 Gravis : 20, 21, 489, 492.
Gravitas : 11, 188, 480, 593.
Historia literaria : 516.
GRÉGOIRE DE SAINT-VINCENT : 106, 174.
Historia naturalis : 596.
Historicus : 38, SII, 59I.
GRÉGOIRE DE VALENCE : I88.
GREGORIUS Tolosanus : 355.
HOBBES : 2, 178, I92, 220, 343, 516, 530.
HODANN : 290, 437, 444, 465, 499, 509, ROTIUS : 179 rundia : 168
SIo.
HOLDEN : 188.
Gubernaculum : 468.
Gula : 462.
Hombre : 56g.
GULDIN : IOS.
Hominiformis : 459 [p. 646] 646
INDEX NOMINUM ET RERUM
Homo : 40 sqq., 93-96, 147, 160, 169, | Ictus : 171, 482.
Idea : 10, 12, 34, 53, 82, 145, 167, 187, 170, 175, 183, 219, 223, 225, 220, 405,
189, 218-220, 226, 235, 243, 282, 300, 12 hominem : 134, 45. Humanus, 527
44, 375, 402, 430-432, 513, 528, 62
lem : 193-196, 252, 259, 261-265, 32 Homograph : 13g
362,406,407,475
denticus : 1, II, 17, 18, 58, 67, 68, 103 Homogeneus : 55, 57, 102, 107, 109-112, 547, 557, 324, 596, 577 - 70 m0,245-
186, 187, 202, 272, 330, 369, 371-375,
387, 388, 393, 402, 405, 416, 513, 518,
то ка 7, 194, 195, 205, 301. V.
Homonymia : 353-
Idographia : 39,526.
Horizon de la doctrine humaine : 96, 186,
Ignis : 39, 40, 55, 56, 167, 187, 188, 232, Horizontalis : 587.
Ignorantia : 218, 228.
Ilium : 463.
Horodicticus : 188.
Illatio : 36, 244 Horologium : 188, 573.
Illatum : 256.
Hortari : 499.
Hortus : 3, 519.
Ille : 244.
Hospes : 501.
Illegitimus : 202.
HOSPINIANUS : 221, 330.
Imaginabilis : 556.
Imaginarius : 185, 350, 590, 621.
Hostis : 501.
Houx : 182.
Imaginatio : 34,38, 71, 73, 98, 129, 152, HUDDE : 107,561.
181, 290, 338-344, 348, 352, 360, 429.
Humanitas : 243.
491, 539, 542, 562, 596, 597, 626.
Humanus : 35, 36, 40, 93-96, 167-171,
627.
Imago : 10, 34, 214.
176, 188, 189, 211-215, 218-222, 225, 232,420, 514, 516.
Imitatio : 493.
HUYGENS : I21, 575•
Immatériel : 1S4.
Hydrargyrum : 44, 449. V. Argentum
Immaturus : 490.
vivum, Mercurius.
Immediatus : 188, 426, 427, 547, 609, Hydraulica : 223.
617-622.
Immobilis : 149.
Hydrographicus : 419.
Hydromel : 224.
Immortalis : 344, 514, 626.
Hydrostatica : 38, I91.
Immortalitas : 95, 169, 179, 232, 530.
Impalpabilis : 441.
lymnus : 3, 5, 6, 8, 95, 500 lyperbola : IS, 99, 106, IIS-117, 122, 123
Impar : 32.
135,143, 174,431, 523,559, 561, 584.
Impatientia : 71.
Hypochondria : 463.
Impedimentum : 472.
Hypogastrium : 463.
Impensa : 501.
Hypotenusa : 145, 582.
Imperare : 499.
Hypothesis : 32, 33, 39, 129, 159, 174,
Imperfectio : 9,22, 24, 220, 299.
2 0,32 32 02 50 53 13 ;
Imperfectus : 220, 298, 299, 315, 357 ;
(gramm.) : 289.
Impetus : 625.
Hypotheticus : 20, 49, 75, 77, 221, 238,
mpietas : 7 260, 262, 271, 377, 389, 407, 408.
mplicare (contradictionem) : 149
Implicatus : 257Icon : 222-224.
Impossibilis : 17, 18, 23, 62, 63, 69, 171, Iconologia : 223.
204, 207, 253-262, 265, 266, 271, 350, [p. 647] 647
INDEX NOMINUM ET RERUM
365, 368-371, 374, 377, 385, 387, 407, | Indeterminatus : 13, 61, 64, 102, 134, 613, 616, 621.
195, 265, 438.
Impossibilitas : 166, 613.
Index : 30, 34, 40, 93, 163, 169, 214, 215.
Impressio : 522.
n2d2 : 5 Imprimere : 482.
Indicatio : 212 Improbus : 530.
Inditerens 116, Imprudens : 70.
: 13,474, S17 Impulsus : I1, 624.
Imus : 404.
In : 287,291,434
ndigo : 22.
Inadæquatus : 220, 512.
ndirectus : 184, 203, 204, 207, 41 Inqualitas : 606.
Indiscernables (principe des) : 8, 519.
Inanimus : 441.
Indistans : 480, 617.
Inarticulatus : 489.
Individualis : 403, 520.
Inassignabilis : 11.
Individuitas : 16.
Incantatio : 506.
ndividuum : 53, 81, 82, 235, 270, 300 Incarcerare : 506.
II, 360, 375, 376, 304, 411, 433, 498 Incertitude : 226, 227.
520.
Incertus : 59, 60, 196, 213, 569.
Indivisibilis : 86, 105, 168, 541, 584, 622,
623.
Incidens : 477.
Incidentia : 489, 561.
Indivisus : 621.
Incipere : 474.
Induciæ : 507.
Incisor : 459, 460, 462.
Inductio : 19,33, 173, 174, 232.
Inclinare : 331, 477.
Ineptus : 475.
Inclinatio : 492, 528.
Inesse : I, IO, II, 16, 18, 21, 51, 52, 55Includere : 384, 478, 480, 496.
58, 62, 65-69, 85-89, 237, 265, 272, Incognitus, Incognita : 60, 61, 109, 117,
274,275,311, 323, 365, 366, 388, 401, 120, 125-129, 134, 351, 572, 573, 577-
402,423,518.
580,583,585.
Inexistere : 250, 251, 269, 270, 547.
Incohærens : 447.
Inexistentia : 547.
Incombustibilis : 444, 445.
Inexplicabilis : 13, 408.
Incommensurabilis : 1, 3, 17, 18, 69, 350,
Inexprimable : 120.
388, 389, 408. V. Surdus
Infallibilis : 23, 26.
Incommodum : 93.
Infallibilitas : 2, 22, 221.
Incommunicans : 250, 251, 268, 269.
Infantia : 189.
Incompatibilis : 69, 70, 87, 88, 360, 534.
Infelix : 93.
Incompletus : 372, 375, 520.
Inferens : 256, 471.
Incomplexus : 17, 232, 237, 346, 365,
Inferior : 477, 500.
368, 372-374, 377, 381.
Inferre : 407,496.
Inconcinnitas : 617, 618.
nfidelis : 4 Incongruitas : 618.
infimus : 162, 404, 498 Inconsequens : 399.
Infiniment grand : I05, 106, II5.
Inconsistens : 399.
Infiniment petit, Infinite parvus : 99, 105Inconstans : 492.
07, IIS-119, 135, 147, 149, 350, 390 Inconveniens : 525.642
[p. 648] 648
INDEX NOMINUM ET RERUM
350, 371-376, 383, 386-389, 408, 430, Interpretari : 497
Interpretatio : 114, 118, 119, 288 553,556, 581, 610, 612, 6IS, 619-623, 626, 628 ; (log.) : 83, 376, 378, 386.
Influxus : 13, I4, 513, 521.
Interva s8m : 136, 242, 605, Infra : 477
608,609 Ingeniosus : 215.
Inesis : a 165.
Ingenium : I6I, 170, 212, 218, 220, 495, Ingrédiens : 166.
Intra : 478.
Inguen : 463.
Inhærere : 437.
Inhæsio : 438.
Inutilis : 258, 262.
Initialis : 204, 207•
Invadere : 507.
Injuria : 506.
Invenire : 494.
Inventarium : 162, 163, 214, 215, 219, Innitens : 481.
Innominatus : 428.
228, 229.
Innumerus : 257.
Inventio : 32, 33, 37, 153, 155, 157, 161Inscriptio : 223.
165, 182, 217, 219, 330, 389, 495, 557.
Inventorius : 30, 31, 34, 165. V. Ars inInsecabilis : I0.
Insectivorus : 458.
veniendi.
Insectum : 454, 455.
Inventum : 33, 34, 37, 41, 43, 94, 168, Insensibilis : 224, 441.
215, 218.
Insidiari : 494.
Inversio : 327, 379, 425-427.
Insignificans : 377.
Inversus : 427, 544.
Insipidus : 488.
Invidia : 493.
Instabilis : 486.
Invitus : 498.
Instans : 270, 541, 620.
Involvere : 51, 85, 275.
Ira : 492.
Instantaneus : 616.
Ire : 491.
Instantia : 221, 249.
Instantiæ crucis : 174.
Iris : 356, 432, 523.
Instinctus : 590.
Irrationalis : 166, 613.
Institutum : ISI.
Irregularis : 451.
Instrumentum : 99, 125, 167, 211, 223,
Irrepetibilis : 256.
228,256, 472, 527.
Irresoluble : 187.
Insula : 443.
Irridere : 500.
Integer : 43-47, 58, 59, 63, 66, 69, 566,
Irrigare : 486.
Isagoge : 561.
Isoperimetrus : 241, 272.
Integralis : 357-361.
Intellectualis : 182, 219, 324, 556.
Isosceles : 552.
ITALIA : 420, 592.
Intellectio : 535.
Italicus : 434.
Intellectus : 23, 24, 27, 29, 159, 283, 333,
Ivo (le P.) : 561.
334, 337,351, 389, 495, 497, 592.
519, 590. V.
IZQUIERDO : 560,561.
Intelligentia : 71, 496, Intelligibilis : II, 12, 38, 529, 591, 592.
JC = Jurisconsultus.
Intensio : 290.
Jacěre : 48s.
Jacère : 477, 481.
Interjectio : 288, 353.
Intermedius : 605, 606, 616-619, 624.
Jactus : 575• Interminatus : 149, IS0.
Teu : v. Ludus Internodium : 454.
Internus : 8, 14, 189, 281, 590.
Tocari : 500.
[p. 649] 649
INDEX NOMINUM ET RERUM
Latruncularius (ludus) : 212.
OSUA : 591
Latus (adj.) : 439, 476.
uba : 46
Latus (subst.) : 440, 441, 582.
Jucundus : 475.
Latus rectum : I15, 120, I23.
JUDAS : 24,520.
Latus transversum : 107, 1I6, 120, 123Judex : 211-213, 504, 505.
Tudex controversiarum : 221, 285.
Laudare : 493, 499.
Lector : 557.
Judicata (res) : 504.
Lectus : 469.
Judicium : 56, 73, 168, 184, 188, 189,
Legatum : 502.
212, 214, 219, 419, 434, 495, 504.
Legatus : 503.
Junctura : I6I JUNGIUS : 211, 219, 244, 287, 330, 345,
Legislator : 214.
406, 426-429, 516, 538, 581.
Legitimus : 43, 74, 76, 184, 198, 202.
JUPITER : 442,592.
Legumen : 453.
Leguminosus : 451.
Jurare : 508.
Jurisconsultus : 170, 175, 177, 211-214,
Lemma : 260, 545.
Lentus : 487.
228,340,353.
Jurisprudentia : 40, IS5, 192, 211, 227,
Leporiformis, Leporinus : 459, 460.
Lethæus : 168.
Jus (droit) : 211, 234, 214, 504, 517, 518 ;
Leucogæa : 447(jus) : 466.
Levis : 492.
Levitas : 480.
Lex : 7, I5, 19-24, 31, 32, 35, 36, 72, 77, Justitia : 3, 8, 22, 55, I61, 260, 516, 517.
81,84, 127, 157, 159, 163, 193, 196, 535 ; Regula justitiæ : 349.
Justus : 55, 331.
202, 211, 213, 221, 243, 339, 389, 504,
528,590,593, 624.
Lex Melioris : 528. V. Continuitas, HoKapôroyvwoins : 20.
KECKERMANN : 330.
mogeneus, Subalternus.
Liber (adj.) : 20-26, 391, 402, 405, 519, KENTMAN : 448.
KEPLER : 178, 341, 345, 561, 593.
Liber (subst.) : 93-95, 161, 169, 215, 219, KIRCHER (le P.) : 223, 280, 536, 537,
222, 470, 560.
Liber rationum : 214, 215.
Kóouos : 535.
Liberalitas : 493• Kupiar dóğar : 211.
Libertas : 21, 22, 25, 26, 498, 592.
Labium : 461.
Libertin : 226.
Labor : 492, 495.
Libra : 211, 221.
Laboratorium : 95, 420.
Licitus : 517.
Labyrinthus : 73, 336, 420, 592, 609,
Lien : 465.
Ligare : 483.
610.
LA CHAISE (le P. de) : 529.
Ligata : 498.
Lac : 94, 461.
Lignaria : 224.
Lacerare : 483.
Lignum : 487.
Lacus : 442.
Ligo : 470.
Lætitia : 492, 517, 527.
Limitatio : 22, 24, 86, 202.
Limitatus : 475.
Lævis : 487.
Laicus : 503.
Limus : 444, 447.
Lincée : 178.
Lana : 223, 466.
Lapis : 39, 224, 447-450, 526.
LINCKER : 536.
LA ROQUE (l'abbé de) : 428.
Linea : S0, 99-10I, 105-109, II4-117, Lassitudo : 495.
122-130, 133-138, 148, 149, I52, I55, Later : 448, 467.
181, I91, 242, 248, 257, 265, 383-385, Latinus : 35, 152, 185, 225, 289, 435.
388, 410, 431, 432, 435, 439, 448, 483, [p. 650] 650
INDEX NOMINUM ET RERUM
584, 22,523, 340 533, 115622 50.
LUCRETIUS : 232.
Lucrum : 500.
$54, 582-584, Recta, Curva.
Lineamentum : 248.
LUDOLPH de Cologne : I54.
Linearis : 152, 247, 584.
Ludus : 212, 226, 290, 470, 560, 561, Lineola : 386, 606, 617.
Lingua : 8, 35, 65, 99, 151, 158, 160,
LULLIUS, Lullianus : 177, 330, 355, 435,
Lumen : 9, 10, 178, 341, 489.
philosophica : 3, 27-29, 71, 94, 152,
Lumen naturale : 516.
Luminare : 442.
156, 176, 184, 185, 243, 277, 279, 281.
290, 434, 435, 524. V. Scriptura
Luna fixa : 52.
Lingua Natura : 429.
Liquescere : 486.
Lux : 38,432, 489.
Liquidus : 55, 56, 444, 461, 613, 614.
Lydius (lapis) : 449.
Litera : 43-50, 58-69, 78, 99, 105-109,
MACEDO : 27.
Machina : 26, 94, 165, 167, 218, 223, 361, 112, 115-119, 125, 135, 139, 141-143, 146, 184, 196, 204, 214, 245, 256, 290,
467,561,572, 596,597
Machina arithmetica : 573.
497, 531-2.
Literalis : 43, 46, 572.
Machinatio : 495.
Magazinum : 229, 527.
Lithanthraces : 447.
Magia : SII.
Litigans : 504.
Lobus : 465.
Magister sententiarum (PIERRE LOMBARD) :
Locare : 501, 502.
25.
Locatus : 480, 590.
Magnes : 447, 449, 573, 592.
Locus : 9-1I, I4, I5, 171, 186, 255, 287.
Magneticus : 561, 592.
Magnetismus : 593.
614-620, 623 ; (géom.) : 100, IIS, 116
Magnitudo : I1-13, 37, 38, 99, 106-144, 121, 144, 145, 351, 550, 554, 555, 583 ;
147, 152, 178, 181, 190, 226, 262, 265, (log.) : 37,211, 330, 355.
273, 348, 349, 361, 407, 522, 525, 542,
548-550, 558, 576, 583-585, 617.
Logarithmus : 349, 559.
Magnus : 475.
Logica : 36, 43,53, 71, 72, 175-179, 103,
Mahometan : 226.
194, 206, 211, 218, 219, 238, 244, 330,
Major : 475, 518, 564.
338, 345-348, 354.410, 419, 420, 424,
Major (propositio) : 195-208, 316, 414.
426, 511, 525-528, 531, 532, 556, 597
Major (terminus) : 84, 195-205, 318, 319.
Logicus : 70, 71, 77, 80, 207, 209, 221,
Mala : 462.
226, 232, 243, 249, 253, 338, 356, 382,
MALEBRANCHE : 189, 546.
406, 410, 412, 415, 417, 427, 515, 525.
Maledicere : 499.
Logistica : 37, 349, 525, 531, 550.
Malleabilis : 74, 75.
Malleabilitas : 449.
Malum : 24, 29, 71, 93, 474, 527, 535-
Malus : 468.
Mamma : 463 Lubricus : 487.
Mandibula : 460, 461.
LUCANUS : 16g.
Mansuetus : 492.
Manuale : I60.
[p. 651] 65 г
INDEX NOMINUM ET RERUM
Medi, (-6i lu), 257, 4-, 475 ) 13Manufacture : 227, 228.
Manus : 71, 460, 464.
V. Finis.
Marcescere : 490.
Mare : 442.
Medius (terminus) : 83, 84, 195-202, 205,
48, 317, 319, 327. V. Natura, Scientia
Moyenne.
MARIO 1 6, 457.
Medulla : 454.
Medulla spinalis : 46I, 463.
: 148, 157, 170, 182
Melitites : 447.
Membranaceus : 455.
Membrum : 276.
MARSHALL (William) : 283.
Memoria : 33, 37, 152, 184, 225, 281, MARTINIUS : 509, 510. V. CORNELIUS.
Mens : 7, 10, 13-25, 34, 43, 44, 93, 94,
151, 156, 161, 189, 192, 217, 343, 344,
375, 376, 404, 405, 429, 513, 514, 526.
Materia : 2, 3, 7, 10-18, 22, 38, 98, 123, 174, 185, 186, 191, 214, 219, 342, 472,
Menstruus : 461.
515, 520,534,590, 596, 614, 622, 625 ;
Mensura : I, 2, 17, 18, 496, 566-568.
log.) : 71-73, 77, 84, 184, 221, 256.
Mensurare : 496.
Materialis : 184, 261, 403, $20, 626.
Mentum : 462.
Materialista : 224.
MERCATOR : 180.
Mathematica : 8, 34, 38, 98, 123, 154,
Mercuriale : 449.
168, 175-178, 225, 333-338, 354, 531.
Mathematicus : 32, 33, 94, 153, 175-181,
Mercurius : 52, 444, 450. V. Argentum 189-192, 211, 225, 227, 335, 339-342,
vivum, Hydrargyrum.
346, 410, 417-420, 438, 439, 476, 526,
MÉRÉ : 575.
542,563,584,590, 597.
Meritum : 256, 472.
Mathesis : 341, 345-348, 525-527, 543,
MERsENNe (le P. Marin) : 27, 178, 191, 550,556,561.
Mathesis rationis : 193.
Mathesis universalis : 348.
Mesenterium : 465.
Maturus : 490.
Metagogicus : 388.
Maxilla : 462.
Maxima : 118, 130, 211, 229.
Metallica (res) : 526.
Maximum : 165, 475, 523.
Metallicum : 449, 450.
Metallum : 39, 50-56, 65-67, 74, 75, 84, Mechanica, Mechanicus : 7, 12, 38, 144,
224,433,446-449.
188, 191, 218, 223, 224, 228, 244, 333, 341, 342, 345, 420, 542, 559, 595, 626.
letaphysica : 25, IS2-I55, I75-179, 19 :
Mechanismus : 12, 16, 335.
92, 228, 244, 336-341, 348, 353, 556 Mediastinus : 464.
Metaphysicus : 17, 20-22, 176, 290, 341, Mediatus : 619.
Mediceus : 592.
342, 400,432, 521, 545, 627.
Medicina : 12,93, 153-156, 176, 188, 212,
Meteorologia : 38, 39.
215, 226, 333, 334, 337, 409, 526, 528.
Meteorum : 60-64, 443.
Medicus : 4, 170, 212, 213, 343, 418, 420,
Methodus : 30, 35, S1, 92-94, 98, 123,
145, 146, 153, 158-166, 169-180, 187, 595, 596
190-192, 214-216, 221, 225, 228, 248, Mediocris : 475.
Meditari : 495•
263, 345, 350, 351, 400, 403, 412, 415, Meditatio : 218, 219, 226-229, 626.
417, 420, 511, SIS, 530, 540, 557-563, [p. 652] 65 2
INDEX NOMINUM ET RERUM
623, 573, 577, 578, 583, 591-600, 613. L Molesta, Moliniste : 25.
Méthode de l'Universalité : 97-145, 174,
Moliens neus : 602-608, 619-623 Méthode des indivisibles : 105.
Momentum : 10, 211, 597, 600-609, 615 léthode des infinis : 99, I0 :
léthode des tangentes : 121
onas : 10, 14, 408, 526, 52 Microscopium : 224, 335, 452.
loneta : SI Miles : 503.
Montisbeligardensis : 419.
Milice : 227.
Monumentum : 225, 595.
Militaris : 212, 223.
Moralis (scientia) : 40, IS3, ISS, 175-180, Millenarius : SI.
Minari : 499-
191, 192, 336, 338, 556.
Minerale : 53, 74, 84, 443, 444, 526.
Moralis : 221, 244, SIS.
Morbus : 3, 4, 93, 328, 429, 490, 596.
Minimum : 165, 475.
Minimus : 166, 604-606, 614, 6I5, 623.
Mores : 3, 499.
Minor : 475, 518, 564.
MORIN : 178, 191.
Minor (propositio) : 195-202, 205, 316,
Morochthus : 447.
Morphica : 547.
414.
Minor (terminus) : 84, 195-202, 205, 208,
Morosus : 492.
Mors : 16,473,599, 600.
318, 319.
Minus (alg.) : 69, 78, 79, 86, 89, 127,
Mortalis : 2II.
Mortalité : 560.
146, 275.
Mortuarius : 561.
Miraculosus : 618.
Mosaica (philosophia) : 7.
Miraculum : 7, 8, 12, 19, 20, IS4, 508,
Motif : 226.
509, 617, 618, 626.
Motor : 18, 19.
Miser : 3, 4, 79 sqq.
Miseratio : 493.
Motrix (vis) : 594.
Miseria : 89, 508.
Motulus : 606.
Misericordia : 492.
Motus : 7, 10-13, 22, 38-40, 115, 125,
128, 129, 149, I52, 153, 165, 177, 178, Misericors : 241.
185, 190, 191,257, 287, 342, 343, 348, Mitis : 492.
400, 405, 431, 464, 479-485, 491, 522Mixtio : 490.
25, 520, 547, 550, SSI, 590, 593-599 Mixtura : 44I.
604-627. V. Quantita Mixtus : 38, 98, 123, 441, 490.
Motus perpetuus : 171, 343, 418.
Movere : 479 Mnemonica : 37, 511.
Mobilis : 125, 605, 608, 616, 617, 620-
Moyen âge : 225.
Moyenne proportionnelle : 121, 145, 588.
623.
Modalis : 49, 75, 77, 83.
Multiplicandus : 496.
Modificatio : 14.
Multiplicatio : 47, 54, 60, 63, 64, 67, 86, Modulus : 163, 223, 596.
87, 100, 107-II3, 118, 120, I25, I46 Modus (log.) : 36, 43, 76, 77, 83, 202-209,
147, 173, 368, 386, 496, 556, 582
Multiplicativus : 290.
221, 229-231, 247, 248, 298, 303, 311.
315, 328, 330, 406, 410 ; (gramm.) :
Multiplicator : 62, 65, 496.
288.
Multiplus : 566, 586, 587.
Moguntinus (Elector) : 536.
Multitudo : 476, 496, 529, 613.
Molaris : 460, 462.
Mundanus : 39, 623.
Mundus : 10-13, 18, 39, 50, I17, 124, Moles : 22, 215.
[p. 653] 653
INDEX NOMINUM ET RERUM
316-321, 368, 378, 380, 390, 398, 416, 178, 179, 192, 405, 442, 519, 522, 529, 530,535,622,623.
V. Universalis,
Pati 4751s 13, 544.
Munimentum : 222, 242, 596 Munus : 503.
Muraria : 224 Musaicus : 224.
NINHO 65S Musica : 8, 99, 223, 244. 277-280.
Mutabilis : 473.
Mutatio : 9, 38, 39, 125, 128, 158, 342,
NICAISE : 232
Nidor : 488 402, 521, 825, 626, 620-521. 597, 599.
4,6I5, 616, 620-627 Mutuus : 427.
Nihil : 160, 250-256, 265-267, 275, 356 MYLPFORTIUS : 561.
130, 431, 512, 544, 564, 581, 626. V Myops : 562.
Rien.
Mysterium : 285, 508, 509, 626, 627.
NILUS : 446.
Nisus : I5.
Naphtha : 444.
Vitrum : 94, 445
Vix : 60-64 Narrare : 497.
Nobilitas : 500.
Nasus : 461.
Natare : 491.
Nocturnus : 458.
Nodus : 484.
Nomen : 35,36, 151, 169, 185, 206-208, Natura : 3-8, 13-16, 20, 21, 26, 38-40, 51,
241-245, 282, 286-289, 432, 433, 497, 61, 64,81, 85, 94, 95, 113, 117, 124, 151-
SI2.
153, 159, 162-166, 182, 187-190, 211,
Nomenclator : 354.
Nominalis : 220, 432.
212, 215, 219, 224, 225, 252, 258, 333, 334, 402, 405, 416, 419, 430-433, 508,
Nominativus : 35, 36, 434.
513,519,533,542, 544, 590, 592, 602,
Nominator : 44, 45, 66, 118, 579. V.
604, 608, 612, 615, 618, 620, 621, 625-
Denominator.
- V. Theatrum.
Nominatus : 428.
Natura medix : 597.
Non : 68, 70, 230, 252, 256, 259, 262, Naturalis : I5, 19, 22, 56, 7I, 73, ISI,
273-275, 325, 365, 380, 394-396, 421.
167, 182, 189, 441, 596, 597.
Non-Ens : 232,233, 236, 237, 252, 259Natura prior, posterior : 146, 147, 159,
262, 271, 310, 356, 368, 370, 421, 512.
220, 241, 242, 253, 255, 471, 476.
Noologia : SII.
Norma : 419.
Nauta : 573.
NORTHUMBRIÆ (dux) : 222.
Nautica : 223, 419, 572.
Nota : 76-79, 86-92, 189, 217-220, 257, Navigatio : 419.
360-362, 433, 512-513, 556.
Necessarius : 1, 2, 13, 16-20, 23, 26, 186,
Notio : II, 16-25, 43, 49-57, 62, 63, 66, 87, 211, 255, 259, 271, 272, 356
71,72, 81, 85-89, 120, 124, 158-160, 68, 371, 374, 376, 387-389, 402, 405
215, 220, 235, 243, 256, 300, 328, 341408,519, 520, 534, 535, 624.
346, 356, 360, 368, 376, 384, 386, 396, Necessitas : 7, 17-24, 221, 271, 391, 402,
400-403, 424,426, 435, 512, 520, 521, Negare : 52, 497
528,539, 612.
Negatio : 43, 63-65, 69, 76, 78, 85, 86, 100, III, 229, 239, 254, 273, 275, 381, 383,
Votitia : 31, 39, 62, 72, 416 386, 390, 392, 406, 427.
Novenarius : 154-I56, 277, 278, 336, 58r.
Negativus : 48, 52, 61-63, 66-69, 81, 869, II2, II3, I37, I87. I94-202, 205 21,238.256.262, 274.293.308.300. Nubes : 443 [p. 654] 65+
INDEX NOMINUM ET RERUM
Nucha : 462.
Offendere : 494, 507.
Nucifer : 453.
Offerre : 494.
Nucleus : 454.
Officialis : 504Nudus : 13.
Officium : 212, 223, 503, 504, 517.
Numen : 508, 595.
Oleum : 94, 445, 450, 487, 488.
Numerator : 42, 63, 66, 118, 579, 580.
Olfactus : 190.
Numericus : 145, 578.
Omissio : 63.
Numerus : 9, 11, 17, 18, 26, 31, 37, 50,
Omissivus : 62.
61, 66, 70, 81, 95, 103-108, 117, 139,
Omnipotens : 242.
120 2, 3,32
Omnis : 234, 252, 254, 321, 362, 523.
174-176, 181, 187, 190, I91, 214, 227,
Omniscius : 10, IS, 25, 262.
Onomatopoia : ISI.
336,346, 348, 358, 377, 381, 388, 389,
'OvOLaTOTAIsir : 35.
420, 424, 429-431, 435, 476, 496, 525,
Ontologia : 512.
529,542, 556, 566, 571, 574-577, 580,
Onus probandi : 189.
583, 586-589, 611, 612.
Fractus,
Opacus : 489.
Integer.
Operatio : 94, 97, 105, 107, II0, 114.
117, 122, 141, 148, 168, 349, 350.
Numerus characteristicus : 42-92, 245,
Operatrix (idea) : 12.
247, 358, 385, 386, 396.
Numisma : 223.
Opes : 527.
Nutritio : 490.
Opinio : 184, 213, 215, 496, 527.
Oportere : 474.
Obex : 468.
Oppositio : 43, 76, 80, 82, 221, 229, 232, Objectio : 18g.
303, 306, 312, 354, 398, 427.
Objectum : 25, 27, 475.
Oppositus : 17, 18, 29, 102, 104, 108, 109,
112, 117, 126, 130, 137, 186, 208, 209, Obligatio : 502.
Obliquitas : 285 ; (gramm.) : 355, 359.
255, 369-371, 374, 387, 397, 475, 619.
Obliquus : 145, 477 ; (gramm.) : 221, 244,
Optare : 498.
- 357-359, 389, 427, 428.
Optica : 13, 38, 244, 559.
Obolus : 603.
Optimus : v. Bonus.
Observare : 493.
Orare : 508.
Observatio : 33, 46, 48, 53, 74, 159, I68
Oratio : 434, 498.
174,225, 228, 592, 596.
Orbita : 593.
Obsidere : 507•
Ordinalis : 290.
Obsidio : 223.
Ordinarius : 7, 285, 473.
Obstaculum : 472.
Ordinata, Ordonnée (math.) : II5, 118, Obvertere : 481.
120, 121, 558.
Occa : 470.
Ordinatrix (mens) : 7.
Occasio : 256, 472.
Ordinatus : 16, 544.
Occasionalis : v. Causa.
Ordo : 7, 14, 29, 33, 34, 37, 71, 73, 77 Occultus : I1, 12.
5, I41, 158-161, 164, 168, 171, 180
214, 215, 219, 255, 256, 327, 381, 407, Occupare : 480.
Oceanus : 512, 530.
429, 476, 528, 535, 544, 545.
Ordo (ecclésiastique) : 5, 28, 92, 95, 223.
Ochra : 447
Ordo Caritatis : 3-5.
OCTAVIUS PISANUS : 222.
Ocularis : 460.
Oculus : 40, 49, 71, 189, 222, 361.
Odium : 492.
Odor : 38, 190.
Organum : IS, 190, 223, 228, 335, 337,420 Œconomia, Œconomicus : 39, 223, 244, 499,527, 528.
Œsophagus : 465.
Origo : I, IS, ISI, 164, 165, 225.
[p. 655] 655
INDEX NOMINUM ET RERUM
Ornamentum : 223, 467Ortivus : 526
Partes : 504, 505
Partialis : 357-361.
Os (oris) : 461.
Os (ossis) : 461, 464.
Particula : I5, 16, 522 ; (gramm.) : 35, 36 Ostensio : 220.
Ostium : 468.
71, 152, 221, 244, 255, 287-291, 339, Otium : 495.
353,357-361, 434.
Ovalis : IS, 479, 512.
Pati, 0, 82, 33485, 91, 626, 127, 162 Ovarium : 451, 454, 465.
Oviparus : 456, 459, 460.
93-202, 205, 206, 221, 247, 248, 25.
55, 294, 312, 318, 321, 328, 387, 398 Ovulum : 465 ZANAM : I50
Psicola is 72, 7iva, 3491,19, 1
199, 233, 236, 246, 254, 293, 300-306, Pacidiani : 3, 4.
Pacidius : 3, 210, 217, SIS, 568, 594.
311, 317, 318, 322, 328, 369, 370, 378,
ро , дор, 95, 2, 19, 45 09.
Palatum : 462.
Palearia : 462.
Palma : 464.
233, 236, 246, 254, 293, 300-303, 306, Palmipes : 459.
Palpabilis : 217, 400, 441, 485.
309, 311, 317, 323, 328, 383-386, 392Palus : 442.
Pancreas : 466.
Particularitas : 61, 76, 78, 85, 194.
Pandectes : 228.
Pandura : 470.
Panis : 466.
PASCAL (Blaise) : 98, 124, 181, 220, 575, Pannus : 466.
Papilla : 463.
PASCAL (pape) : 5.
PAPINIANUS : 340.
Passerinus : 457.
Parabola : 107, 116, 117, 123, 135, 146,
Passio : 9, 38, 160, 191, 475, 492-494, 168, 172, 174, 431.
521, 622, 623.
Parabolique : 122, 146.
Paracentricus : 593-
Pater familias : 215.
Paradoxe : 401, 533, 581.
Parænesis : 219.
Patientia : 492.
Parallela, Parallelus : 116, 149, 439, 477,
PATRITIUS (Franciscus) : 177• 553, 610, 611.
Patronus : 504.
Parallelogramma : 177, 610.
Paulinitas : 26.
Paralogismus : 57, 178, 584.
PAULUS : 26,239.
Paramètre : 116.
Pauper : 603 Parcere : 505.
Paupertas : 500, 603.
PARDIES (le P.) : 222.
Pavimentum : 468.
Parenthèse : 102-104, 133, 137, 139, I43.
Pax : 213
Payen : 226.
Parere : 491.
Parhelium : 523.
Peccatum : 67, 517.
Paria : 48.
Pectus : 463.
Paries : 468.
Pecunia : 469, 527.
PARIS (homme) : 287.
Pedatus : 455.
PARIS (Ville) : 571, 577.
Pegasus : 374.
Parole : 99, 176
PEIRCE : 425.
PEIRESC : 448.
Pars : 13-I5, 18, 50, 149, 235, 242, 268, 84, 461, 478, 566, 604, 613, 6IS, 623,
Pellere : 481.643
[p. 656] 656
INDEX NOMINUM ET RERUM
Philosophia : 7,8, 179,
188, 189, 334,
524-527,594-597, 608, 626.
Philosophico-Theologicus : 400.
Pensio : 557.
Philosophicus : 170, 185, 221, 592. V.
Perceptio : 10-16, 388, 495, 514, 528,
Character, Lingua.
Percusio : 482.
Philosophus : 170, 177, 188, 213, 2I5,
225, 227, 339,340, 343,481, 596, 604, Perdere : 494.
625, 626.
Peregrinus : S01.
Phoranomus : 590-593-
Phoronomia : $25, 526, 597.
Perfectio : 3, 9, 22, 24, 93, 222, 405,
Photianus : 163.
129, 431, 474, 517, 521, 527, 534, 535 :
Phrasis : 71, 72, 169, 352, 353.
Perfectus : 13, 220, 258, 315, 357, 405,
Physica : 19,38, 39, 92, 94, 153-155, 407,432,520,521, 625.
175-178, 192, 218, 225, 228, 244, 335Pericarpium : 454.
337, 341, 342, 354, 420, 596, 597.
Periculum : 256, 473•
Physicus : 19-24, 39, 94, 190, 191, 221, Перієруіс : 214.
232, 405, 439, 441, 479, 515, 52I, 525, Periodicus : 574, 580.
526, 542, 593.
Periodus : 71, 289, 498, 574.
Phytivorus : 457.
Peripateticus : 341.
Pictor : 10, 562, 590.
Peripheria : 478, 549, 554.
Pictura : 224, 470.
PIERRE LE GRAND : 561.
Peritonæum : 463.
Pietas : 6, 8, 85, 95, 342, 516, 626, 627.
Permanens : 157, 158, 473.
Permittere : 256, 472.
Pignus : 503 Permutare : 501, 502.
Pilosus : 460.
Perpendicularis : IIS, 117, 121, 122, 131,
Pilus : 466 134 u3 : 143, 150, 17. 1582.
inguedo : 46
Pinguis : 444, 488.
Perpetuus : 441, 625.
Ріта 1 6,466.
Perplexus : 484.
PERSIA, Persa : 5, 287.
PERSIUS : 502.
iscis : 45
iscivorus : 45 Persona : 16, 185, 281, 290, 500, 504 ;
(gramm.) : 353.
Pistillus : 454, 470.
Perspectiva : 15, 163, 223, 526.
Pius : 219, 626.
Perspicuus : 489.
Placere : 494.
Pertinere : 256, 473•
Plaga : 477, 573.
Pervius : 483.
Planeta : 442, 591, 593.
Planetarius : 593• Pes : 459, 460, 464.
Planipes : 458.
Petere : 499.
Planisphærium : 222.
Petrinitas : 26.
Planta : 86, 164, 182, 224, 450, 452, 453, Petroleum : 444.
526 ; (anat.) : 464.
PETRUS : 26,239, 375, 376,520.
PETRUS HISPANUS : 330.
Planum : 149,242, 439, 540, 541, 548, Phado : 7, 598.
551-555, 576, 583, 601, 613.
Phanomenon : 10, 12, 14, 32-34, 38, 39,
Planus : 123, 257, 476.
Plastica (vis) : 12.
174, 185, 329, 356, 360, 523, 528, 534,
PLATO, Platonicus : 7, 152, 226, 330, 590, 593.
Phantasia : 491.
338,341,568, 594.
Pharmacon : 3, 4.
Plebejus : 500.
Pharmacopoetica : 224.
Plenus : 10, 11, 186, 480, 6I5.
Pharos scientiarum : 560, 561.
Plica : 485, 615.
Philalethes, Alethophilus : 594, 627.
PLINIUS : 212.
[p. 657] 657
INDEX NOMINUM ET RERUM
Pluma : 466.
Posteritas : 93, 95, 225.
Plumbum : 224,448.
Posticum : 468.
Postulatum : 166, 235, 250, 251, 266-268, Plus Caira : 28, 56, 89, 146
: 13, 38, 330, 342, 343, 429, Pneumaticas
474, 517, 590, 604, 626 ; (alg.) : 107,
152, 544, 558, 561, 571.
Potestas : 8, 25, 73, 169, 171, 211, 218
417, 420, 431, 502, 514, 517, 518, 559,
596 ; (alg.) : 575, 580.
Potus : 466.
Poesis : 278.
Practica : 40, IIO, 144, 180, 187, 226, Poetica : 8.
Poliorcetica : 223.
Practicus : 183, 223, 354, 524, 525, 527.
Politica : 4, 40, 155, 156, 226, 244, 527,
Praceptum : 93, 211.
Præcognitum : SII.
528.
Politicus : 170, 227, 343, 419, 503.
Prædeterminatio : 22-24.
Pollen : 45I, 454-
Pradicamentum : 9, 165, 330, 346, 391, Pollex : 464, 603, 605.
453, S14.
POLONIA : 445.
Pradicatio : 194, 390, 391, 427.
Pradicatum : 1, 10, II, 16-18, 21, 42-51, Polus : 573.
Polygone : 182.
65-71, 75-79, 84-92, 193-202,
55-62, Polynome : 119.
205, 241-247, 252, 262, 272, 273, 293, Polypodus : 455.
294, 312, 316, 321-324, 327, 352, 362, Polypus : 456.
374, 379, 388, 392, 398, 402-406, 428, Pomaceum : 224-
435,513,520, 525, 526. V. Subjectum, Pompholix : 447.
Inesse, Quantification.
Pondus : 171.
Præfatio : 218.
Pons : 467. Pons Asinorum : 70.
Præjudicium : 189.
POPMA (Ausonius) : 509, 510.
Prælegatum : 502.
Populariter : 591.
Pralium : 223, 507.
Populus : 93, 170, 225.
Pramissa : 72-76, 83, 84, 89-92, 176, Porphyrites : 449.
195-202, 205-209, 229, 230, 247, 248, Porta : 168, 170.
317, 318, 352, 412, 415.
Præparans : 472.
Prapositio : 184, 185, 245, 287-290, 355,
434, 435.
Positio : 8,9, 63, 77, 147, 274, 407, 477,
Prascriptio : 502.
$28,540,541.
Præsens : 480.
Positivus : 62, 63, 67, 86, 87, 137, 247,
Præsentia : 528.
253,268, 356, 475.
Prastare : 502.
Possessio : 245.
Præsumtio : 2II, 215 Possibilis : 2, 3, 7, 13, 17, 19, 22-24, 63,
Præteritus : 289, 480 I15, 166, 182, 220, 253-262, 271, 328,
PRETORIUS : 223.
360, 364, 369-376, 392, 405, 407, 431,
Pravidere : 22-24.
Praxis : 33, 354, 596.
432, 513,520, 529, 530, 533, 534, 570.
Possibilitas : 18, 23, 24, 166, 329, 373-
Prehendere : 485.
Premere : 482.
376,431,432, 520, 530, 534, 538, 569.
Possidere : 473, 502.
Preuve : 154-156, 176, 227.
Presbytes : 562.
Posterior : v. Natura.
PRESTET (le P.) : 546.
42 [p. 658] 658
INDEX NOMINUM ET RERUM
Primarius : 25, 230, 400, 582, 593.
334, 371, 374, 388, 389, 430, 431, 557, Primigenius : ISI.
565, 566, 574, 579, 586, 587.
Primitivus : II, 23, 50, 58, 86, 231, 237,
Progressus : 191, 522, 605
Projectio : 10, IS, 590 240, 241, 255, 279, 324, 358-360, 425.
435, 512-514,526, 574, 575, 585.
Primordia : 619.
Principium : 25, 32, 33, 61, 77, 80, 82, 358, 197. 59-,15, 281, 10, ,38 V. BV. Moyenne
Proportionalitas : $88.
rectus, Reflexus.
Propositio : 16-19, 32, 35, 42-52, 60-71, Principium contradictionis, identitatis : I, 303,412,514,525, 528
74-79, 82, 85-93, 123, 148, 163-166 Principium rationis (reddendæ) : I0, II,
178-180, 183-186, 192-195, 199-206 25, 270, 389, 402, 513-515, 519, 525
216, 221, 232, 238, 241-249, 254, 260, 528, 530, 533, 545, 569, 618, 622, 625.
265, 300, 312, 321,330, 346, 361, 365,
366, 377, 380-382, 305, 395-390, 403 Principium convenientiæ : $26, 528.
Principium inveniendi : 139, 158
406, 434, 498, 582.
. Affirmativus Principium positionis, transitionis : 525.
Privativus : 29, 247, 268, 356.
Propositiuncula : 192.
Privatus : 500.
Proprietas (log.) : 19, 40, 61, 86, 117Probabilis : 39, 156, 213, SIS. V. Verisi120, 124, 171, 173, 242, 258 ; (soc.) :
517-8.
milis.
Probabilista : 213.
Proprius : 91, 241, 242, 249, 404, 433, Probabilitas : 176, (182-183), 210, 213,
476.
215, 218, 221, 226, 232, 417, 419,
Prosa : 498.
Proscribere : 505.
$69.
Probare : 496, 505.
PROSPER FAGNANUS : 213.
Prostata : 465.
Probatio : 210-213, 373, 401, 402, 408, 419, 518.
Prosyllogismus : 417.
Problema : 33, 98, 103, 107, IIS, I19,
Protoplastus : ISI.
122, 123, 133, 134, 137, 143-145, 161,
Proverbium : 352, 353.
Providentia : 6-8, 226, 491.
162, 165, 166, 169-171, 181, 218, 231.
251, 263, 329, 350, 351, 354, 557-559,
Provisionalis : 337, 591.
563, 577,578, 583-585, 596.
Provocare : 494.
Probus : 530.
Provolvere : 482.
Proximus : 604, 605, 608, 609, 616, 619.
Processus (in infinitum) : I.
Processus (judiciarius) : 211, 214, 219.
Prudentia : 56.
PROCLUS : $39,546, 607.
Psalmi : 6.
Procurator : 504.
Psychologia : $26.
Proditio : 506.
Pubes : 464.
Productum : 42, 58, 59, 62, 66, 67, 77,
Publicus : 500.
I05, 112, 126.
Pudor : 492.
PUFFENDORF : 180.
Profanare : 508.
Professio : 160, 219, 223, 228.
Pugna, Pugnare : 503, 507.
Profundus : 439
Pulcher : 243, 474.
Pulchritudo : 243, 535, 618.
Progressio : 31, 146, 163, 180, 229, 257, [p. 659] 65g
INDEX NOMINUM ET RERUM
Pullaceus : 457.
Quaternio : 258.
Pullulare : 490.
Queri : 494.
Pulmo : 464, 465.
Quies : IIS, 590, 605-609,
616-621,
625.
Quiescere : 479.
Quietula : 605, 606, 621.
Quinarius : 240, 241.
Pulvinar : 467.
Quindenarius : 240-242.
Pulvis : 55, 167, 572, 614.
Pumex : 448, 449, 483.
Junquenove : 568 Punctum : I5, 50, 58, 97, 100, 105, 106.
Quoddam : 321, 362, 394 114,121-129, 133-138,143, 149, 152.
Quotiens : 47, 60, 496, 566.
166, 270, 409,439, 448, 522, 523, 540543, 547-555, 576, 582, 583, 597, 601, 603, 608-624. V. Ambulatoire.
Radere : 482.
Radicale : 433.
Pungere : 482.
Radicalis : 560.
Punire : 505.
Radius : 157, 158, 190, 489, 582, 606, Pupillus : 503.
612.
Purpureus : 489.
Radix : 453, 454 ; (gramm.) : 289 ; (math.) :
Purus : 98, 123, 474.
3, 69, I0I, 109, II4, I17-I20, 134 Pyramis : 440.
144, 145, 149, 185, 560, 571, 583. V.
Pyrita : 449.
Extraction.
Pyrius (pulvis) : 572.
Raisonnement : v. Ratiocinatio.
Pyrobolica : 191.
RAMUS, Ramistæ : 32, I63, 180, 330.
PYTHAGORAS : 530, 588. V. Tabula.
Ramus : 454.
Pythagoricus : 582, 588, 627.
Rapax : 458-460.
Pyxis : 419, 572.
Rapina : 506.
Quadraticus : 69, 577.
Quadrato-quadratus : 88, 145, 578.
Ratio (log.) : 1-4, 9-22, 25, 26, 33, 34, 37, Quadratura : 98, II5, 124, 145, IS5, 168, 174, 223, 343,559, 584, 613.
III, II2, 130-133, 136, 146, 159, I6I.
Quadratus : 31, 32, 116, 120, 249, 439,
I64, I83, I8S, 21I, 212, 22I, 242, 256, 577,578,582, 611, 612, 628.
257, 376, 387, 389, 402-405, 415, 513,
514, 519, $22, 523, 528, 530, Quadrupes : 460.
535, 540, 569, 593, 597, 609, 616, 618, Quasitum : 519, 596.
622, 625. V. Principium rationis.
Quastio : 163, 167, 176, 513.
Ratio (psych.) : 6-8, 35, 87, 93, 156, 157,
170, 183, 193, 211-214, 219, 226, 242, Qualitas : 9-12, 38-40, 160, 188-191, 281, 348, 391, 433, 441, 485, 490
33,335,343, 373.419, SIS, 520, 592 ; 25, 526 ; (log.) : 43-46, 71, 77, 80, 85.
-
-
-
- 626 88, 196, 205, 321, 381.
-
-
Ratio (méthode) : 170-173, 192, 219, 223.
Quantification du prédicat : 59, 194, 294,
Ratio (maths.) : 17, 18, 37, 44-47, 58,
107, 116, 120, 139, 149, 152, 265, Quantitas : 9, II, 147, 148, 173, 257,
566, 342, 435, 506, 612. S. Liber ratio 348, 361, 390, 391, 399, 525, 534, 545,
566,576, 577, 606, 611 556, 557, 563, 577, 585, 603 ; (log.) :
43-46, 71, 77-80, 85-88, 196, 205, 300,
Ratiocinatio : 25, 33, 38, 71, 77, 94, 99, 312, 321, 323, 381, 428.
152, 154-156, 176, 177, 185, 192, 196,
225-229, 336, 338, 343, 410, 434, 563, Quantitas motus : 405.
Quasi : 285, 289.
588, 596, 626.
Quaternarius : 17.
Rationalis : IS, 16, 25, 35, 36, 94, 166, [p. 660] 660
INDEX NOMINUM ET RERUM
221, 454, 495, 525 ; (mati.) : 146, $66, | Religio : 8, 95, 157, 226, 508.
613.
575, 612,
Religiosus : 591, 592 Rationalitas : 63.
Relinquere : 494 Ratisbonensis : 419.
Realis : 8, 93-95, 433, 53, 375 (ain) : 137, 1361, 393, Realisatio : 528.
Realitas : 22, 393, 523, 528, 530, 534.
Rebellio : 506.
Recipere : 494.
Reciprocus : 32, 47, 54, 56, 193, 242, 243, 258, 393,406, 435, 544, 588, 589, 593.
Repassio : 627.
IOS, 115-117, 121-127, 137, 138, 144, 145, 149-152, 166, 174, 257,
Repens : 461.
Repertorium : 30, I63.
508-431, 432, 439, 601, 534, 530-541 548-555, 576,583, 611,
Repetere : 474Rectangulum : 99, 105, 106, 116, 582.
Repetitio : 256, 258.
Rectangulus : 120, 145, 578, 610.
Repos : v. Quies.
Rectilineus : 144, 145, 583, 593.
Repræsentare : 14-16.
Rector : 170.
Repræsentatio : 385.
Rectus (géom.) : 50, 97, 333, 440, 476
Repugnantia : 18g.
478,534, 582, 588 ; (gramm.) : 49, 51
Requisitum : 25, 50, 55, 60-65, 91, 220, 221, 357, 427.
258,291, 471-474, SI5, 521, 523, 547.
Reditus ad vitam : 561.
Reductio : 162, 207-209, 233, 237, 415, S57.
Reduplicatio : 262.
Residuus : 75, 78, 108, 147, 250, 267.
Reduplicativus : 403.
496,566 Reflexio : 257, 489.
Resina : 454Reflexivus : 367, 382, 383, 388, 389, 403,
Resistentia : II, 342, 6IS.
Resistere : 481.
Reflexus (log.) : 184 ; (phys.) : I90, 477•
Resolubilis : 18, 187, 258.
Refractio : 157, 489, 561.
Resolutio : II, 17-19, 22, 50, IIS, 117, Refractus : 190, 477.
136, 144, 145, 187, 220, 233, 234, 258, Regnum : 13,443, 526.
353, 360-362, 371-376, 383, 387,388, Regressus : 94, 148, 202, 207-209, 303,
402, 518, 539, 563.
Respectivus : 361, 475• 304,308, 309,351, 411-414, 522.
Regula : 42, 43, 49, 50, 53, 60, 63-67,
Respectus : 261, 359-362, 388.
70, 73-78, 83, 84,89,90, 97-99, 108-
Respiratio : 461, 464.
113, 118, 123-126, 144, 158, 174, 183.
Respondere : 494, 497.
189, 206, 207, 229, 247-249, 373, 374,
Responsus : 188.
498, 581, 628. V. Justitia.
Respublica : 31, 41, 212, 215, 218, 420, Regula inveniendi : 157.
517, 528, 595, 596.
Regularis : 285, 440, 451.
Respublica literaria : 218, 228, 584.
Regulus : 446, 449.
Restringere : 497.
Retro : 477232, 158, 166, 9801 5,55-3, 236,
Retrogradatio : 592.
Reus : 504.
287,349, 355, 362,371, 381, 399, 427,
Revelatio : 29, 626.
434,435,475,476, 499-504, 521, 528,
Revelatus : 285, 626.
535, 543,545,583, 590.
Rex : 420, 503.
Relativus : 125, 382.
Rhetorica : 37.
[p. 661] 66I
INDEX NOMINUM ET RERUM
Sanitas : 212, 218, 228, 418, 429, 490, Richesse : v. Divitiæ.
Ridiculuré : 289.
Sapa : 454-
Sapiens : 96,246, 260, 262, 618. 627.
V. Nihil.
Sapientia : 6-8, 13, 16, 95, 160, 169, 222, Rigidus : 487.
226, 260, 496, 516, 591, 618, 624, 626.
Rigor : 71, 410.
Sapo : 446.
Risus : 494.
Sapor : 38, 190, 488.
ROANNEZ (le duc de) : 575, $76.
Satelles : 592.
ROBERVAL : 147, 182, 539, 569.
Satisfactio : 503.
ROMA : 592, 616, 617.
SATURNUS : 442, 592.
Roman : 226, 533.
Romanus : 212, 340, 419. V. Jus.
Saxum : 449.
ROSENCREUZ : ≤62
Scabiosa : 454.
Rostrum : 457-459.
Rota : 165, 612.
Scala : 467.
Scalenus : 440.
Rotatio : 551.
Scapula : 462.
Rotundus : 440.
Scenographia : 521, 591.
Ruber : 489.
Sceptici : 219, SI4, 5I6.
Rubiniformis : 448.
Schacci : 348.
Rubinus : 447.
SCHEIBLERUS : 428.
Rubrica : 447.
Schema : 34, 35,247, 249, 253, 295-300, Rudera : 14,526, 527.
RUMELINUS : 224.
3I5, 414.
Ruminans : 459, 460.
Schematismus : 35, 70.
SCHICKARD : 222.
Rupes : 443, 449.
Schisma : 506.
Rusticitas : 500.
Schola : 36, 53, 70, 76, 77, 211, 213, Rusticus : 223.
238, 338, 339,342, 419.
RUTGERUS RULANDUS : 212.
Scholasticus : 25, 26, 177, 189, I91, 221,
244, 312, 339-342, 428, 512.
Saccarum : 224, 445.
Scholium : 32, 37, 199, 201, 221.
Saccus : 170, 467.
SCHOTEN : 99, 124, 129.
Sacer : 508.
Sacramentum, Sacrificium : 508.
SCHRÖDER : 425.
Scientia : 3, 26, 32-35, 40, 41, 44, 55, Sacrum (os) : 463.
93,95, 153, 158-164, 168, 169, 177, Sagacitas : 492.
18I-183, 191, 215-218, 222, 226-229, Sagitta : 47L.
257, 333-335, 352, 354, 417, 496, 512, Sal : 39,94, 224, 433, 445, 526.
516.517, 530.557. 594,595, 602, 608.
Sal petra : 224,446.
Scientia generalis : 217-219, 228, 229, Sal tartari : 487.
332, SII.
Salinus : 445, 450.
Scientia media : 3, 17, 22, 25-27.
Salsus : 488.
: 163, 350, 557, 581, 588, 605, 606, 609, 616-621, 624.
Scindere : 483.
Salus : 8,212, 418, 473, 508, $20, 626.
SCIOPPIUS : 286.
Salutare : 500.
SCIPIO FERREUS : 145.
Salvus : 473.
Scirpus : 188.
SANCHEZ : I9I.
Sclopetus ventaneus : 481.
SANCTORIUS : 212.
Scoria : 446, 448, 450.
Sandaraca : 447.
SCOTUS : 25,27, 177.
Sanguineus : 455-457.
Sanguis : 94, 188, 461, 465.
Scribere : 497.
[p. 662] 662
INDEX NOMINUM ET RERUM
Scriniarius : 224.
igratoa : 35, 36, 71, 100, 135, 126 Scriptura universalis : 429.
160,252,275,27 Sculptoria : 224.
gnum : 30, 49, 71, 103, 220, 433, 49
g.) : 43, 49, 51. 61, 64, 65, 8
10,2023, 294, 305, 395, 421
nath.) : 69, 75, 99-120, 125-143, 141 Sectio : 98, 122, 123, 165, 166, 242, 439 498, 547,548, 553. V. Conica.
Seculum : 51, 93-96, 168, 177, 178, 219,
Simia : 55.
Similaris : 39, 40, 94, 257, 358, 359,
362,426, 441, 448, 461, 527.
Similis : 37, 40, 102, 103, 128, 137, 143,
149, 152, 187, 219, 257, 269, 407, 519.
522,543,544, 548-552, 561-564, 576.
Semen : 433, 451-454, 461, 465, 594.
582,588,610, 621.
Semicirculus : 582, 588.
Similitudo : 69, 152, 188, 214, 224, 342, Seminalis : 16.
348,349,434, 519, 525, 528, 543, 547Semi-privativus : 268.
Semirapax : 458.
Simplex : 13-15, 38, 40, 71, 74, 76, 80 Sensibilis : 10, 38, 39, 57, 73, ISS, 176,
159, 163-166, 185, 190, 194-196, 221, 219,400, 441, 485, 626.
238-243,254, 256,358, 473, 512.
Simplicitas : 492.
Sensio : 10, 188.
Sensitivus : 490.
Simpliciter : 79, 80, 83, 90, 233, 236,
- V. Conversio.
Sensus : 40, 55, 159, 186, 190, 215, 220, 221, 360, 429, 461, 491, 514, 539, 617,
Simul : 14,476.
Simulare : 494.
Sententia : 188, 211, 213, 232.
Sine : 287, 291.
Sinensis, Sinicus : 30, I51, 158, 184, 224, Separare : 483.
225,497, 508. V. FOHI.
Singularis : 16, 19-23, 67, 256, 323, 402,
519-521.
Sequi : 259-261, 407, 491.
Sinister : 477, 478.
Sinus : 107, I54, 587.
Series : 9, 14, 16, 19-24, 34, 147, 163,
Sirenes : 341.
Sistere : 505.
I65,271,431, 534, 535, 581 ; (matha.) :
272, 349, 350, 544, 556, 558, 562, 566
Situs : 9, 37,38, 100, 128, 133, 135, I8I.
574, 575,580, 628
342, 348, 361, 477, 525, 538-545, 548
549, 576, 582-584, 590.
Smaltum : 446.
Smiris : 449.
SNELLIUS : 178.
Sobrietas : 492.
Societas : 3-5, 28, 31, 41, 92-96, 501, Servus : 503, 527.
Severitas : 192.
503,528.
Sociniani : 503.
SOCRATES, Socraticus : 7, 359,594, 598,
600.
Sol : 50,442,593.
[p. 663] 663
INDEX NOMINUM ET RERUM
Solécisme : I56.
SPINOZA : 2, 179, 192, 216, 344, 523, 530.
Solere : 474.
Solidipes : 459 Soliditas : 618
Spiritualis : 13, 627-
Spiritus : $3, 176, 180, 181, 18s, 262.
Spiritus acidus : 445, 446
Spiritus animales : 405, 472 Solum : 240.
Solutio : 165, 167, 171, 173, 596.
Solvere : 484, 503.
Sponsio : 502.
Sommet : IIS, 118, 122, 134, 135, 146.
Spontaneus : 14, 25, 39, 474.
Somnium : 491.
Somnus : 16, 491.
Sporta : 469.
Squama : 466.
Sonus : 38, I51, 190, 489.
Stabilis : 486.
Sophisma : 183, 213, 221, 584.
Stagnum : 442.
Sorites : 428, 561.
Soubs-distinction : 102-104, I4I, I42.
STAHL : 221.
Stamen : 452-454.
Souverain : 225.
Stamineus : 451, 452.
Spadiceus : 490.
Spargere : 485.
Stannum : 449 Spathum : 449.
Statera : 210, 21I, 419.
Spatium : 13, 14,
Statica : 38, 402.
144, 186, 270, 431, 480, 521-523, 528, 540, 590, 605-609,
Statio : 592.
Statuaria : 224, 562.
614-616, 619, 621-623.
Specialis : 51, 57, 88, 159, 165, 166.
Status : 9, 16, 158, 473, 528, 599-604, Species : 25, 39, 40, 52-57, 62-66, 81, 82,
608, 617, 619, 623-627.
STEIN : 192.
35-89, 149, 159, 162-164, 232, 253.
Stella : 442.
354,384,399,403,404, 428, 433, 498,
STELLIOLA : 178.
523,526,547,583.
Specificus : 19, 62, 63, 433.
Stenomarga : 444.
STENONIS : 448.
Specimen : 73, 169, 170, 174, 218, 239,
Sterilis : 490,
Sternum : 463 Speciosa, Speciosus : 78, 336, 341, 342,
Stibium : 449.
348, 525, 528, 531, 532, 538. V. Analysis, Calculus.
Stipulari : 502.
Spectaculum : 470.
Stoici : 175, 177, 340.
Speculatio : 227, 596.
Stomachus : 460.
Speculum : 10, I5, 16, 26.
Structura : 38, 94, 190, 226, 441, 467, SPEE (le P. Frédéric) : 6.
527, 596.
Spermaceti : 444.
studium : 30, 93, 95, 158, 214, 218
Stupor : 16 Spes : 492, 569, 570.
Sphæra, Sphæricus : 10, II, 168, 180, 223,
STURMIUS : 321.
Suadere : 499.
140,479,534,550, 554, 555, 591, 601, 613, 620, 623.
Subalternatio : 43, 46, 76, 80, 82, 202
230, 233, 303, 306, 310, 41I, 412, Sphæra moralis : v. WEIGEL.
Spicilège : 225.
416, 427.
Spigilicum : 165.
Subalternus : 17, 20, 119, 124, 162, 163, Spina : 454-
403, 404.
Subcontrarius : 82.
Spina tergi : 463.
SPINOLA : 183.
Subditus : 503.
[p. 664] 664
INDEX NOMINUM ET RERUM
Subdivisio : 16, 18, I62, 404.
Suppositalitas : 221.
Supposititius : 219.
Subjectum : 22, 38, 39, 42-51, 55-71, 7519, 84-92, 169, 174, 186, 194-202, 205 ;
Supposition : 229.
Sup a 67.
241, 242, 245, 247, 252, 250, 262, 271.
293,294, 312, 316, 321-324, 327,352.
Surculus : 454 362,374, 375, 379, 392, 402-406, 435,
Surdus (math.) : 2, 17, 18, IOI, 109, I19, 475, 513, 520, 525-529, 594.
134, 149, 272, 566.
Surgere : 481, 491.
Sursolide : 107.
Suscipere : 499.
Subordinatus : 29
Suspendens : 471.
13-16, 19-23, 40, 53, 160,
Sustinere : 48L.
245, 256,342, 356, 403, 407, 423, 438.
Syllaba : 497473, 512, S1S, 520-523, 520-532, 624 Substantialis : 13, 232. V. Forma.
Syllogismometrum : 224.
Substantiatorius : 528.
Syllogismus : 43, 71, 76, 77, 83, 193-198,
205, 206, 221, 233, 246, 247, 254, 292, Substantiatum : 13, 438, 526.
243,244, 281,
300, 302, 306,307,318-320, 327,330, Substantivum : 35, 185,
339,346, 370, 389, 406, 410-417,428, 282, 287-290, 356, 423, 433.
Substituere : 259, 264.
Syllogisticus : 76, 80, 184, 206, 426.
Substitutio : 258-261, 265, 304, 327, 352,
Sylva (rerum) : 73.
353,361, 403, 407, 408, 496, 497.
Sylvestris : 457.
Substractio : 100, 107, IIO, II2, 125, 138,
Symbolicus : 50, 348, sIl.
141, 146, 147, 173.
Symbolizare : 53.
Subsumptio : 233, 406.
Subterraneus : 460.
Sympathia : 12.
Symptôme : I56.
Subtilis : 486.
Syncategorema : 358.
Subtrahere : 496.
Syncategorematicus : 427.
Successio : I4.
Syntaxis : 288.
Succinum : 445.
Synthesis : 32, 97, 122, 159, 162, 165, Succus : 39, 445, 454, 526.
180, 181, 241, 348-351, SII, 557-560, Sudor : 461.
563,572,588.
Suffrago : 464.
Syntheticus : 148, 159, 162-167, 350, 415, SUISSET (Jean) : 177, 191, 330, 340.
Sulphur : 94,433, 445-450, 488.
557-558, 572,573.
Systema : 25, 229, 593.
Sulphureus : 444, 445, 450.
Summa : 77, 101, 130, 146, 147, 152, 173, 252, 257, 564, 565, 577, 578, 628.
Tabula : 26, 31-34, 45-48, I0S, 107, 154,
162, 163, 174, 222-224, 229, 249, 330, Summabilis : 581.
349, 350, 403, 419, 509,544, 558-562 Summatrix : 558.
Tabula Pythagorica : 277 Summulistæ : 312, 330.
Tachygraphia : 256.
Supellex : 469, 470.
Tactus : 10, 190.
Superficies : 124, 145, 168, 242, 257, 439, 448, 583, 584, 613.
Talcus : 447, 449, 488.
Superior : 500.
Talus : 464.
Supernaturalis : 12, 232.
Tangens : 105-107, II7, 121, 146, 166, Superstitio : 508.
540,582.
Supinum (gramm.) : 282.
Tarditas : 22.
Supinus : 477.
Tarsus : 464.
Supponere : 495.
[p. 665] INDEX NOMINUM ET RERUM
665
TARTAGLIA : 177.
Textorius : 38, I65, 223
Theatrum Natura et Artis : 163.
Tectum : 468, 48s.
Tegere : 482.
Theca : 469.
Theologia : 8, 29, 40, 228, 244, 285, 333, Tela : 471.
Telescopium : I57, 335, 338.
400, 526, 556.
Tellus : II, 12, 40, 442.
Theologicus : 29, 192. V. PhilosophicoTEMMIK (le P.) : 529.
Theologicus.
Temperamentum : 490.
Theologus : 188, 213, 340, 343, 508, 625, Temporarius : 621.
Tempus : 10, 13, 14, 18, 19, 255, 270,
Theophili (Societas) : 5-8.
282,
289, 342, 376, 405, 407, 434,
Theophilus : 595.
"heorema : 33, 38, 43, 98, 115, 119, 12 :
79,522, 525, 520, 529, 534, 593,597 02-609, 615-617, 620-625 ; (gramm.)
37, 139, 144, 154, 159-162, 165, 16 353.
174, 100, 187, I9I, 205, 221, 255, 256,
363-4, 389, 406, 517, 538, 557, 562, Tempus (anat.) : 462.
Tempusculum : 606.
569, 579, 588, 625.
Tenacitas : 38, 6IS.
Theoreticus : 524, 525.
Tenax : 487.
Theoria : 144.
Thermometrum : 390, 485.
Tendens : 331.
Thesaurus : 3, 93, 21I, 417, 420. V. EraTendentia : 481.
Tendre (la carte du) : 224.
rium.
Tenebra : 489.
THEVENOT : 590.
Tenere : 485.
Thiniensis : v. SPINOLA.
Tenor : 489.
THOMAS (Aquinas) : 25, 519.
Tensio : 487.
Thorax : 463.
Tentamen Metaphysicum, Philosophicum :
Tibia : 464.
Tignum : 46y.
178, I91.
Timor : 492.
Tenuis : 476.
Tinctoria : 223.
Terere : 482.
Teribilis : 487.
Tiro : 557.
Tirolensis : 445.
Terminatio : 434• Terminatus : 149, IS0, 621.
Titius : 280.
Terminus (log.) : 17, 18, 22, 32, 42-54,
Toleranter : 581.
57-61, 64-79, 83-92,
116, 117, 122,
Tollere : 481.
160, 163, 176, 177, 186, 187, 193-199,
Tomentosus : 453• 205,206, 221, 229-233, 237, 240-244,
Tonsilla : 462.
Tonus : 48g.
248, 250, 257-263, 274, 312, 316, 320, 346, 356-360, 366, 377, 381-384, 393,
Tophus : 449.
Topicus : 37, 211, 219, 330, 515, 557.
396-398, 406, 407, 416, 438, 530 ;
(géom.) : 478, 551, 552, 622. V. ExtreTopographia : 222.
Tornatoria : 38, 224, 525.
mus, Major, Medius, Minor.
Ternarius : 17, 240, 241.
Torpidus : 623.
Ternio : 164, 258, 260.
Terra : 39, 177, 222, 224, 441-444, 447,
: 37, 51-53, 56, 57, 65, 8I, 82,
160, 161, 245, 249, 250, 257,321, 322, 450, 526, 591-593.
Terrenus : 164, 443.
377, 407, 411, 438, 476, 496, 518, 539, Terrestris : 455-460.
547, 563,564, 611, 612.
Tessellatus : 224.
Tractabilis : 487.
Tractare : 500, 502.
Tractatus : 419.
Testaceus : 456
Tractus : 483, 605, 616, 622, 625
Tradere : 494.
Testis : 211, 465 ; (anat.) : 504.
[p. 666] 666
INDEX NOMINUM ET RERUM
Umbellifer : 453 Traditio : I59, 225.
Trahere : 481.
Umbilicus : 463.
Umbra : 158 ; (terra) : 447.
Tranquillitas : 169.
Transcendens : 164, 350, 359
Unguis : 459 Transcendentalis : 399.
Ungula : 466 Transcreatio : 617, 624, 625.
Angulus : 459
Jnicornis : 455 Transenna : 468.
Uniformis : 241,2, 26 3, 0, 615, 5-6, 620 Transigere : 502.
×44, 1 1 > Transitio : 9, 10, 624.
Transitus : 81, 235, 327, 604, 607, 624, 625.
Translation : 117, 118.
Uniformitas : 119, 543, 609, 620.
Transpositio : 127, 140, I5S, 205-209,
Unio : 521, 528.
Unitas : 70, 104-108, III, 148, 245, 368, 421.
Transsultorius : 588.
381, 406, 431, 523, 535, 566, 577,
580,581, 612, 628.
Transtrum : 468.
Transversus : 477.
TRENDELENBURG : 354, 436, 437, 509,
Jniversalis : 7, I4, 16, 19-21, 29, 32
49-53,56, 59,61, 64-66, 73, 78-85, 91 SIO, S17.
TREW (Abdias) : 179, 192.
93, I14, II5, II9-I2I, 193-202, 205, Triangulum : 47, 52, 56, 67, 84, 116,
206, 221, 248-250, 256, 270, 294, 312, 145, 152, 209, 240, 261, 322, 349, 362,
3I5, 316, 321, 328, 367, 398, 402, 407, 439, 549, 552, 558, 563, 578, 582, 583,
- V. Lingua, Scriptura.
588,589, 610.
Universalis Affirmativa : 42, 46-48, 5I, Tricenarius : 240-242.
52, 55-66, 69-72, 75-85, 88, 91, 92,
193, 196-198, 202, 233-236, 241, 246, Trigonometria : 559.
Trilaterum : 47, 52, 56, 67, 84, 240, 261,
247,252, 254, 292, 300-311, 322, 369, 322, 362.
370, 382-387, 392-398, 402, 403, 412, Trinomium : 561.
Triterminus : 83, 248, 339, 416.
Universalis Negativa : 43-46, 52, 57, 58, Truncus : 454, 461, 462.
61, 62, 70, 72, 75-85, 89-92, 193, 196 Tu : 244•
198, 206, 233-236, 246, 254, 293, 300Tuba : 470.
306, 309, 311, 322, 369, 370, 380, 383Tuberculum : 457.
357, 392-394, 397, 398, 412, 413.
Tunc : 243• Tunica : 615.
Universalitas : 19, 76, 78, 85, 119, 194, Turbatus : 488.
254, 427.
Turbinatus : 456.
Universum : 10, 14-20, 186, 521, 522, Turca : 5.
535,593.
Turdinus : 457•
Univocation : 119.
Unum : 239, 400, 407, 476.
Turfa : 445.
Tutia : 449.
Uranologia : 526, 527.
Tutor : 503.
Urbs : IO, IS, 222, 223.
Tutus : 213.
Urina : 461, 465.
Usus : 35-37, 71, 93, 96, 158, 159, 169, TYCHO (BRAHÉ), Tychonicus : 129, 591.
Tympanum : 165, 470.
190, 193, 214, 215, 226, 229, 230, 262, Typographicus : 223.
527.
Typotheta : 449.
Ut : 283.
Uterus : 463, 465.
Ubique, Ubivis : 255.
Uti : 473 ULPIANUS : 340.
Utilis : 93,95, 475.
Utilitas : 95, 161, 211, 218, 257.
Ultimus : 149.
Uvidus : 486.
Ultra : 477.
[p. 667] 667
INDEX NOMINUM ET RERUM
189, 191, 203, 21I, 215, 219-221, 226, Uvula : 462.
Uxor : 501.
220, 232, 242, 255, 259, 264, 320, 334-
336, 343, 346, 352, 356, 362, 371, 300,
389,393,401, 408, 416-420, 431, 514 VACCA : 575.
518, 519, 525, 532, 535, 538, 539, 592 Vacuum : 7, II, 186, 480, 521, 6IS, 623.
• Elementa, Factum.
Vacuum formarum : 529.
VAGETIUS : 428.
Valde : 475.
Valedicere : 500.
Verus : 16, 43, 45, 51, VALLA (Georgius) : 160.
, 61, 63, 66-69,72
83.88,90, 93-96, 183, 184, 203, 221, Vallis : 443.
Vallum : 467.
229-231, 235, 239, 243, 255, 260-263, Valor : 101, 107, 109, 113-121, 125, 126,
328, 364, 365, 369-374,377, 381, 382, 137-140, 251, 260, 274, 275, 362, 363,
387, 393,397, 398, 401, 402, 406-408,
421, 513, 518, 590 ; - 138.
366, 367, 370-373, 388, 500, 574, 579,
Vesica : 465, 466.
Vestibulum : 168, 468.
Variatio : 9, 14, 16, 101, 102, 122, 224,
Vestigium : 482, 525, 550, 551.
Vestimentum, Vestitus : 223.
256.434,521, 522,532,544.
Veteres : 25, 338, 348, 558, 56I, 583, Varietas : I0, II, 38, 134, 137, 138, 144,
584, 593, 597, 603, 605.
215,238.257,403,534,535.
Via : 161, 162, 166, 168.
Vices : 473.
VASQUEZ : 27.
Vaticanea : 223.
Vicinus : 501.
Vegetabilis : 443, 490, 526.
Victus : 466.
VIÈTE : 144, 145, 181, 341, 342, 348, Vegetare : 450.
531,558.
Vehere : 482.
VIGELIUS : 401.
Velificatio : 38.
Vellere : 482.
Vigiliæ : 491.
Vigor : 429.
Velocitas : 545, 593, 612, 614. V. CeleVinculum : 10I, 109, 1IO, 122, 134, Vena : 449, 46I. V. Argenteus.
Vena cava : 465.
Vendere : 501, 502.
Vinum : 94, 224.
Venenum : 471.
Violentus : 474.
Vir : 223, 243.
VIRGILIUS : 6, 177, 282.
Ventosa : 188.
Ventriculus : 465.
Virtus : 4, 6, 93, 224, 498, 517, 626.
Vis : 9, II, I6, 18, 22, 26, 188, 212, 219, Ventus : 174, 442.
481, 594, 596, 597, 627. V. Motrix, Verbalis : 188, 285, 432.
Verbum : 35,36, ISI, I58, I85, 222, 257 (gramm.) : 185, 281, 282, 285-290, 434
Vis cogitandi : 429.
Verisimilis : 213, 221, 496. V. Probabilis.
Verisimilitudo : 71, 226, 232, 561.
Visus : 190. V. Punctum.
Vita : 36,37, 70, 76, 93, 95, 153, 158, [p. 668] 668
INDEX NOMINUM ET RERUM
159, 169, 176, 190, 211, 212, 218, 473, | Voluptas : 29, 491, 517, 535.
Volutare : 482.
600, 623, 626.
Vortex : 593.
Vitalis : 12, 13.
VoSSIUs : 243, 256, 281, 291.
Vitium : 224,498.
Vitrescens : 447, 449.
Vox : ISI, 244,
288, 352, 353, 488, Vitriarius : 224.
490.
Vratislaviensis : 561.
Vitriformis : 449.
Vitriolum : 53, 224, 445, 446.
Vitrum : 446-449.
WALLIS : 99.
Vitta : 466.
WARD (Seth) : 178, 191.
Vituperare : 499.
WEIGEL (Erhard) : 179, 224, 278.
Vivens : 13-16, 242.
WHITE (Thomas) : 179, 192.
Viviparus : 456, 459.
WILKINS : I5I, 184-185, 206, 282-283, Vivus : 10, 526.
290, 399, 400, 436.
Vocabulum : 3,72, 152, 160, 187, 188, 203, 242, 432.
Vocalis : 196,203, 497.
ZABANY (Mathias) : 588.
Voisinage : 137.
Zelotes : 262.
Vola : 464.
Zelus : 493, 626.
Volare : 491.
Zero : 102. V. Nihil, Rien.
Volatile : 38.
Zetetica : 558.
Volens : 331.
Zincum : 449.
Voluntarius : 12.
Zodiacus : 29.
Voluntas : 20-29, 34, 35, 219, 228, 283,
Zoophytum : 456.
337, 402, 418, 419, 498, 499, 528, 539.
| ZWINGER : 163, 330, 354.
[p. 669] CLASSIFICATION SYSTÉMATIQUE DES FRAGMENTS
INÉDITS
LOGIQUE CLASSIQUE (SYLLOGISTIQUE).
PHIL., VI, 14, f. I-2 : Mathesis rationis ; 3-4 : Sur les figures du syllogisme.
PHIL., VII, C, 83-84 : De formis syllogismorum mathematice definiendis.
VII, B, Iv, 26 : Règles du syllogisme.
VII, B, II, 18-19 : Schèmes linéaires.
15 : Scheda de novis formis et figuris syllogisticis (1715).
VII, B, Iv, 23 (1703) ; 28 ; 29 ; 30.
C. 13-16 ; 18 ; 115-116, 110-134 ; 148 PHIL., VII, B, II, 72 : Sur la négation.
32 : Catalogus Inventionum in Logicis.
PHIL., VII, C, 19 : Cyclognomica ex Lullio, etc.
PuIL., VII, C, 149-150, 151, 152-155 : Sur la Logique de JungIus.
LANGUE UNIVERSELLE.
PHIL., V, 6, c, 7-8 : Lettre de Descartes à Mersenne.
PHIL., VII, B, III, 13 : Sur BECHER.
PHIL., VII, B, III, 1o ; VI, 12, f, 20 : Sur WILKINs.
PHILOLOGIE, I, 2 : Sur le P. KIRCHER.
VI, 10, a : De linguarum origine.
PHIL.,
3 : Lingua generalis (1678) ; 4 : Lingua universalis ; 5 : - Lingua PHIL., VII, B,
rationalis » ; 7 : De Grammatica Rationali (1678) ; 8 : Grammatica ; 12 ; 23-24.
VII, C, 9-10 : Analysis linguarum (1678).
VII, B, II, 12 : Analyse grammaticale.
PHIL., VII, B, III, 21-22 ; 25-20 ; 28-39 ; 40-49 : Grammaire rationnelle HIL., VII, B, I, 50-64 : Analysis particularum ; 27 ; 50-58 ; VII, B, II, 45 ; VII, B, PHI.., VII, C, 158-15g : Characteristica verbalis ; VII, C, 17 PHIL., VI, 10, b : Linguæ philosophicæ specimen in Geometria edendum (1680).
PHIL., VII, B, II, 46 ; III, 73-76 : Sur Vossius.
PHIL., VII, B, III, 15.
CARACTÉRISTIQUE UNIVERSELLE.
PHIL, V 6, 6, 17 ; Votre , 13, activ, aie,
6, c, 17 ; VII, B, II, 53 ; VII, B, Iv, 21 ; VII, C, 6g.
PHIL., VII, C, 13g-145 : Analysis Didactica ; 160-I6r.
PHIL., V, 10, f. 1-8, 11-24, 25-38, 39, 40 : De la Méthode de l'Universalité ; 9-10 ; 41-42 ;
43-46 ; 47 (1674) ; 50 ; 53 ; Матн., III, В, 3, b.
MAтH.. IV, I3, a, b, c : De examine per Novenarium (1675) ; IV, 14, a ; b.
[p. 670] 670
CLASSIFICATION SYSTÉMATIQUE DES FRAGMENTS INÉDITS
MATHe, YO, a ; SE,i, e3 Analyses nove (1678) I1, 4, 37, IV, 13, h (1678) ; 8(1679) ;
III, B, 1 : De dyadicis ; 2 (1679) ; 3, a ; 4 ; IV, 9 (1701).
Матн., І, 9, с.
ENCYCLOPÉDIE.
PHIL., VII, C, 11-12 : Sur ALSTED.
PHIL., V, 6, c, g-1o ; V, 8, g : Societas sive ordo (16-6).
THE, V 7 : Conside anais pacida nora 67100 : Societas Theophilorum.
PHIL., VIII, 1-2 : Introductio ad Encyclopædiam arcanam.
PHIL., VII, A, 1 ; VIII, 3 : Guilielmi Pacidii Plus Ultra ; VII, A, 16.
PHIL., VII, B, 1, i : Nouvelles ouvertures.
PHIL., VII, A, 24-25 : Initia Scientice generalis.
PHIL., VII, A, 30 : Atlas Universalis.
PHIL., VI, 18 ; VII, C, 87-88 : Préfaces.
PHIL., VIII, 56-57 : Division de la Philosophie.
VII, B. 1, 34-35 ; 15 ; 59 ; 73 ; VII, B, 3V, 13-24, VII, C, 33 ; 39-6 : 27 ; 43-49 ;
PHIL., VII, B, Ill, 17-18 ;
19-20 ; VII, C,
82 : Tables de définitions logiques et métaphysiques.
PHIL., VII, B, v, 1-10 : De Affectibus (1679) ; 11-14 ; VIII, 4-5.
PHIL., VII, D, II, 1 ; 2 ; 3 ; 4 ; 5 : Tables de définitions (1702-1704).
SCIENCE GÉNÉRALE
(Méthodologie ; Combinatoire ; Art d'inventer).
PHIL., VII, A, 26-29 : Plan de la Science générale.
menta veritatis æternæ » ; 21 ; VII, C, 5ı ; 80 ; 99-100 ; 10 : .
f. 54 ; VII, B, II, 44 ; 57-58 ; VI, 10, c, 13.
PE V, 3, 8, 2 De sur avent (02 8.644 Vre la redi Theoremata
[p. 671] CLASSIFICATION SYSTÉMATIQUE DES FRAGMENTS INÉDITS
671
MÉTAPHYSIQUE.
PHIL., VI, 12, f, 19 : De principiis.
PнL, IV. 3, 0, 14 ; VIL, C 62.65 ; , 68.
THeoL., VI, 2, f. 11-13 : Origo veritatum contingentium.
PHIL., I, 15 ; VIII, 6-7 : « Primæ veritates » ; 100-101.
PHIL.,
VI, 12, f, 22 ; 24.
PHIL., VII, C, 05 ; 66 ; 5o ; VII, B, Iv, 31 ; VIII, 85 ; 86.
MATÉMATIQUE UNIVERSELLE.
Mat., VIL, B, V gates : Stemeraa Nova Matheseos Universalis.
MATH., 1, 26, b : Inventorium mathematicum.
Матн., 1, 28 : Specimen Ratiocinationum Mathematicarum sine calculo et figuris ;
I, "i ; g, f : « Analyseos Metaphysica propositio » ; 8 ; h : De relationibus ; III, B,
HIL, V, 10, f. 48 (1678) ; 49 ; 331 59 (1678)
MATH, (E76) ; x(1, 21)66 (574, 17 17 (22 (1676) ; b ; IV, 17, a ; b (676), I, B, Matr enicia um (Dig), stea, b (ic8) ; IV, 4, c (xi1) 1, 3, 12V, 4, b : Problema
CALCUL LOGIQUE.
16-17 ; 20-21 ; 41.
PHIL., VII, C, 20-31 : Generales Inquisitiones (1686) ; VII, B, II, 74.
VII, B, I1, 70-71 ; VII, B, Iv, 11-12.
août 16go) ; VII, C, 97 (2 août 16go) ; VII, C, 103-104 PHIL., VII, B, II, 3 (1°r PHIL., VII, B, I1, 64-65 ; 55-56 ; 27 ; 30 ; 3r ; 51-52 PHIL., VII, B, Iv, i-io : « de Formæ Logicæ comprobatione per linearum ductus » ;
VII, B, I1, 42 ; MaTH., I, 9, i.
PHIL., VII, B, II, 40 ; 43 ; 47-48 ; 49-50.
CALCUL GÉOMÉTRIQUE.
Матн., XII, а (167б).
Латн., IV, 13, f ; 1, 27, a.
Латн., I, 5, a : Prima Geometriæ principia ; IV, 13, d : Primariæ propositiones Ele mentorum ; I, 2 : Demonstratio axiomatum Euclidis (1679) ; I, i, b.
[p. 672] 672
CLASSIFICATION SYSTÉMATIQUE DES FRAGMENTS INÉDITS
[p. 673] LISTE CHRONOLOGIQUE DES FRAGMENTS DATÉS
PHIL., VI, 12, c : De Arte inveniendi.
PHIL., V, 10, f. 47 : Generalia Geometrica de meis accessionibus et
methodo universalitatis.
PaTi, Y, 12a. Schodia sea de arteaseriendi Probrematalume7 sept. 1674.
To, 1V 1, int riediasmata de dequationibus Numericis affectis.
MATH., IV, I, b : .
Sept. 1674.
Déc. 1674.
MATH., III, A, 20 : Constructor.
MaTH., IV, 13, a : De examine per Novenarium in Calculo analy3 janv. 1676.
V, 1o, f. 6o : Linea infinita est immobilis.
MATH., IV, 17, b : Ouverture nouvelle des Nombres multiples.
7 janv. i676.
B, 14, b : Sur le calcul des partis.
Janv. 1676.
III, B, 14, a : De numero jactuum in tesseris Févr. 1676.
MATH.,
VIII, 27, a : Triangulum Harmonicum.
MaTH., III, B, 1ọ : Invenire tres numeros.....
1° avril 1676.
V, 6, c, 9-10 ; 8, g : Methodus physica. Characteristica.
Mai 1676.
PHIL.,
Emendanda. Societas sive ordo.
28 juin 1676.
MaтH., XII, a : Sur le calcul des aires.
1°* août 1676.
PHIL.,
VI, 12, f, 1-2 : Collectanea de inventione.
MATH., X, II : Pacidius Philalethi S.
VIII, 71 : Note sur les possibles.
2 déc. 1676.
PHIL., I, 14, c, 8 : Sur les âmes, les atomes, etc.
1676.
Maтн., XII, c : Summa quadratorum…...
Mai 1677.
PuIL., VIII, 39-42 : De modo perveniendi ad veram corporum Analysin.
5-7 sept. 1677.
MaTH., IV, 17 : Numeri primi eorumque genesis mira.
NoV 1677.
PHIL., IV, 3, c, 15
: Scientia media.
Févr. 1678.
PHIL., VII, B, III, 3 : Lingua generalis.
Avril 1678.
21 juin 1678.
Id.
PHIL., V, 10, f. 5g : Note sur Mariotte.
Juin 1678.
MaTH., IV, 8 : Specimen Analyseos novœ.....
I1 sept. 1678.
PHIL., VII, C, 9-1o : Analy-sis linguarum.
Sept. 1678.
MATH., III, A, 12 : De incerti astimatione.
MATH., III, A, 8 : Du jeu de Quinquenove.
Oct. 16-8.
Nov. 1678.
PHIL., VII, C, 64 : Tabula. Divisiones. Methodus. Genera et species 10 dic. 1678.
Maтн., XII, d : Arithmetica figurata seu Diophantea.
MATH, IV, 13, h : Divisionis compendium generale.
12 févr. 1679.
MATH., I, 2 : Demonstratio Axiomatum Euclidis.
INÉDITS DE LEIBNIZ.
[p. 674] 674
LISTE CHRONOLOGIQUE DES FRAGMENTS DATÉS
15 min 657
MATH., III, B, 2 : De progressione dyadica.
PHIL., V, 8, a : Elementa Characteristica Universalis.
PHIL., V, 8, b : Elementa Calculi.
Id.
PHIL., V, 8, c : Calculi Universalis Elementa.
PuIL., V, 8, d : Calculi Universalis Investigationes.
Jail. 1670
MATH., IV, 4, b : Problema Freniclianum
PHIL., VI, 10, b : Linguæ philosophicæ Specimen in Geometri, Id.
MaTH., I, 26, e : Modus reducendi problemata ad alia simpliciora. 1680 ?
Oct. 168r.
Nov. 1682.
8 mars 1685.
MATH., IV, 4, c : « Pro absolvendis Diophanteis ».
1683 ?
Maтн., I, 26, a : Note sur le Calcul des alternatives.
1680.
PuL., VIII, 37-38 : De Cognitione, Veritate et Ideis.
PHIL., VII, C, 20-31 : Generales Inquisitiones de Analysi Notionum 1686 ?
PHIL., VII, B, vI, 3-8 : Elementa Rationis
''.our ti une ont et arie ites disputes et à guelque certai 1686 ?
PHIL., VII, C, 97 : Fundamenta Calculi logici.
PHIL., VII, B, iI, 2 : Notes diverses.
MATH, YI, B, 4 ; primer les periode des cole ..
Nov. 1701.
III, B, 4 ; IV, 9 : Sur les périodes des colonnes dans le
système binaire.
PHIL., VII, B, IV, 23 : Sur les exemples.
Avril 1703.
PHIL., VII, D, Il, I, 2, 3, 4 : Tables de définitions.
Pri, VI, 1' Seda de de déormis e figuées se Hoisticis.
[p. 675]
Table des Matières '
Préface
ABRÉVIATIONS BIBLIOGRAPHIQUES
XVI
EXPLICATION DES SIGNES..
HEOL., VI, 2, f. I1-i3 : Origo veritatum contingentium ex processu in infini
'um ad exemplum Proportionum inter quantitate
incommensurabiles.
« Ordo Caritatis Pacidianorum »
THEOL., XX, 99 :
ad celebrandas laudes DE T
Societas Theophilorum THEOL., XX, 100 :
opponenda gliscenti per orbem Atheismo.
5
Sur le principe des indiscernables.
8
Sur les âmes, les atomes, etc. (1676)
PHIL., 1, 14, c.
IO
Consé quences métaphysiques du principe de raison.
PHIL., I, 15 :
II
PHIL., IV, 3, a, 1-4 :
Sur les vérités nécessaires et contingentes...
16
Sur le principe de raison..
PHIL., IV, 3, c, 13-14 :
25 PHIL., IV, 3, c, 15 :
Scient ia media (novembre 1677)..
25
Copie de la Lettre de Descartes à Mersenne du PHIL., V, 6, c, 7-8 :
20 novembre 1620, avec une addition de Leibniz.
PHIL., V, 6, c, 9-10 :
Copie de PHIL., V, 8, g.
PHIL., V, 6, c, 11 :
Lettre sur la Caractéristique
29 PHIL., V, 6, c, 17 :
Vocabula...
30
"de Encyclopadia nova conscribenda mePHIL., V, 7 :
C nsilium
30
odo inventoria (15-25 juin i679)....
PHIL., V, 8, a, 1-8 :
Elementa Characteristica Universalis (avril 1679)...
42 PHIL., V, 8, b, 9-12 :
Elementa Calculi (avril 1679)..
49
Calculi universalis Elesia aver (avi 67g).
Calculi universalis Elementa
V, 8, d, 17-18 :
66
Modus examinandi consequentias per numeros (avril PHIL., V, 8, e, 19-20 :
7° PHIL., V, 8, f, 21-23 :
PHIL., V, 8, f, 24-27 :
PHIL., V. 8, f. 28-20 :
8g PHIL., V, 8, g, 30-31 :
cietas sive ordo (mai 1676)..........
PHIL., V, 9 :
De l'Horizon de la Doctrine humaine...............645
[p. 676] 676
Table des Matières
PHIL., V, 1o, f. 1-8 :
De la Methode de l'Universalité.
97 0-10 :
Problème relatif aux Coniques..
97 35-38 :
De la Méthode de l'Universalité.
97
De la Méthode de l'Universalité..
122 39 :
Table des Caractères Analytiques..
143
Table des signes de la Méthode de l'Universalité...
143 40 :
Essay de la Méthode de 'Universalité : Construction 41-42 :
143
Introduction à la Construction d'un problème solide
43-46 :
144
Generalia Geometrica de meis accessionibus et methodo 47 :
144
Demonstratio pure Analytica quod minus in minus 48,49 :
facit plus (21 juin 1678)........
146 50 :
Signa ambigua...
146 5I :
Demonstratio pure analytica.
146 53 :
Signorum ambiguorum tractatio per literas
146 54 :
Additio natura
prior substractione. Natura priora.
146 56 :
147 58 :
147 5g :
Mariottus in specimine logico... » (21 juin 1678).
148 60 :
Linea infinita est immobilis (3 janvier 1676).
149 61 :
« Rationes et Numeri...
149 63 :
Extensio interminata.
149
Problème d'OzANAs (14 mai 1678).
150 PHIL., VI, 10, 2 :
15I
Linguæ philosophica Specimen in Geometria edendum
(janvier 168o)..
152
Préface à la Science générale (1677?)
153
Regula inveniendi (nov. 1682).
157
158 PHIL., VI, 11, b :
Methodus docendi
158 PHIL., VI, 12, b, 4-5 :
De Arte inveniendi in genere
16I
167 HIL, VI, 12. d7-8
de Arte inveniendi Theoremata (7 sep170 PHIL., VI, 12, e, 9-13 :
Projet et Essais pour arriver à quelque certitude pour
finir une bonne partie des disputes et pour avancer
175 PHIL., VI, 12, f, 1-2 :
inventione et studiis generalibus
(I°* août 1676).
I82 739802382800 ститстцістстстцікстстці б≤5§££§§§§ĘE$§
Notes diverses.....
182
183
184
« Elementa veritatis universæ. »
185
« Materiam et Motum esse phænomena... ».
185
« Le nombre des premières propositions est infini. ».
186
Sur les qualités sensibles (contre les Cartésiens)....
187
De analysi veritatis et judiciorum humanorum…...
188
« Analyseos physicæ arcanum »...
I90
« In præfatione Elementorum veritatis æternæ... »..
191
Mathesis Rationis...
193
Démonstration des figures du syllogisme...
203
Schedæ de novis formis et figuris syllogisticis (1715). 20 :
Ad Stateram juris de gradibus probationum et proba210 [p. 677] 677
Table des Matières
Préface à l'Encyclopédie
214 PHIL., VI, 18 :
Sur ceux qui traitent les sciences par la méthode PHIL., VI, 19, c, 13 :
216
géométrique........
Titre du Plus Ultra..
217 HIL., VIl, A, 1
Encreditadia bes dequetidus autoribus proprisque HIL., VII, A. 16
217
Initia Scientic Generalis..
PI, VII A, 21-20 :
217
Plan de la Science générale.
VII, A, 26-29 :
218 PшI., VII, B, 30 ;
Atlas universalis...
222
Nouvelles Ouvertures..
, VII, B, 1, 1 :
224
Principia Calculi rationalis.
. VII, B. II, I :
229
Notes diverses (16g3 ? ).....
232 PHIL., VII, B, II, 2 :
Primaria Calculi logici fundamenta (1° août 16go).
232
3 :
PHIL., VII, B, II,
5-6 :
De Varietatibus Enuntiationum..
238 PHIL., VII, B, II,
De vero et falso, 4 firmatione et Negatione, et de conPHIL.,
VII, B, II, 7 :
239
tradictoriis....
239 PHIL.. VII, B, II, 8-g :
Calculus Ratiocinator.
16-17 PHIL.,
VII, B,
II
(nunc 10-11) et 10-11
Specimen Calculi universalis (fin inédite)...
239 (nunc 12-13) :
PHIL., VII, B, 11, 12 (nunc
Analyse grammaticale
243 14) :
PuIL.,
VII, B, II, 14-15
245 (nunc 16-17) :
Sur les nombres caractéristiques.
PHIL., VII, B, II, 18-19 : Schèmes linéaires des syllogismes.
247
VII, B, II, 20-21 : Ad Specimen Calculi universalis addenda (fin inédite).
PHIL.,
249 PHIL.,
250
VII, B, II,
27 :
Essai de Calcul logique..
251
VII
30 :
B, II,
Note sur le Calcul logique.
PHIL., PHIL., VII, B, II,
31 :
25 г
Note sur la soustraction logique PHIL., VII, B,
252
32-33 :
Principes de Calcul logique.
II
34-35 :
VII, B, II,
Définitions logiques...
252 PHIL.,
253
VII, B, 1I, 36 :
Définitions PHIL.,
253
Sur les natura priora.
PHIL., VII,
B, 11, 37 :
253 PHIL.,
VII
B, II,
Definitions logiques.
40 :
253 PHIL.,
VII
B, II,
Conversio logica
, 41 :
255 PHIL.,
VII
B, II,
Théorème sur l'égalité logique.
42 :
Definitions logiques...
255 PHIL.,
VII
B,
II, 43 :
Définition de Conferens.
255
VII
PHIL.,
B, II, 44 :
Urdinis temporis loci particulæ
255
VII
PHIL.,
B, II, 45
Sur l'Aristarque de Vossius.
256
VII, B, II, 46 :
PHIL., PHIL., VII, B,
II, 47-48,
256
Définitions logiques........
49-50 :
....
PHIL., VII, B, II, 51-52 : Sur les
soustraction
compensations (addition
et
256
logiques)...
« Theoremata cogitandi compendia ».
256 PHIL., VII, B, II, 53 :
Notes diverses sur la Géométrie.....
257 PHIL., VII, B, II, 54 :
PHIL., VII, B, II, 55-56 : Sur la composition (addition logique).
258
258 PHIL., VII, B, Il, 57-58 : Sur les définitions...
PHIL., VII, B, I1, 5g :
Qualité et quantité.
25g
Essais de Calcul logique PHIL., VII, B, II, 62 :
259 PHIL., VII, B, II, 63 :
Essais de Calcul logique.
261 PHIL., VII, B, I, 64-65 : Essais de Calcul logique
264 PHIL., VII, B, II, 70-71 : Essais de Calcul logique.
270
273
Sur le sens de la négation PHIL., VII, B, I1, 72 :
273
Définitions logiques...
PHIL., VII, B, II, 73 :
Notes de Calcul logique PHIL., VII, B, I1, 74 :
274
43-
[p. 678] 678
Table des Matières
PHIL., VII, B,
Lingua generalis (février 1678)...
277 PHIL., VII,
B,
Lingua universalis..
279
III
VII
PHIL.,
« Lingua rationalis. »..
280
111,
De Grammatica Rationali (avril 16-8)
ViI, PHIL.,
280
B, PHIL.,
B,
Grammatica.
281 PHIL.,
Note sur WILKINS.
282
Sur le vocabulaire de la langue universelle..
PHIL..,
283 PHIL.,
283
Note sur BecHER..
VII
283
Sur la différence de Quod et de Ut..
PHIL.,
III
VII
Extrait du Journal des Sçavans (13 juin 168g).
B, PHIL.,
284
VII
PHIL.,
III, 17-18 : Définition des catégories..
B,
284 PHIL., VII, B, Ill, 19-20 : Catégories logiques.....
284 PuIL., VII, B, II, 21-22 :
Définitions grammaticales..
284 PHIL.,
VII, B, III, 23-24 :
Sur la Caractéristique et la Langue universelle
284 PHIL.,
VII, B, III, 25-26 : Grammaticœ cogitationes..
286
VIl,
B, III, 27 :
Sur les prépositions...
287 PHIL.,
VII
288
De Interpretatione..
PHIL.,
B, I1I, 28-29
B, III, 30-33
288
VII
De syntaxi vocum orationem constituentium.
PHIL.,
VII
288
B, III, 34-37 :
De usu et constructione prœpositionum..
PHIL., PHIL., VII, B, III, 38-3g :
De constructione pronominum..
288
VII, B, m, 10-48 PHIL.,
Grammaire rationnelle.
288 PHIL.,
Définitions de particules
2 90 PHIL., VII, B, II, 5g-64 :
Analysis particularum.
291 PHIL., VII, B, i, 73-76 : Ad Vossii Aristarchum..
291 PHIL., VII, B, IV, 1-10 : « De
Formæ Logica comprobatione per linearum
ductus ».
292 PHIL., VII, B, IV, 11-12 : Éléments de Calcul logique.
321 PHIL., VII, B, Iv, 13-14 :
Définitions logiques.......
324 PHIL., VII, B, Iv, 15-20 :
Notes de Calcul logique
324 PHIL.,
326
VII, B, IV, 21 :
Sur la Caractéristique.
Sur la Chirurgie de BoNTEKOE.
PHIL., VII, B, Iv, 22 :
327
Sur la vérité des exemples (avril 1703).
327
VII, B, IV, 23 :
PHIL.,
327
VII, B, IV, 26 :
Règles du syllogisme..
PHIL.,
Definitio.
VII, B, IV, 28 :
PHIL.,
328 PHIL., VII,
Du faux peut-on conclure le vrai ? .
328
B, IV, 29 :
VII, B, Iv, 30 :
Sur la définition des notions empiriques
329 PHIL.,
329
VII
Sur les causes efficientes et finales..
PHIL.,
B, Iv, 3I :
VII, B, Iv, 32 :
Catalogus Inventionum in Logicis.
PHIL.,
330 PHIL.,
VII, B, V, 1-10 :
De Affectibus (1o avril 1679).
330 PHIL., VII, B, v, 11-14 : Définitions morales..
33 г HIL., VII, B, vI, I-2 :
Essay sur un demaede plan d'unesciens certaine, su !
PHIL., VII, B, vI, 3-8 :
Elementa Rationis (1686 ? )....
PHIL., VII, B, VI, 9-12 : Idea libri cui titulus erit : Elementa Nova Matheseos
Universalis..
348
Analysis linguarum (11 septembre 1678).
35 г PHIL., VII, C, 9-10 :
PHIL.,
354
Sur l'Encrclopédie d'ALSTED.
11-12 :
VII. C
Scheda de distinctionibus seu fundamentis divisionum.
PHIL.,
VII
C, 13-16 :
354 PHIL.,
VII
Notes logico-grammaticales...
355
PHIL.,
VII
Loci logico-pragmatici..
355 PHIL., VII, C, 19 :
Cyclognomica ex Lullio.
355
Generales Inquisitiones de Analysi Notionum et VeriPHIL., VII, C, 20-31 :
356
tatum (1686)..
399
Table de définitions PHIL., VII, C, 32 :
Table de catégories PHIL., VII, C, 33-34 :
399
[p. 679]
Table des Matières
679
PHIL., VII, C, 35-46 :
Tables de définitions.
399
399 PHIL., VII, C, 47 :
Table de définitions.
PHIL., VII, C, 48-49 :
3g9
Sur les tois duamotatement PHIL., VII, C,
Sur les lois
400
Note sur l'analyse des notions et des axiomes..
PHIL., VII, C,
51 :
400 PHIL., VII, C, 52 :
Catalogus notionum primariarum...
400 PHIL., VII, C,
, 53-54 :
De Rerum Classibus.
400
Sur la Dialectica juris de Nic. VicELro......
PHIL., VII, C, 55-58 :
401
Table de concepts primitifs.
PHIL., VII, C, 59 :
401 PuIL., VII, C, 6o :
Sur les paradoxes....
401 PHIL : VII, C, 64 :
62-63 :
De la nature des vérités nécessaires et contingentes..
401
Genera et species
Tabula. Divisiones.
Methodus.
subalternæ (novembre 1678).
403
VII, C, 65 :
PHIL.,
Distinctio mentis et corporis...
404 PHIL.,
VII
66 :
De aquipollentia causæ et effectus
VII, C,
68 :
405 PHIL.,
Sur les propositions contingentes.
VII
Sur la Caractéristique logique et grammaticale
406 PHIL.,
C, 6g :
VII, C,
Table de catégories et de définitions PHIL.,
70 :
407
VII, C, 71-72 :
Table de définitions...
PHIL.,
407
VII, C, 73-74 :
Éléments de Logique.
PHIL.,
407
VII
C, 75-78 :
408 PHIL.,
Définitions logiques et métaphysiques
408
VII
PHIL.,
30 :
Définitions et axiomes géométriques.
VII
PHIL.,
« Inquisitio in aliquid absolutum »..
409 PHIL.,
VII
C, 81 :
Utilité des répertoires en Médecine
409
VII, C, 82 :
PHIL.,
Définitions de l'essence et de l'existence.
409 PHIL.,
VII, C, 83-84 :
De formis syllogismorum Mathematice definiendis...
410
416 PHIL.,
VII
C, 87-88 :
Préface de l'Encyclopédie
Fundamenta Calculi logici (2 août 16go)
PHIL.,
VII
97 :
42I PHIL.,
VII
De abstracto et concreto.
423
99-100 :
VII
PHIL..,
De Abstracto, Concreto.
423
IOI :
VII
C, 103-104 : Notationes generales..
PHIL.,
423 PHIL.,
VII
C, 115-116, 119-134 :
424 PHIL., VII, C, 13g-145 :
424
146-147 : De ratione dividendi.
PHIL., VII, C,
426 PHIL., VII, C,
426
148 :
VII
PHIL.,
149-150 : De dianca composita lectiones [de JuNGIus]
426
426 PHIL., VIl,
151
152-155 : Analyse de la Logica Hamburgensis de JuNGIus..
PHIL.,
VII
429 PHIL.,
156-157 : De Organo sive Arte Magna cogitandi.
VII
429 PHIL., VII, C.
432
158-159 : Characteristica verbalis.
435 PHIL., VII, C, 160-161 : a Alphabetum cogitationum PHIL., VII, D, 1, 1 :
Lexicon Grammatico-Philosophicum (de DALGARNO)...
435
436 PHIL., VII, D, 1, 2-4 :
PHIL., VII, D, II, I :
Table de définitions..
437
Table de définitions (copie de la précedente).
PHIL., VII, D, II, 2 :
437 PHIL., VII, D, II, 3 :
Tabula explicata [et aucta].
509
VIL D14 :
Table de définitions.
50g HIL.
Table alphabétique de définitions..
'HIL., VII. D. II
500
Benin ese u otra arca .
HIL., VIII, 1-2 HIL.. VIII. 3
515 PHIL., VIII, 4-5 :
516
« Prima veritates »
518 нu.. VIII. 20|
Sur l'infini (à propos de SPINozA).
523 PHIL., VIII, 37-38
De Cognitione, Veritate et Ideis (1684).
524
[p. 680]
Table des Matières
680
De modo perveniendi ad veram corporum Analysin PHIL., VIII, 39-42 :
524
(mai 1677).....
Spongia Exprobrationum...
524
Division de la Philosophie (classification des sciences).
524
Adresse aux Jésuites..
529
Note sur les possibles (2 décembre 1676)..
PHIL VIII, 35
529 PHIL., VIII,
530 PHIL., VIII, 86 :
530
Introduction à l'Horizon de la Doctrine humaine
PHIL., VIII, 94-95 :
PHIL., VIII, 100-101 :
Résumé de métaphysique..
Reductio linguarum ad unam (avec deux Tables impri PHILOLOGIE, I, 2 :
mées d'Athanase KIRCHER et une Bernardi Tabula
536 MATH., 1, 1, 9 :
Sur la définition de la droite.
538
Sur les principes de la Géométrie.
538 Матн., I, 2 :
Demonstratio Axiomatum Euclidis (22 février 1679)..
53g MATH., 1, 3, a :
Définitions de l'espace et du point.
540
Définition de la tangente..
b :
540
Définition de situs et de posi C :
540 d :
Sur l'expression secare.
541
Sur la situation d'un point
541 e :
Матн., 1, 5, а :
Prima Geometriæ principia..
541 b :
Sur la « vera Geometriæ Analysis
542 c :
Analyse de l'idée d'extension.
542 d :
Sur la notion de point..
543 Матн., 1, 8 :
Situs Puncti...
543
543 Матн., 1, 9, а :
Mathesis genero b :
Combinatoria.
544
Notation abrégée des formes algébriques.
C :
544 d :
Sur les puissances de zéro
544
Sur la situation et l'ordre..
545 f :
« Analyseos Metaphysica propositio ».
545
Sur l'idée de donné
545
De relationibus..
545 i :
Sur la définition de l'égalité..
546
Remarque à propos du P. PRESTET
546 MATH., I, 12 :
Sur le projet d' « Analysis situs
546 Млтн., 1, 14, а :
547
Définition de la ligne.
b :
Génération des figures par le mouvement.
547 c :
Essai d'une Géométrie fondée sur la contenance et la d :
MATH., 1, 15 :
De Calculo Situum .
Note sur le Calcul des alternatives (1683 ? )
Млтн., 1, 26, а :
Préface (de l'Inventorium mathematicum)
b :
c :
Sur la synthèse et l'analyse...
d :
Modus reducendi problemata ad alia simpliciora (jar e :
MaH., 1, 27, а :
Préface d'une Géométrie analytique transcendante
Synthesis. Analysis. Combinatoria. Algebra..
« De arte combinatoria scribenda »...
C :
d :
De Arte combinatoria (1680 ? )....................
Specimen Ratiocinationum Mathematicarum sine calМатн., I, 28 :
Dialogue sur l'enseignement élémentaire de l'ArithМатн., I, 29 : [p. 681] 681
Table des Matières
Du jeu de Quinquenove (octobre 16-8)..
Maтн., III, A, 8 :
Du jeu de la Bassette.
МАтн., III, A, 9 :
MATH., III, A, 10 :
Le jeu du Solitaire..
MATH., III, A, II :
Du jeu de l'Hombre..
De incerti destimatione (septembre 1678)..
MAтн., III, A, 12
Canon général de la division.
Матн., Il, А, 13 :
Млтн., III, А,
16 :
Diophantea seu Arithmetica figurata.
Constructor : instrumentum algebraicum (déc. 1674).
MATH.,
Ill, A, 20 :
« De Machina Combinatoria ».............
MAтH., IIl, A, 26, a :
Combinatoria......
b 646 :
Canonem pro tollendis incognitis quotМатн., III, А, 37 :
MAтн., III, B, I :
e progressione dyadica (15 mars 1679)
MATH.,
III, B, 2 :
Essay d'une nouvelle science des nombres.
Матн., III, В, 3, а :
De ambiguorum valorum expressionibus generalibus
b :
Brouillon de MatH., IV, 9 (novembre 1701)..
Матн., III, В, 4 :
Mémoire sur les caractères de Fohi...
Матн., III, B, 7 :
Démonstration du théorème de Fermat.
III, B, 12 :
MATH.,
De numero jactuum in tesseris (janvier 1676)
Млтн., III, В, 14, а :
b :
Sur le calcul des partis (7 janvier 1676)...
Question posée par le duc de Roannez.
c :
Матн., III, B, 18, а :
b :
Sur la notion de rapport (Ratio)
Матн., III, B, 19 :
Invenire tres numeros ut duorum quorumlibet summa
et differentia sint quadrati (1er avril 1676)....
Мaтн., IV, 1, а :
Methodus generalissima solvendi problemata numeroSchedias inter cu septems americi afectis.
b :
(septembre 1674)...
« De æquationibus... pro diophanteis. "
C :
Матн., IV, 4, а :
« Tres numeros reperire...
Problema Freniclianum (juillet 1679)..
b :
« Pro absolvendis Diopanteis... » (8 mars 1683)
C :
Specimen Analyseos novæ (juin 1678)..
Maтн., IV, 8 :
Demonstratio, quod columnæ... sint periodica MATH.,
IV, 9 :
Conspectus Calculi.
MATH., IV
, II :
Paradoxe contre la loi de continuité MATH., IV, 12 :
De Examine per Novenarium in Calculo analytico MATH., IV, 13, a :
De Examine per Abjectionem Novenarii
b :
« Ars examinandi calculos Analyticos ».
c :
d :
MATH., IV, 14, a :
b :
MATH., IV, 16, a :
MATH., IV, 17 :
MATH., IV, 17, a :
b :
vier 1676)........
-
Tome II, n° 3, 18gg ; tome III, igo1 ; tome IV, 1g02 (Torino, Bocca frères) Nous profitons de cette occasion pour dire ce que nous devons à M. Peano et à ses collaborateurs : ce sont leurs travaux qui ont attiré notre attention sur la logique algorithmique, et qui nous ont par suite amené à étudier la logique de Leibniz. Nous tenons d'autant plus à le reconnaître, que ces travaux tendent à réaliser, dans les mathématiques, la Caractéristique universelle rêvée par Leibniz. i. Cf. G. Vacca : Sui manoscritti inediti di Leibniz, ap. Bollettino di bibliografi storia delle scienze matematiche (18gq) : « J'ai constaté que Leibniz connaissait le principales propriétés du signe de négation, attribué jusqu'ici à Segner ; l'identité du signe de déduction entre les classes et entre les propositions ; quelques-unes des intéressantes analogies qui existent entre les symboles de la Logique et les propositions sur la divisibilité des nombres entiers ; enfin, la représentation si suggestive et si élégante des formes du syllogisme au moyen de systèmes de cercles, que l'or attribue d'ordinaire à Euler ». ↩
-
V. l'article Bodemann aux Abréviations bibliographiques. INÉDITS DE LEIBNIZ. ↩
-
PHIL., VIII, 6-7 ; cf. PHIL., I, 15 ; VIII, 100-101. ↩
-
PHIL., V, 1o. ↩
-
Maтн., Х, I1. ↩
-
Math., VI, 8. Nous ne savons si l'on peut qualifier de Vorstudie un ouvrage complet dont il existe un brouillon de 23 pages et une copie soignée de 5g pages, revue par l'auteur. ↩
-
Voir à la fin du volume la Liste des fragments datés. En général, les éditeurs paraissent avoir complètement négligé les morceaux datés, ce qui nous a procuré ie plaisir de voir confirmer par nos trouvailles toutes nos conjectures chronologiques (V. La Logique de Leibniz, p. x et 323). ↩
-
PHIL., VIII, 71. Cf. PHIL., I, 14, c, 8 (1676). ↩
-
PHIL., VII, C, 20-3 1. ↩
-
PaL, VI, 15, a. ↩
-
PHIL., VI, 16 ; publié par ERDMANN (p. 10g-111), puis par GERHARDT (Phil., VII, vo. Sur. En dans la pe, le cathogue igue due est in recueil de morceaux , disis ↩
-
Nous avons dû parfois corriger la ponctuation, extrêmement fantaisiste, pour éviter des contre-sens. ↩
-
V. l'Explication des signes, p. XVI. ↩
-
MaTH., VII, 5 (Phil., VII, 270). Ce début est méconnaissable dans l'édition de Gerhardt, qui a confondu la note marginale avec le texte. Le De Cognitione, Veritate compréhension, et se heurter à des difficultés qui viennent de ce qu'il veut à tout prix justifier les règles de la Logique classique. ↩
-
Notamment PERTz (1843-47) et KLoPP (1864-84). . Comme ERDMANN, qui intitulait faussement son édition : « Opera philosophica qua exstant ... omnia », et GERHARDT, qui a travaillé 50 ans (1849-99) à la publication des manuscrits mathématiques et philosophiques de Leibniz, et n'en a pas publié la moitié, ni même les plus intéressants. ↩
-
Exemple : les deux rédactions de la Méthode de l'Universalité (PHIL., V, 10). On sait que la Monadologie existe en 3 versions différentes, dont aucune n'est la copie exacte des autres ; mais, dans ce cas, on peut se contenter de noter les ↩
-
Et que M. BoDeMANN appelle : Schnitzelchen. ↩
-
C'est un coupon que cette note du 2 décembre 1676 dont nous avons indiqué plus haut la portée. même de la Caractéristique (PHIL., VII, B, II, 53). ↩
-
Telle phrase inédite, qui ne faisait que répéter, un peu plus nettement peutêtre, une pensée exprimée dans vingt textes déjà connus, a réussi à convertir un lehinisophe à notre interprétation du principe de raison et de toute la métaphysique ↩
-
Il en est de même pour les manuscrits inédits classés sous les rubriques PHIL. et MaTH., comme on peut le constater dans ce volume. ↩
-
Elle est à présent classée sous la rubrique THÉOLOGIE, où elle est entourée d'œuvres analogues et connexes. ↩
-
V. PHIL., VIII, 56-57, comment Leibniz conçoit la division de la philosophie, c'est-à-dire ce que nous appellerions la classification des sciences. ↩
-
V. La Logique de Leibniz, p. 164, et note 6. ↩
-
La correspondance de Leibniz comprend 15 ooo lettres. Lui-même disait qu'il écrivait environ 300 lettres par an. ↩
-
V. La Logique de Leibniz, P. vill, note r. . Est-il besoin de montrer combien il est facheux de classer les lettres d'après leurs destinataires, comme a fait GErHARDT ? Ce qui importe, c'est le contenu date d'une lettre, et non pas le nom du correspondant : souvent Leibniz expose les ↩
-
C'est celui qu'ERDMANN avait adopté pour les œuvres philosophiques (y compris les lettres), et c'est encore aujourd'hui le principal mérite de son édition. ↩
-
La date de celles qui ne le sont pas peut être déterminée par comparaison avec ↩
-
Faut-il rappeler combien la biographie de GuHRAUER est incommode, par son nanque de divisions et de rubriques, par l'insuffisance de son index, par le mélang e données historiques et de considérations philosophiques, enfin par la violatio perpétuelle de l'ordre chronologique ? ↩
-
Ne pas confondre ce catalogue avec celui de la correspondance, que nous n'avons pas eu l'occasion de citer : Der Briefwechsel des G. W. Leibniz in der kön. Bibliothek zu Hannover, beschrieben von Ed. Bodsmann (Hannover, Hahn, 188g). ↩
-
Une bibliographie plus complète des éditions de Leibniz se trouve dans La Logi que de Leibniz, p. 585-6 ↩
-
C'est le signe employé par Leibniz pour indiquer les passages à supprimer. V. p. 622, note i. ↩
-
Cf. les textes cités dans La Logique de Leibniz, p. 210-212, notamment les Generales Inquisitiones, 8135 (Pu INÉDITS DE LEIBNIZ. I ↩
-
Cf. les textes cités dans La Logique de Leibniz, p. 223-224 ; PHIL., VIII, 71 ; et le De libertate (Foucher de Careil, B, 179). ↩
-
Nom dérivé de Pacidius, pseudonyme sous lequel Leibniz voulait publier son Encyclopédie. V. La Logique de Leibniz, p. 130. ↩
-
Vers de VIRGILE : Enéide, IV, 209-210. ↩
-
Hoc principium omnes qualitates occultas inexplicabiles aliaque similia figmenta profligat. Quotiescunque enim autores introducunt qualitatem aliquam occultam primitivam, toties in hoc principium impingunt. Exempli causa, si quis statuat esse in materia vim quandam attractivam < primitivam, atque adeo ex intelligibilibus corporis notionibus, magnitudine nempe figura et motu non derivabilem, velitque per hanc vim attractivam fieri > corpora sine ullo impulsu ad corpus aliquod tendant, uti quidam gravitatem concipiunt tanquam gravia a corpore telI. Cf. PHIL., VIII, 6-7. ↩
-
Suppléer ici ut. ↩
-
Allusion à Newton. Cf. l'Antibarbarus physicus (Phil., VII, 337-344). ↩
-
Porro creatura omnes sunt vel substantiales vel accidentales. Substantiales sunt vel substantiæ vel substantiata. Substantiata appello aggregata substantiarum, velut exercitum hominum, gregem ovium < et talia sunt omnia corpora >. Substantia est vel simplex ut anima, qua nullas habet partes, vel composita ut animal, quod constat ex anima et corpore organico. | Quia autem corpus organicum ut omne aliud non P. 3. nisi aggregatum est ex animalibus vel aliis viventibus adeoque organicis, (Diles, il 145). C a Logice d Letrica, principium, ap. Acta Eruditorum, 1682 Unicum optica. ↩
-
Et sciendum est per naturam rerum fieri, ut quemadmodum in corpore animalis Hippocrates ait, ita in toto universo sint rúutvoa тта ; ↩
-
Ex his autem sequitur, substantiam simplicem nec incipere naturaliter (nisi cum origine rerum), nec desinere posse, sed semper eandem perstare. Cum enim partes non habeat, dissolvi nequit ; et cum sit fons Lá Co. quid se Lean, (, P. P3. Pourfes projee d Es ch cerse, Pir De 193) et voir De l'Infini mathématique, p. 2-3, 274. ↩
-
Lacune provenant d'une déchirure du papier ; suppléer : neque. ↩
-
Ici le copiste a oublié la ligne suivante : « mots necessaires pour exprimer toutes ↩
-
« Exécuté » au lieu de « trouvé ». ↩
-
Ici a été omise cette phrase de Descartes : « Mais je ne croy pas que vostre ↩
-
Cette lettre doit dater de la première jeunesse de Leibniz (1666-1672). Elle contient un essai encore informe de la Caractéristique (le premier peut-être) et une lassification assez naïve des concepts, sur un fondement purement moral, qui rap héories de Spinoza. Leibniz connaît déjà les classifications d'autre ↩
-
V. La Logique de Leibniz, p. 128 et 508. ↩
-
Allusion au lote du 26 mars 1676, ap. Math., V, 216, et ap. La Logique de Leibniz, p. 84, n. : ↩
-
Cf. la Consultatio de Naturæ cognitione ad vitæ usus promovenda instituendaque ir eam rem Societate Germana qua scientias artesque maxime utiles vitæ nostra lingua describat patricque honorem vindicet, ap. Foucher de Careil, VII, 105-126. LeibC, pote à l'Électrice Sophie, 12 juin 1700 (Phil, VII, 553), et La Losique de ↩
-
Cela rappelle la devise de Leibniz : « In signis claritatem, in rebus usum » (Phil. VII, 52). ↩
-
Réminiscence d'HoRAcE (Ep., II, III, 25-26) : « Brevis esse laboro, Obscurus fio. » ↩
-
V. La Logique de Leibniz. p. 64 sqa. . Cf. PHIL., VI, 12, f. 20 : VII, B. II. 7 : 10 : 41 recto. ↩
-
Leibniz fait ici allusion aux inférences du droit à l'oblique. Cf. PuL. VII, B, n, 12 (nunc 14), l'Analysis linguarum (PuIL., VII, C, 9-10), Puil., VII, C, 6g, le Consiliun le Literis instaurandis condendaque Encyclopædia (Klopp, I, 5o), et La Logique de ↩
-
Cf. les mss. inédits classés dans PHIL., VI, 1g, sous la rubrique : « Mnemonica sive præcepta varia de memoria excolenda. » C'est la science que Leibniz appelle la Combinatoire, et qu'il oppose à la Logistique. V. La Logique de Leibniz, p. 288 sqq. ↩
-
Ici trois paragraphes barrés : « Decima est Scientia Cosmographica..... « Undecima est Geographica,...... • Duodecima est Meteorologica. » ↩
-
Cf. PHIL., VI, 12, f, 26 ; Мaтн., I, 5, b. ↩
-
Suppléer « non ». ↩
-
C. Pla., V, 0o f. f63% eso,fressionum ha est : ut ex quarum rerum ideis voir f. 23 verso, fin. componitur rei exprimenda idea, ex illarum rerum characteribus componatur rei expressio. » (BodemaNn, p. 80-81.) ↩
-
Cf. PuIL., VII, B, II, 3 (févr. 1679). ↩
-
Dans tout ce passage, Leibniz a substitué le mot numeris au mot terminis. ↩
-
Sic. Lire : « ut rad y ». ↩
-
Sic, pour : « qualitas et quantitas ». ↩
-
Sic : un des deux animalis est pour rationalis. ↩
-
Cuilibet Termino assignetur suus numerus characteristicus, qui adhibeatur in calculando, ut terminus ipse adhibetur in ratiocinando. < Numeros autem eligo in scribendo, alia signa suo tempore et numeris et ipsi sermoni accommodabo. Nunc autem maxima est numerorum utilitas ob certitudinem et tractandi facilitatem, et quia hinc ad oculum patet, omnia in notionibus ad numerorum instar certa et determinata esse. > ↩
-
Regula inveniendi numeros characteristicos aptos hæc < unica > est, ut quando Termini dati conceptus componitur < in casu recto > ex conceptibus duorum pluriumve aliorum terminorum, < tunc > numerus termini < dati > Characteristicus producatur ex terminorum termini dati INÉDITS DE LEIBNIZ. 4 ↩
-
Toutes ces considérations sont relatives au point de vue de la compréhension. ↩
-
Ici Leibniz définit le point de vue de l'extension comme étant celui de l'École. ↩
-
Sic. Leibniz avait d'abord écrit species au lieu de terminos. ↩
-
Hinc itaque per Numeros characteristicos etiam illud scire posIl recto. sumus, quinam terminus alium non contineat. Nam tantummodo tentandum est utrum Numerus hujus exactè dividere possit Numerum illius. Exempli gratia, si Numerus characteristicus hominis fingatur esse 6. ↩
-
C'est la notation de BooLe (avec un coefficient indéterminé). ↩
-
Ici est se trouve répété par erreur dans le ms. ↩
-
Sic, pour « dividendi » ↩
-
Leibniz esquisse ici la théorie de la quantification du prédicat, élaborée depuis par HAMILTON. ↩
-
Ici est a le sens du signe = (égale). ↩
-
Itaque observandum est in omni aquatione seu propositione simpliciter convertibili, ut litera aliqua absolutè posita significet terminum Leibniz a voulu sans doute écrire : « xb est a » ↩
-
Eodem modo universalis negativa dicit falsitatem particularis affirmativa. Hinc dicit etiam falsitatem earum propositionum ex quibus ↩
-
Leibniz a sans doute voulu écrire : « vm est n ». ↩
-
Cette note marginale se rapporte à un paragraphe barré où Leibniz essaie de traduire la proposition négative : « Nullus homo est lapis » sous la forme : « b æqu. Tl » où il signifie « non-pierre ». ↩
-
Leibniz a voulu écrire : quodnam ↩
-
En marge d'un passage barré, on lit | caritativus sapiens justus prudens. ↩
-
Il faut probablement lire : alii au lieu de ex ii. ↩
-
A suivre f. 1g verso. ↩
-
Cf. Lettre à Olden de , déc. déc. [PHique [PHique de, Leibnitea poLa Logique de ↩
-
Cf. Lettre à Oldenburg, 28 déc. 1675 (PHIL., Leibniz, p. 260, note 2 ; et les textes cités ibid., p. g8 sqq. ↩
-
Au-dessus de justus on lit le mot pius. ↩
-
Ici Leibniz a oublié de biffer : simplicissima quadam. ↩
-
Ce passage est très raturé et surchargé. Il faut évidemment intervertir les nombres des deux termes. ↩
-
Venio igitur ad demonstrationes consequentiarum per Numeros. CONSEQUENTIÆ sunt vel simplices vel syllogistica. CONSEQUENTIÆ SIMPLICES < in scholis celebrata > sunt Oppositio, Subalternatio [et] Conversio. Oppositio est quando duæ propositiones habent idem subjectum et idem prædicatum, et nos colligimus ex veritate unius falsitatem alterius. [Ici deux paragraphes barrés commençant par : « Oppositio I »]. Oppositiones inter universalem afirmativam et particularem Negativam : (v. g. Omnis sapiens est justus, et quidam sapiens non est justus), item ↩
-
La suite est d'une autre encre. ↩
-
Lire : « theor. 1. » ↩
-
Lapsus, pour : « non-sapiens » ; ou plutôt : « Nullus non-pius est sapiens. » ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, Iv, 1o, verso. ↩
-
Ici un $ barré qui commence par la même phrase que le suivant. ↩
-
{ Omne animal non-homo est corpus sentiens non-rationale. } { Omnis quinarius non binarius ? ) ¿ Omnis quaternarius non-major denario. Est figuratus non-quadratoquadratus. " ↩
-
Ces deux derniers mots devraient être effacés ↩
-
Lapsus, pour : 5. ↩
-
diximus. ↩
-
Rattacher aux opuscules précédents le fragment PuIL., VII, B, II, 14, qui en est manifestement la suite. Sous enon pas ans des fo reste sera rein en to at tionnant avec la copie revue et corrigée par Leibniz), à cause des passages barrés (inédits), qui montrent combien les ratures de Leibniz sont parfois intéressantes et ↩
-
Cette idée revient souvent chez Leibniz ; v. par exemple PuiL., VII, B, vI, 1, fin. ↩
-
Au lieu de ces deux derniers mots, oubliés par le secrétaire. Leibniz a écrit sur la copie : « utilitas combinetur. » ↩
-
Rapprocher de cet opuscule les fragments suivants : PuIL. VIII, 19, f. 68 (ap. i, 23, où Leibniz soutient au contraire que le nombre des termes, et par suite celui les propositions premières, est infini. ↩
-
Cf. PHIL., V, 10, f. 41-42, 64-65. INÉDITS DE LEIBNIZ. 7 ↩
-
C'est le but principal de cette grande science que jay acconstum tracteristique. d'appeller Caracteristiaue, dont ce que nous appellons l'Algebre. ou Ana ↩
-
Mais la melode mesme fera voir plus clairement par ses pre Vol annerale ceptes, et exemples, ce qu'il y a de nouveau et d'avantageux, et afin qu'on ne croye pas, que la peine [recompense] < egale > l'avantage pour abreger la peine du calcul. j'asseure par avance que le calcul universel de tous les cas ensemble n'est jamais plus difficil que le calcul particulier du cas plus difficil. ↩
-
Les Instrumens de la methode de l'universalité sont les CARACTEREs VIII. Signes ambiAMBIGUS, qui sont ou signes, ou lettres. I. Variante de la main de Leibniz (f. 26 verso) : « Car c'est la Caracteristique. » ↩
-
S'il y a plus de trois variations, on pourra faire des signes sem - Xios siz de cons blables à ceux cy par exemple on fera Lun srois varia (#) + AB (#) = BC ∞ AC .. t pour representer 2 (F ..... ..... *lt + ..... ..... C'est à dire ou il y aura (#) AB (#) BC, sçavoir le mesme | signe, 13 recto. ↩
-
Et pour les infiniment petites soit une ligne A B C et une droite XXI. Lignes infiniment petites ) B (B) E qui coupe la courbe en deux points B ei qu'on appelle D B) donc pour concevoir que la ligne D E est la tou chante, il faut seulement s'imaginer que la ligne B (B) ou la distance des deux points ou elle coupe est infiniment petite : et cela suffit pour trouver les tan gentes. D'ailleurs on sçait bien que la methode des indivisibles n'a rien de solide, qu'autant qu'elle depend de celles des Infinis, et il est manifeste que la Geometrie d'Archimede dont Guldin, ↩
-
L'Addition, et Soubstraction n'ont que les mesmes preceptes assez XXVI. Regles courtes, et assez aisez. Il y a ou les mesmes grandeurs ou des grandeurs Soubstraction, differentes. Item les signes sont ou Homogenes, ou ils ne les sont pas. Si la mesme grandeur entre plus d'une fois dans la composition d'une differents homoautre avec le mesme signe on en fait l'addition en ne l'ecrivant qu'une genes. seule fois, et en la multipliant par le nombre d'autant d'unitez qu'elle se trouve de fois. ↩
-
Il faut pourtant remarquer que cette methode de reduire plusieurs XXVIII. Excep- ↩
-
La fin de ce S a été corrigée par Leibniz. Cet e est superposé à un y. ↩
-
A present en passant de l'addition ou soubstraction à la MuLTIsignes determi- PLICATION OU DIVISION, il est à propos de remarquer une difference connez sont homo genes ou hetero. siderable entre elles, sçavoir qu'en fait d'Addition ou Soubstraction les des a a regarde signes déterminez + ou — doivent estre considerez comme heterogenes, : quoyque correspondants : ) à l'egard d'un signe ambigu : mais en fa e multiplication ou division on les peut considerer comme homogene avec quelque autre signe que ce puisse estre ; parce qu'ils les multiplient ou divisent toujours avec une coalition en un seul signe, comme font les homogenes aussy, au lieu que les heterogenes le plus souvent restent tous deux et nous obligent de les écrire ensemble. Par exemple pour ↩
-
Ce titre et les suivants sont de la main du copiste. ↩
-
Mots oubliés par le copiste, ajoutés par Leibniz. ↩
-
L'EXTRACTION DES RAcINeS ne sera plus dificile qu'à l'ordinaire, xion des radinesà celuy qui aura compris ce peu de regles que nous venons de donner, et àfin qu'on ait | de quoy se exercer un peu sur les preceptes susdits, INÉDITS DE LEIBNIZ. 8 ↩
-
La formation d'une Equation Universelle qui doit comprendre ner des Equa- quantité de cas particuliers se trouvera en dressant une liste de tous le cas particuliers. Or pour faire cette liste il faut reduire tout à une ligne, 20 recto. ou | grandeur, dont la valeur est requise, et qui se doit determiner par le moyen de quelques autres lignes ou grandeurs adjoustées ou soubstraites, par consequent il faut qu'il y ait certains points fixes, ou pris pour fixes, ↩
-
Ce titre et les deux suivants sont de la main de Leibniz. ↩
-
Titres de la main du copiste. ↩
-
Mais pour faire voir comment l'Equation + a # y ∞ b, se change XLVIII. Demonstration du fonen cellecy y so ‡ b + a il faut considerer cette operation ‡ a #y∞0 +%, dement de toudonc pour'‡ a du costé de b, il faut luy donner le signe opposé, et tes ces transla- ↩
-
Il manque ici un mot comme transférer. ↩
-
Titre pre lare ain rase du est de la main de cibniz. ↩
-
Le fondement de l'art de trouver des formules absolument uni- LII. Moyen de verselles consiste en ce que les signes ambigus homogenes se détruisent trouver des en se multipliant ou divisant ; cette observation me fit naistre la pensée d'essayer si une [de] formule ambigue se pourroit nettoyer entierement verselles, sans de toute l'equivocation, en quoy j'ay reussy à la fin : pour cet effet il equivocation. faut remarquer que bien souvent dans une equation ou formule sans ambiguité, il en peut naistre une, quand une grandeur polynome peut avoir des racines exprimables, mais differentes, par exemple a — 2ba + b radicem habet differentiam [inter) < a pour racine la difference entre > b et a [seu] < c'est-à-dire > ‡ a ‡ b('). Mais quand les racines ↩
-
Les mots ajoutés sont de la main de Leibniz. ↩
-
Avant que de quitter ce poinct, il faut remarquer l'usage que ↩
-
Mots ajoutés par Leibniz. ↩
-
A partir d'ici, la fin est de la main de Leibniz. ↩
-
Ici se termine le brouillon de Leibniz (f. 1-8) Probablement antérieur au précédent ↩
-
+} + a ↩
-
- a
-
+a ↩
-
Cette table se trouve f. 3g. ↩
-
. et # s'exprimant par (ô,au), #* s'exprime par (aw,°). Mais + s'exprimant par (acs), # s'exprime par (0,au). Les memes lettres font connoistre d'abord, si deux signes sont entierement Heterogenes ou sans ↩
-
Sic. Cf. les f. 3--38. ↩
-
Cf. MaTH., I, 2. ↩
-
xequ. x -b - C xf-bf-cx+b ↩
-
Cf. les f. 48, 49, 51, et PHIL., V, 7, f. 3 recto. ↩
-
Cf. le Cratyle de PLATON. ↩
-
Les sommes désignent ici les intégrales. ratiocinationum mathematicarum sine calculo et figuris (MATH., ↩
-
Cf. le Specimen I, 28) et PHIL.., V, 7, f. 3 recto. V. La Logique de Leibniz, P. 404, n. 2. ↩
-
Ce morceau est une préface à la Science générale. On peut conjecturer qu'il date de 1677, d'après un indice noté plus bas (p. 154, note I). Cf. PHIL., VI, 12, e. ↩
-
Cf. Phil., VII, 14, 17, 20, 27, 32, 174, 187, 202, 205, et Lettre à Bourguet, 1709 (Phil., III, 545). ↩
-
Allusion au De Arte combinatoria (1666). ↩
-
V. PHIL., VII, A, 30 : Atlas universalis. ↩
-
Cf. les tra me,C, MaTH, 1, 26, c, d ; 27, a, et le fragment suivant. ↩
-
Cf. PHIL., VII, C, 64. ↩
-
V. PHIL., VII, A, 30 : Atlas universaiis. ↩
-
Sic. ↩
-
Cf. De la Méthode de l'Universalité, S 21 (p. 105). La suite est d'une autre encre et d'une écriture plus fine. ↩
-
Mot répété par erreur dans le ms. ↩
-
Cf. PuIL., VII, B, II, 53. ↩
-
Pharsalia, I, 458-45g. ↩
-
Ces termes doivent s'entendre au sens algébrique. ↩
-
Ce raisonnement n'a aucune valeur, et la conclusion en est fausse : un choc et un poids sont hétérogènes et « incommensurables ». • Dans la théorie des percussions, on considère un choc comme développant une force instantanée infinie par rapport aux forces ordinaires. ↩
-
Cet opuscule est de 1686 au plus tôt (v. plus bas, et note 3). Cf. PHIL., VI, ↩
-
Voir notamment les opuscules d'avril 1679 (PHIL., V, 8, a, b, c, d, e, f ; PHIL., VII, B, II, 14). ↩
-
Allusion au De Arte Combinatoria (1666). ↩
-
Sic, pour : jay. . Cf. des passages analogues : Phil., III, 620 ; IV, 103. V. La Logique de Leibniz, p. 48. ↩
-
Suppléer ici : des. ↩
-
Aneis, IV, 177. 12 INEDITS DE LEIBNIZ ↩
-
Thomas Albius (ou Anglus) n'est pas Thomas BartoN, comme nous l'avons dit, sur la foi du P. des Bosses, dans La Logique de Leibniz (Note I), mais Thomas HITE (1593-1676). V. Dictionary of National Biography, t. LIX, p. 70 (Lond‹ 00). Nous devons cette rectification à l'obligeance et à l'érudition de M. Moriz CaNTo de Heidelberg. ↩
-
Cf. Animadversiones ad Weigelium (Foucher de Careil, B, 146-170). ↩
-
Cf. Nouveaux Essais, IV, II, § 20 ; et PHIL., VII, A, 30. ↩
-
quand il y a quelques beaux theoremes, surtout qui servent à la practique il est bon de les marquer aussi. Mais la premiere regle suffit pour le necessaire. ¿est, geant suppose des nera, es in puide némonste. l cent ↩
-
C-On A 01, 13, P, 37 160 ; 9) Logique de Port-Royal, 4° partie, ch. X, fin. ↩
-
Christophe Rojas de Spinola, évêque de Thina, avec qui Leibniz entra en relations en 1679. V. La Logique de Leibniz, p. 164. ↩
-
Sic, pour esse. ↩
-
Lapsus, pour utilitate. Cf. La Logique de Leibniz, p. 25g, note i. ↩
-
Cf. PHIL., VI, 12, f, 25. V. La Logique de Leibniz, Note IV. . Sic, pour « universalis ». ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, III, 40. . Cf. PuI., VII, B, I, 7 et 1o . Probablement abréviation de sanctus ↩
-
Cf. la préface du Phoranomus (Mатн., IX, I). ↩
-
Cet appel a evident rision de est Bucte ne hormie au rationalisme leibitien. ↩
-
Cf. PHIL., VII, C, 51. ↩
-
Cf. PuIL., VIll, 2 verso ; MatH., I, 2. V. La Logique de Leibniz, ch. I, 8$ 4 et 13. ↩
-
Voir PHIL., VII, B, Iv, 22. ↩
-
On sait que les Elementa veritatis terna devaient former la première partie de la « Science générale ». ↩
-
Cf. PHIL., VI, 12, e, 10 recto sag. . Cf. Phil., VII. 108. ↩
-
Denique cum dico : Quoddam A non est B, intelligo quendam corum qui dicuntur A, diversum esse à quolibet eorum qui dicuntur B, et hæc dicitur Particularis Negativa. < Hine in affirmativis prædicatum vi formæ est particulare, in negativis universale >. Posset quidem omne A esse omne B, seu omnes qui dicuntur A esse (omnes] < eosdem cum omnibus > qui dicuntur B, < seu propositionem esse reciprocam > ; sed hoc non est in usu in nostris linguis. ↩
-
Cf. La Logique de Leibniz, p. 23 sqq., et Appendice I. INÉDITS DE LEIBNIZ. ↩
-
L'un des deux N est mis pour M. ↩
-
Facile etiam intelligi potest Terminum particularem in præmissa non inferri universalem in conclusione, neque enim idem aut diversum in conclusione cognoscitur, nisi de eo quod idem aut diversum medio in præmissa habitum est. Itaque si quoddam tantum termini contentum | a recto. contulimus, nihil nisi de hoc quod contulimus colligere licet. ↩
-
Sic, pour esse. ↩
-
Coincidunt autem quantitas subjecti et quantitas propositionis ; item quantitas prædicati et qualitas propositionis, per art. 9. 10. II. < S significabit universalem, P particularem, V, Y, V' incertam. Propositionis quantitas designabitur per subjecti signum, qualitas per prædicati. Signum itaque SBSD est propositio universalis negativa. SBPD universalis affirmativa. IBSD particularis negativa. IBID, particularis affirmativa ? . { propositionis quæcunque universalis vel particularis affirmativa vel negativa sic generaliter exprimitur unurarem * YF.VS. } > ↩
-
Lapsus calami, pour in. , L'origine de ces notations se trouve dans le De Arte Combinatoria (I666) : S ↩
-
Si conclusio sit universalis affirmativa syllogismus debet esse in gnifie une proposition singulière, qui équivaut à une universelle : I signifie un roposition indéfinie, qui équivaut à une particulièr ↩
-
Lire : 3r. ↩
-
Ubi major terminus est prædicatum in præmissa, conclusione existente negativa, major propositio est negativa. Nam cæteris ut in Dem. præcedente repetitis ; est in ea prædicatum (ex hyp.). Ergo (artic. 10) ipsa propositio est negativa. < Coroll. Hinc ubi major terminus est prædicatum in præmissa, majore propositione existente affirmativa, etiam conclusio est affirmativa. > ↩
-
Ubi minor terminus est prædicatum in præmissa, conclusione existente universali, minor propositio est negativa. Nam si conclusio est ↩
-
En vertu de la subalternation. ↩
-
Ancien numéro de fart. 37. . Ici medium est au neutre, au lieu du masculin ordinaire medius. ↩
-
Si Medius terminus est [pradicatum] [subjectum] " in propositione Minore, propositio major est universalis. Nam si medius terminus est prædicatum in propositione minore, figura est prima vel secunda (art. 22) sed in fig. I major est universalis (artic. 43) et in fig. 2 major prop. est < etiam > universalis (artic. 38). Ergo habetur propositum. ↩
-
In quarta figura non simul major prop. particularis, et minor prop. negativa. Esto < in ea > per 24 major particularis PDVC, minor ↩
-
Leibniz allait sans doute écrire : major universalis, mais il a dû s'apercevoir qu'il ne l'avait pas encore démontré. Il le démontre plus bas (art. 43). ↩
-
Lire : 42. ↩
-
Lire : prædicatum. ↩
-
Lire : VCSB. ↩
-
Lire : conclusione. ↩
-
Cf. l'art. 3г. ↩
-
Voir La Logique de Leibniz, chap. I, $ 5 sag. ↩
-
Les feuillets 3 et 4 contiennent un brouillon Lathesis Rationis, sans toutefois lui faire suite. ↩
-
Si minor sit negativa, major est universalis. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, Iv, 7. ↩
-
Titre et note de la main de RasPE. Voir la note au bas du f. 7 verso. ↩
-
Lapsus, pour quarta. ↩
-
Même remarque. ↩
-
Déià cités PHIL., VI, 14, f. 3 recto. ↩
-
Le même sujet est traité dans le coupon f. 3. ↩
-
Lapsus, pour : ubi adest. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, II, 18 ; B, Iv ; C, 28. INÉDITS DE LEIBNIZ. 14 ↩
-
Cf. Nouveaux Essais, IV, xvI, $ 9 ↩
-
Cette allusion au probabilisme des jésuites et à leurs démêlés avec les jansénistes permet de conjecturer que ce morceau a été écrit pendant ou peu après le séjour de Leibniz à Paris (1672-76). ↩
-
Cf. les Préceptes vour avancer les sciences (Phil., VII, 157-173). ↩
-
C. Pit, VII, 4,57 39, 84, 324, Vram 39, dias universal, ). ↩
-
Cf. Ad Stateram juris... (PHIL., VI, 17.) ↩
-
Allusion à un ouvrage de ComenIus : Faber Fortunœ, sive Ars consulendi ips : sibi, composé en 1637, publié à Amsterdam en 1657. me a ter bare os parente il ne parler pie do bert scientiam generalem » et « Parænesis ad viros pios ». ↩
-
Cf. le morceau « De Republica literaria... ", mai 1681 (PHIL., VII, A, 31-34 ; publié par GerHaRDt, Phil., VII, 66-73.) ↩
-
Cr. Paris, 11, ri, euditione Meditationi conjunsere. " VII, 65, et PHIL., V, 8, g, 30. ↩
-
Cf. le De Veritatibus primis (Phil., VII, 194-5) et le De Synthesi et Analysi uni versali (Phil., VII, 206). V. La Logique de Leibniz, ch. VI, s 36. ↩
-
Cf. PHIL., VII, C, 156, 1бо. ↩
-
Allusion à sa discussion touchant la validité de l'analyse avec Conring I. Lettre à Conring, 19 mars 1678 (Phil., I, 195) ; et La Logique de Leibniz, p. 266 ↩
-
Sic, pour « partibus ». ↩
-
Cf. Ad Stateram juris (PuIL., VI, 17). ↩
-
Cf. Consilium de Encyclopædia nova, 15 juin 1679 (PuIL., V, 7, p. 4). ↩
-
Citation d'Horace, Ep. II, III, 18o-1 (« démissa per aurem »). ↩
-
Voir La Logique de Leibniz, p. 15g et notes. INÉDITS DE LEIBNIZ. IS ↩
-
PLaton, Timée, 22 B. ↩
-
Morine main, on pourdu lire aussi : goust. ↩
-
Mot incertain ; on pourrait lire aussi : seur. ↩
-
Dans le De Arte combinatoria, 1666 (Phil., IV, 55 ; Math. V, 33). Cf. PHIL., VI, 14, 15 ; VII, B, Iv, 1o verso ; C, 83-84. ↩
-
Cf. Phil., VII, 300. ↩
-
Suppléer : est. ↩
-
Suppléer : est. ↩
-
Mot répété dans le ms. ↩
-
Cant ; dem, Bent Vi 3 ver foon est, seu) est non-Ens. n ↩
-
A savoir le mode Daril. ↩
-
De Arte combinatoria (Phil., IV, 55 ; Math., V, 33). Cf. Nouveaux Essais, IV, II, S r. ↩
-
Mode Cesare. ↩
-
Lire : « negativæ. » ↩
-
Idem sunt A co B, non A co non B, A non non co B. < (9) Si A co B, sequitur A non co non B. Hoc sic demonstro. Nam si non sequitur, esto A co non B (ex hyp. contrar.) Ergo (ex hyp.) B os non B, quod abs. Item sic : B non co non B (per 4). Ergo et A non co non B >. (IO) Si A os AB, assumi potest Y tale ut sit A co YB. < Est postulatum, sed et demonstrari potest, saltem enim ipsum A potest designari per Y. > ↩
-
Leibniz a inscrit les numéros des propositions entre parenthèses au-dessus de leurs copules (ici : idem est). Pour la commodité de la lecture et de l'impression, nous les avons placés en avant, comme il l'a fait lui-même le lendemain (v. Fundamenta Calculi Logici, 2 août 16go, PuIL., VII, C, 97). ↩
-
Cf. Generales Inquisitiones (1686), S$ 108, 10g et 138 (PHIL., VII, C, 27, 29) ; VII, B, II, 62, 8 13. PHIt.g. PuIL., VỈI, C, 97 : Fundamenta Calculi logici. ↩
-
A rapprocher du Specimen Calculi universalis (Phil., VII, 220). ↩
-
Leibniz remarque que cette proposition ne peut être résolue en deux autres. ↩
-
Comme on le verra plus loin, nous avons découvert que les feuillets 10 et 1 aisaient suite aux feuillets 16 et 17, et contenaient la fin du Specimen. M. Bodeman : a remanié en conséquence le classement des feuillets 10-17. C'est ce nouveau numé. otage que nous indiquons par nunc ↩
-
Cf. PuIL., VII, B, ıll, 73-76 : Ad Vossii Aristarchum ; VII, B, I1, 46. ↩
-
C. Pн., vil, C, 20 ; 51 ; VII, C. 20 : 51 : 15o verso : VIII, I verso. ↩
-
Cf. PHIL., VI, 12, f, 20 ; VII, B, IiI, 40 verso. ↩
-
Sur cette sorte de schèmes, cf. PuIL., VII, B, II, 41. Arte combinatoria. 1666 (Phil.. IV. 54 : ↩
-
Ces règles se trouvent dans le De Math., V, 31-32). Cf. Nouveaux Essais, IV, xvII, § 4. ↩
-
Abréviation de potest. (Phi Renvoi aux postulats du Noir inelegans specimens demonstrandi in abstraciis ). Rapprocher le fragment PHIL.. VII. B, I. 31, qui traite le même problème ↩
-
V. La Logique de Leibniz, p. 381 sqq. ↩
-
Ce fragment se rattache, comme le précédent et le suivant, à la série du Non inelegans Specimen, nº" XIX et XX de GErHArDT (Phil., VII, 228 sqq., 236 sqq.). ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, II, 34 ; 36 ; 43 ; 49. ↩
-
Une phrase analogue a été barrée en tête de la page. C'est un schéma du même Calculi universalis genre que l'on trouve en marge des Ad Specimen ↩
-
Sic. ↩
-
Dans ce fragment Leibniz se place systématiquement au point de vue de l'exten sion : il considère uniquement les individus, « exemples » ou cas particuliers, au point de subordonner les propositions universelles aux particulières. , Cf. Maтн., I, u.i : PHIL.. VII, B. Iv, ii, et les Generales Inquisitiones de I68 HIL., VII, C, 21 verso). V. La Logique de Leibniz, p. 338 ↩
-
Cf. Phil., VII, 233, et La Logique de Leibniz, p. 38r. ↩
-
Cf. PHIL., V, 7, f. 4 recto. ↩
-
. . Requisitum est quod definitionem ingredi potest. . 58 recto. ↩
-
A non est B. idem est quod QA est non B, < demonstrandum > el idem est dicere : propositio A est B. est talsa. et dicere A no est B. < sequitur ex 6. > (1O) Si A est B, et A est C, idem est quod A est BC. ↩
-
Eadem sunt, quorum unum alteri substitui potest salva veritate. signum autem est co. ut A co B. ↩
-
Sequitur < vel infertur > A ex B, si A substitui potest pro B, etsi fortasse non liceat substitui vicissim. Per A < aut B> hic intelligo vel terminum vel enuntiationem ? . . Cf. PHIL., VII, B, Il, 36 ; VII, C, 23 recto ; 97 . Cela se trouve expliqué dans le fragment suivant : PHIL., VII, B. II. 63, 8 8 ↩
-
Cf. PHIL., VII, C, 9 ; 25 verso ; 29 verso ; 73. ↩
-
Lire : BD. ↩
-
V. La Logique de Leibniz, p. 347, note 2 ; p. 355, note 6. ↩
-
V. La Logique de Leibniz, p. 355 ↩
-
Contradictorium est B non B. { Si A est B non B, A est non Ens. Si A sit Ens, et prop. sequatur A est B non B, tunc prop. est falsa. } ↩
-
Impossibilis est terminus, vel Non Ens, qui si ponitur esse, sequitur esse contradictorium. Possibilis autem est terminus < vel Ens vel Reale > ex quo nihil tale sequitur. ↩
-
A est B idem est quod A continet B, et quidem simpliciter, ut adeò dicere liceat A est B idem esse quod A co AB, nam cum sit A co A per 2. et A contineat B simpliciter ex hyp. pro A substitui potest AB, quoniam per 7. geminatio nihil mutat, seu ex A do A fieri potest 100 AB. Itaque cum dicitur DEus est zelotes, etiam dici potest DEus es DEus zelotes ; et hæc duo coincidunt inter se. Ita rem ab Enuntiation traduximus ad aquipollentiam, qua calculo nostro est aptior. Idem aliter confici poterat hoc modo : cum A est B dici potest A co LB, nempe si ↩
-
A est BC ergo AC est B°. Demonstratio. (1) (per hyp.) A est BC. Ergo (2) (per num. 8) A co ABC. Ergo (3) (per num. II) AC c ABC. Ergo (4) (per num. 8) AC est B (sed verum est etiam A esse B). (IS) AB est A. Dem. { Hoc initio ponendum erat ). (1) AB ∞ AB ↩
-
Ergo (per num. 7) AB ∞ AAB. Ergo (3) (per num. 8) AB est A. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, II, 62, S 8. ↩
-
Lire : A o B. ↩
-
Leibniz avait écrit d'abord : « A est B ». ↩
-
Lire : AB est C. ↩
-
Lire : A so ↩
-
Lire : A BA C. ↩
-
Duo Y diversa ita soleo exprimere Y et (Y). Si vero tractamus Y et adhuc Y, seu Y et (Y), reperiamusque Y + (Y) ∞ Y, erit Y o (Y). Si verò reperiamus Y + (Y) non co Y, erit Y non ∞ (X). (IS) Et generaliter si A + B o A, et B sit aliquid, erit B in A. ↩
-
Item si A + B co A, et B non in A, B erit Nihil. ↩
-
Non Nihil est aliquid, et non aliquid est Nihil. ↩
-
Si A non co A, erit A impossibile. Unde et si A co Bet A co non B, tunc A erit impossibile per 18 et 6. : . Lire : CF. Phit., VII, 246 ↩
-
Lere : 20. Leibniz a voulu dire : « Continens continentis est continens contenti. » ↩
-
Si ab aliquo C detrahi jubeatur B ° quod ipsi non inest, tunc resi- ↩
-
Lire : 29. ↩
-
Intervertir les deux lettres B et C. ↩
-
Si à coincidentibus auferas coincidentia fiunt coincidentia. Si B oo C, erit A — B o D - C3. Nam si ad A - B et D - C addas coincidentia B et C, fiunt A et D coincidentia. Ergo A — B o D- C per 34. Seu A-B + Bo D- C + C (o D os A) et B co C. Ergo per 34, A — Bo D- C. ↩
-
Insunt in aliquo non tantum partes sed et alia, ut circulo inest non tantum quadratum inscriptum, sed et latus quadrati inscripti. Quadratum quidem est pars ejus, sed latus quadrati non est pars ejus. Sed ↩
-
Leibniz avait d'abord écrit A partout où il y a D. ↩
-
Lire : D. ↩
-
Ici encore D a été substitué à A. ↩
-
Si M est in A, et N est in B, erit M + N in A + B. seu consti- ↩
-
V. Phil., VII, 244 ; Math., VII, 274 ; et La Logique de Leibniz, p. 300. ↩
-
Il faut sans doute lire : B. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, II, 3 (rer août 16go). V. La Logique de Leibniz, p. 35o, 358. ↩
-
Cf. PHIL., IV, 3, a, 1-4 ; VII, C, 29. ↩
-
Cf. Generales Inquisitiones..., § 186 (PHIL., VII, C, 3, recto). 18 INÉDITS DE LEIBNIZ. ↩
-
Cf. Phil., VII, p. 31, 206-7 ; et PuIL., VII, B, Iv, 21. ↩
-
Allusion aux divers systèmes de numération possibles, auxquels Leibniz com. nençait à penser, car dès l'année suivante il avait conçu le système de numératior ↩
-
Cette notation est manifestement inspirée de cellé que DALGaRNo propose pour les nombres dans son Ars Signorum (1661). V. La Logique de Leibniz, Note III. ↩
-
Mille trois cents, quatre, soixante-dix, quatre vingt mille. ↩
-
Quatre vingt mille, 1 mille, trois cents, soixante-dix, quatre. ↩
-
Ici Leibniz s'est trompé : humida vaut 6o 803 ou bien 608 o30. L'erreur vient de ce que les voyelles a, e, i, o, u représentent ici les puissances de 10 (10, 100, 1000, 0 000, 100 000), tandis que dans le fragment précédent (Lingua generalis) elles présentaient les unités décimales (1, IO, 100, 1000, I0 000). Cette confusion tend à prouver que les deux fragments sont de la même époque, ce qui ressort du reste de ↩
-
Cf. PuIL., VII, B, II, 12 nunc 14 ; VII, B, ш, 26. ↩
-
Cf. Analrsis linguarum, I1 septembre 1678 (PuiL., VII, C, q-1o) ↩
-
Définition d'ARISTOTE. ↩
-
Aneis. XI. 230. ↩
-
Cf. PHIL., VI, 12, f, 20 ; VII, B, III, 7. ↩
-
Cf. PHIL., VII, C, ↩
-
Lire : « Salomonis ». Cf. PHIl., VII, C, 151, et Nouveaux Essais, IV, xvII, § 4. ↩
-
Cf. PHIL., VII, C, 103-104. ↩
-
CF. PHIL., VII, B, Ii, 49. Cf. PuIL., VII, B, III, 40. ↩
-
Cette définition du nom celle du verbe, qui suit, sont d'ARIsToTE (Poétique, § 20). ↩
-
Cf. PuIL., VII, B, Ill, 43, et 59-64 (Analysis particularum). ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, III, 25 verso. ↩
-
Cf. PuiL., VII, B, Ii, 24 verso. ↩
-
Cf. P'HIL., VII, B, II, 12. ↩
-
Cf. PuIL., VII, B, III, 7 ; 10. INÉDITS DE LEIBNIZ. 19 ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, ir, 25 ). Cf. Wilkins, Real Character and Philosophical Language, partie IV, chap. v (London, 1668). ↩
-
F. 54, on reconnaît la main de Hodann (cf. PuIL., VII, D, II, 2-5). On sait que Hodann fut secrétaire de Leibniz de 1702 à 1704. ↩
-
Lire : « C contineri in B ». V. la note précédente. ↩
-
Leibniz veut dire que « pars » inclut « totum », c'est-à-dire que la particulière omprend l'universelle comme cas spécial ↩
-
Lire : C. ↩
-
Cf. PuIL., VI, 14, 8 6. ↩
-
Lire : D ↩
-
De Aite Cominatoria, 1065 (Phil, IV, 53 ; Math., V, 31.) CE. Phil. .. IV. 104 ↩
-
Leibniz passe ici au point de vue de la compréhension. ↩
-
Leibniz a substitué « tale » à « rationale ». ↩
-
Cf. Primaria Calculi Logici fundamenta, rºr août 16go (Puıt., VII, B, II, 3). ↩
-
Les numéros des formules sont inscrits au-dessus de chaque copule. ↩
-
Le mot loco devrait être répété. 20 INÉDITS DE LEIBNIZ. ↩
-
Supprimer non écrit par erreur. ↩
-
Le sighnitaases drapoin du predei c.Ici Lenio coupoi addiione extension. ↩
-
Même remarque ↩
-
Remarquer que Leibniz traduit l'U. N. et la P. N. de la même manière. Leibniz avait d'abord mis, au pluriel : quædam, quibusdam. ↩
-
Les p. 7 verso et 8 recto sont blanches. ↩
-
Nous nous dispensons de reproduire les figures des autres modes, qui sont identiques aux premières renversées, avec cette seule différence que, comme eibniz vient de le dire, les paires de traits verticaux partent toujours du term upérieur. Il avait tracé d'abord des figures à traits doublés et même triplés, pou indiquer les parties des termes affectées dans les prémisses et dans la conclusion ; puis il les a barrées pour leur substituer des figures à traits simples. ↩
-
Il faut lire ici : B, sans quoi la proposition serait fausse. ↩
-
Lire : magis. ↩
-
Suppléer : esse. ↩
-
Lire : B00 8. ↩
-
Lire : non est B o ô. Dans ce paragraphe, Leibniz a substitué la forme : « non est y ∞ ß » à la forme : « y non ∞ f. » ↩
-
Lire : prodicati. ↩
-
Leibniz aurait dû écrire : « est non ». Darapti. ↩
-
Syllogisme er ↩
-
Lire : « non-angelus ». ↩
-
Ce qui suit est un autre essai, indépendant du précédent. ↩
-
Sic. ↩
-
Entre les deux lignes on croit lire : JCMODLION. INÉDITS DE LEIBNIZ. 21 ↩
-
Quicquid inest excluso, id ipsum exclusum est. Veluti ' AB sit in AC, et AC sit extra DE, etiam AB erit extra DE E D B A ↩
-
Si oublié. ↩
-
Cf. Maтн., I, 9, i ; PuIL., VII, B, II, 42. ↩
-
Si e r d et f non Г d, tunc f non ' e. Nam < per antithesin > sit fre, est < autem > e r d per bypothesin. Ergo frd per artic. 4, quod est falsum seu contra hypothesin, posuimus enim f non Г d. Falsum est ergo f re. ergo fnon re. per artic. 8. Quod erat dem. ↩
-
Si posito d non F fet e r d sequitur e non F fª Ens. ↩
-
Homo Animal Rationale > 18 recto. ↩
-
Signe de l'inégalité, correspondant à > (plus grand que) ou plutôt (v. p. 326, note 2) à > (supérieur ou égal à). ↩
-
Le n° 7 manque. . Sic (inachevé). ↩
-
CE. : a. . Cf. PHIL., VII, B, II, 74. ↩
-
Leibniz a sans doute voulu faire le second signe en sens inverse du premier nais il les a faits pareils. Le même signe se retrouve PuIL., VII, C, 144 ↩
-
Ces règles sont formulées au point de vue de la compréhension (elles se retrouvent littéralement dans Phil., VII, 209). Elles seraient fausses au point de vue de l'extension (cf. PHIL., VII, B, Iv, 1 1). ↩
-
Cf. PHIL., VIII, 4-5. ↩
-
V. La Logique de Leibniz. p. 436. ↩
-
Cet opuscule date de 1686 environ. Il est très intéressant pour l'histoire de la pensée de Leibniz (v. p. 345-347.) ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, vi, i verso. ↩
-
Cf. PHIL., V, 6, f. 9-1o. Cf. PHIL., VII, C, 87L'un de ces deux mots devrait être bar INÉDITS DE LEIBNIZ. 22 ↩
-
Chant du coucou ou du coq ; au figuré, criailleries. ↩
-
Comparer cette revue historique aux passages suivants : PuIL., VI, 12, e, 10 sqq. ; VI, 12, f, 27 ; VII, B, Iv, 32. ↩
-
Allusion à l'Éthique de SpInoz », publiée en 1677. ↩
-
Cf. Phil., VII, 186 ; Pul., VII, B, Iv, 32, et les autres textes cités ap. La Logique de Leibniz, p. 74, note, et p. 94. ↩
-
Allusion au De Arte combinatoria de 1666, ce qui permet de dater le présent morceau de 1686 environ. ↩
-
Cf. Matil., I, 9, a. ↩
-
Cf. MatH., I, 27, a. . Cf. PHIL., VIII, 56 recto. ↩
-
Le contenu de cet essai est analogue à celui des opuscules publiés par GERHARDI (Math., V et VII) et cités dans La Logique de Leibniz, chap. vir et Ix (notamment ↩
-
Cf. Initia rerum mathematicarum metarhysica. (Math., VII, 23. ↩
-
Cf. MaтH., I, 26, a ; et La Logique de Leibniz, ch. vin, S r2 sur les deux feuilles. Le titre et la date sont répété ↩
-
Remarquer analogie établie ici entre les concepts et les propositions, ou entre les propositions et les inférences (cf. PuIL., VII, B, II, 62, et VII, C, 25 verso). ↩
-
Distinction des particules et des mots proprement dits (noms et verbes). Cf. PHIL., VII, B, III, 40. ↩
-
Cf. le Consilium de Encyclopædia nova de juin 1679 (PHIl., V, 7, 5 verso). ↩
-
Pie, pire phrase, citée par TRENDELENBURG, III, 42. ↩
-
Et non : « propositiones », comme l'imprime TRENDELENBURG. ↩
-
Ce titre et cette note marginale paraissent avoir été ajoutés après coup. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, II, 12 ; C, 5x, 15g verso ; VIII, ‹ verso. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, II, 32. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, II, 12 ; III, 41. ↩
-
Cf. PuIL., VII, B, II, 12 ; C, 6g. ↩
-
Cf. PuIL., VII, C, 79. ↩
-
Cf. PuIL., VII, B, II, 42. ↩
-
Leibniz a écrit par erreur : varietate, puis verietate. ↩
-
Cf. infra, § 29. ↩
-
Renvoi à un § effacé (ces premiers paragraphes ont été raturés et recommencés). ↩
-
Si A coincidit ipsi B, et B coincidit ipsi C, etiam A coincidit ipsi C. ↩
-
Si A coincidit ipsi B ; non A coincidit ipsi non B. Hæc quatuor axiomata sunt corollaria hujus definitionis quod coincidunt, quorum unum alteri substitui potest. (IO) Propositio per se vera est A coincidit ipsi A. (I1) Propositio per se falsa est A coincidit ipsi non A. ↩
-
Hinc colligitur falsum esse non A coincidere ipsi A (per 6). ↩
-
Item colligitur verum esse A non coincidere ipsi non-A (per 5). Ha propositiones possent referri ad veras per consequentiam. ↩
-
In, en' style mathématique, équivaut au signe de multiplication. ↩
-
Si A sit B, pro A poni potest B, ubi tantum de continendo agitur. ut si A sit B et B sit C, A erit C. Demonstratur ex natura coincidentiæ, nam coincidentia substitui sibi possunt (nisi in propositionibus quas dicere possis formales, ubi unum ex coincidentibus ita < formaliter > I. Cf. $$ 83, 132. ↩
-
Quoddam B = YB. Itaque similiter qu. A = [Y|ZA nimirum licet hoc quidem dicere ad imitationem prioris (per 26) sed nova assumenda est indefinita pro posteriori aquatione, nempe Z, ut paulo ante ↩
-
Terminus simpliciter positus à me solet usurpari pro universali, ut A est B, id est omne A est B, seu in notione A continetur notio B. ↩
-
A est B, Ergo quoddam A est B (sive A continere B, infert seu continet Quoddam A continere B). Nam A est B=AY est B (per 24). ↩
-
A = B. Ergo A est B, seu A = B continet quod A est B, Nam si Y sit superflua, fiet A == BY. id est A == B. Idem aliter demonstratur : A= B idem est quod A=BY et B=AY. Ergo A=B continet A = BY. < Item A = B ergo AA = BA. Ergo A = BA. Ergo A est B. > ↩
-
B est B. nam B = B (per 10). Ergo B est B (per 36). ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, II, 36 ; 62 ; VII, C, 97. ↩
-
Cf. § 75. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, I, 33. ↩
-
AB continere non B est falsa, < seu AB non continet non B. > Suppono autem AB esse possibilem. demonstratur ut 43. Nam AB continet B, ergo non continet non B, quia est non impossibilis (per 32). { Cavendum est ne syllogismis utamur quos legitimos esse nondum demonstravimus. } ↩
-
A continet B est Universalis affirmativa respectu ipsius A subjecti. ↩
-
AY continet B est particularis Affirmativa respectu ipsius A. ↩
-
Si AB est C, sequitur quod AY est C, seu sequitur quoddam A est C. nam assumi potest B = Y per 23. ↩
-
AY non est B est Universalis negativa. I. Lire : B. 24 INÉDITS DE LEIBNIZ. ↩
-
Verum in genere < sic > definio : Verum est A, si pro A ponendo valorem, et quodlibet quod ingreditur valorem ipsius A rursus ita ↩
-
Lire : 2 invoque ici un précepte de son Art d'inventer. Cf. $ 88, et Pan.., VI, 11, a (p. 158). ↩
-
Leibniz pense ici à une loi de progression, analogue à celle d'une série infinie. Cf. § 65. ↩
-
Cf. Phil., VII, 83 ; Pur., VI, 12, f, 23 ; Mati., I, 2. V. La Logique de Leibniz, chap. vI, § 4. ↩
-
Ce mot est répété par erreur. ↩
-
Quodsi dicamus possibilem esse continuationem resolutionis in infinitum, tunc saltem observari potest, progressus in resolvendo an ad aliquam regulam reduci possit, unde et in terminorum complexorum, I. Lire : possibilia. ↩
-
Sed illud adhuc examinandum est, unde < sciam me rectè > progredi in definiendo, nam si dico A = EFG, non tantum scire debeo E, F, G singula esse possibilia, sed etiam inter se compatibilia, id autem patet non fieri posse, nisi experimento vel rei vel alterius rei similis, in eo saltem de quo agitur. At si quis dicat me id saltem ↩
-
Cf. § 56, et note. régle est inspirée par l'analogie du Calcul infinitésimal (méthode des ↩
-
Cette limites.) Cf. § 74. ↩
-
Unde si sit BY, et terminus Y indefinitus quicunque sit superfluus ; seu ut quidam Alexander Magnus et Alexander Magnus sit idem, tunc B est individuum. ! Si sit terminus BA et B sit individuum, erit A superfluus, seu si BA = C, erit B = C.} ↩
-
Sed quæritur quid significet -ò existens. utique enim Existens est ↩
-
Sic ; l'un des deux sui est de trop. ↩
-
Omnes propositiones Existentiales, sunt veræ quidem, sed no : ecesarize, nam non possunt demonstrari, nisi infinitis adhibitis, se resolutione usque ad infinita facta, scilicet non nisi ex completa notione individui, quæ infinita existentia involvit. Ut si dico Petrus abnegat, intelligendo de certo tempore, utique præsupponitur etiam illius temporis natura, qua utique involvit et omnia in illo tempore existentia. Si icam infinitè Petrus abnegat, abstrahendo a tempore ; ut verum hoc si ive abnegarit, sive sit abnegaturus, tunc nihilominus saltem ex Pet notione res demonstranda est, at Petri notio est completa, adeoque infinita involvit, ideo nunquam perveniri potest ad perfectam demonstra- ↩
-
A = B et non A = non B coincidunt. ↩
-
At si A sit B, non sequitur non A esse non B. seu si homo sit animal, non sequitur non hominem esse non animal. Itaque licet pro A substitui possit B, non ideò tamen pro non A licet substituere non B, nisi vicissim pro B substitui possit A. ↩
-
Cette idée d'une approximation indéfinie est empruntée au Calcul infinitésimal. Cf. $$ 66, 134, 136. ↩
-
Cf. PuIL., VII, B, II, 62 ; C, 73-74. V. La Logique de Leibniz, ch. VIII, § 16. ↩
-
Cf. § 32. ↩
-
Lire : non A est non AB. ↩
-
Ut obiter dicam, generaliter A esse AB, idem est quod A coincidere cum AB ; (seu si propositio A est AB est vera, erit reciproca). Hoc ita demonstro. A est AB ex hypothesi, id est (per 83) A = AAB. id est (per 18) A = AB. Idem sic : A est AB (ex hypothesi) et AB est A (per 38) Ergo (per 30) A = AB. Ha dua demonstrationes inter se comparentur, aut enim in idem desinent, aut dabunt demonstrationem alicujus propositionis sine probatione assumta ? . ↩
-
Consideremus particularem affirmativam Quoddam animal est ↩
-
Suppléer ici : A. ↩
-
En marge de cette phrase : NB. — Cf. § 54, et PuL. VI, 11, a (p. 158). ↩
-
A esse B idem est quod non B esse non A, patet ex 93. 94. juncto 30. Videndum an non propositio 95 demonstrari possit per se, sine 93 et 94 < hoc præstitur articulo 98%. > ↩
-
Non non A = A. ↩
-
Nullum A est B idem est quod A est non B (per 87). ↩
-
En marge une addition barrée, contenant une autre démonstration. ↩
-
Lire : g1. Cette conséquence est évidemment fausse (comme le théorème § nI), puisque les deux particulières peuvent être vraies à la fois (par la règle des subcontraires). Néanmoins la conclusion est vraie (par la règle des contradictoires). ↩
-
Lire : 99. — On lit en marge d'un § g6 barré : « Nullum non-A, idem est quod solum A. » ↩
-
Patet ex his non à sua litera < vel formula > cui præfigitur in calculo divelli minimè debere. ↩
-
Omnis complicatio propositionum ita generaliter repræsentari potest ABCD etc. < vocare possumus AB = L, IC = M, MD = N > ponendo aliqua horum similiter posse resolvi ut L vel M vel N, et ea in ↩
-
Lire : 100. ↩
-
Omnis terminus etiam incomplexus potest haberi pro propositione, quasi ipsi adjectum esset rò [verum] < hoc > Ens, ut Homo perinde sumi potest, ac si diceretur Homo < idem > est < quod hoc > Ens, < scilicet est id ipsum quod est, seu > vel potius generalius, perinde erit ac si adjectum esset tò verum, ut : Homo est verum. Homo est animal est < hoc > verum et rò < hoc > verum facit hoc loco officium quod unitas in Arithmetica, ad supplenda loca seu dimensiones. si scilicet ponatur quodlibet quod cum aliquo copulatur tot modis esse subdivisum quo id cum quo copulatur, ne terminus nisi aque complexo vel incomplexo jungi ponatur, verum seu Unitas scribatur V. ex O fiet D ↩
-
Leibniz a écrit par erreur : 5 et B. ↩
-
Le bord du papier est usé. ↩
-
Res utiliter exhibebitur figuris. A est B seu A coincidit cuidam B. - seu A coincidit AB ? . ---- ↩
-
Quoddam A est B, seu quoddam A coincidit cuidam B. A mauseos------. (IIS) Hinc A =A. Nimirum generaliter fingendum est quasi linex . Suppléer ici : I . Ces figures sont faites au point de vue de la compréhension. Cf. § 12' ↩
-
Potest et alia consideratio institui, ut genus non ponatur esse pars speciei, ut paulo ante fecimus, quia generis notio est pars < (vel saltem inclusum) > notionis speciei ; sed ut contra potius species sit pars generis, quia individua speciei sunt pars (vel saltem inclusum) individuorum generis '. ↩
-
Habemus ergo has expressiones : A = AB est universalis affirmativa. AB = AB est particularis affirmativa ; nam et hoc falsum est, s particularis affirmativa sit falsa, quia < tunc > AB est terminus impossibilis quia A continet non B. A = A non-B est universalis negativa. Unde sequitur falsam esse particularem affirmativam, seu AB esse imposI. Ici Leibniz revient au système des nombres caractéristiques, exposé dans ses ssais d'avril 1679 (PHIL., V, 8, a, b, c, d, e, f ; VII, B, I2, 14-15 ; 57-58 ; VII, B, Iv, 18) ↩
-
V. § 129. INÉDITS DE LEIBNIZ. 25 ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, Iv, 5. . Allusion probable aux essais d'avril 1679 (PuIL., V, 8). Voir plus bas, § 187. ↩
-
Cette note marginale est d'une autre encre. Cf. PHIL. VII, B, II, 74. ↩
-
Sic, pour : contradictorius. ↩
-
Le no 13o se trouve répété. ↩
-
At difficultas obstat * : possumus nos demonstrare lineam aliquam alteri perpetuò accedere, licet Asymptotam, et duas quantitates inter se aequales esse, etiam in asymptotis, ostendendo progressione utcunque continuata, quid sit futurum. Itaque et homines poterunt assequi certitudinem contingentium veritatum ; sed respondendum est, similitudinem quidem esse, omnimodam convenientiam non esse. Et posse esse respectus, qui utcunque continuata resolutione, nunquam se, quantum ad •. Criterium cartésien de la vérit • Remarauer que Leibniz met ici la considération de la compréhension au compt d'Aristote ; cf. § 16. . Cf. § 74 : idée de l'approximation indefini Cf. PuI. VII. C. 68 ↩
-
Generaliter autem si dicatur : aliquid esse B, tune ipsum hoc : aliquid esse B est nihil aliud quam ipsa Beitas ; sic tò aliquid esse animal nihil aliud est quam animalitas. At tò Hominem esse animal est Animalitas hominis. Unde habemus originem tam abstracti quam talis obliqui. ↩
-
At per quale abstractum exprimetur tò Omnis Homo est ↩
-
Remarquer cette formule du principe de raison, et celle de son corollaire, le principe de symétrie, qui suit. ↩
-
Ce qui suit est d'une autre plume. 3i Et be namen de oi par cer si . ↩
-
Sed quomodo abstractis efferemus propositiones negativas ; ut doctus) efferendum erit [non-doctrina] non-lapideitas omnis hominis ; an verò dicere licebit : lapideitas nullius hominis ? seu lapideitas non-hominis. Non puto ; neque enim id exprimit nullum hominem esse lapidem. ↩
-
Illud jam videndum est, an cum abstractorum prædicationibus consentiat hæc doctrina, et quidem viriditas est color, prædicatio bona est, cur ita ? An quia sequitur qui est viridis eundem esse coloratum ? ↩
-
Lire : homo. ↩
-
Lire : existentialis. ↩
-
A= B est universalis affirmativa reciproca, quæ est simplicis- ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, II, 3 ; C, 97. ↩
-
Interim opus est tamen, ut propositionem Qu. A est B discernamus a propositione : Quoddam B est A, et similiter Nullum A est B, à propositione nullum B est A. 17I. Principia sunt : < primo > A=A. < Secundo > non A = non A. < Tertio > AA = A. < Quarto. non non = omissioni ipsius non ut > non non A = A. < Quinto > Si A = B erit AC = BC. ↩
-
Suppléer ici : A. ↩
-
Lire : negativa. ↩
-
Ce qui suit est d'une autre plume et d'une autre encre. ↩
-
non A non C = Y non AC. | 184. Omnis propositio in sermone usitata huc redit, ut dicatur quis 31 recto. terminus quem contineat, et quidem inspicitur [quantitas] termini continentis, vel absolutus, vel cum addito, et is dicitur continere contentum ↩
-
Non debet in ° propositionibus propriè occurrere : non omnis, non quidam ; hæc enim tantum negant propositionem signo omnis aut quidam affectam, non faciunt novum signum non-omnis vel non-quidam ; I. Lire : 7. ↩
-
Cf. § 16, marge ; et PHIL., VII, B, II, 3 ; 63 ↩
-
Le mot in est répété dans le ms. ↩
-
Universalis Affirmativa Omn. A est Bidem est quod A continere L < seu A = XL >. Particularis Affirmativa : quoddam A est L, idem est quod A cum ↩
-
Cf. PuIL., VII, B, II, 72. ↩
-
V. SS 124-129- ↩
-
Propositio falsa est, qua continet oppositas, ut O et non O. ↩
-
Ipsa propositio concipi potest instar termini, sic qu. A esse B, seu AB esse terminum verum, est terminus, nempe AB verum. Sic Omne A esse B, seu A non B esse falsum, seu A non B falsum est terminus verus. Sic Nullum A esse B seu AB esse falsum est terminus novus. ↩
-
Principia : 1° [A = A] < coincidentia sibi substitui possunt >. 2ª° AA=A. 3° non non A = A. 4° Falsus < seu non verus > est terminus qui continet A non A ; verus qui non continet. ș° Propositio est quæ termino addit quod sit verus vel falsus, ut : si A sit terminus eique ascri- ↩
-
Propositio particularis affirmativa : AB est. Particularis negativa A non B, est. < Et posito A et B esse > Universalis affirmativa A non B non est. Universalis Negativa : AB non est. Hine statim patet nec numero plures dari, et quænam earum sint oppositiones et conversiones. Nam P. A. et U. N. opponuntur, item P. N. et U. A. Patet etiam in propositione AB est vel AB non est utrumque terminum eodem modo se habere, et ideò locum habere conversionem simpliciter. Addi posset non A non B est, vel non A non B non est, sed nihil differt a LM est, vel LM non est, posito non A esse L et non B esse M. U. A. seu A non B I. Cf. PHIL., VII, B, II, 72. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, III, 10. ↩
-
Cf. Specimen Calculi universalis (Puz. VII, B, II, 17 verso). VI, I2, f, 23. ↩
-
Cf. Fener, Ve l, 2, 6 vons Bi, Vil, or, Vu, 35g recto ; IV, 3, a, 1 ; VIll, 6-7 . Cf. PHIL., ↩
-
Suppléer : reddi. ↩
-
Cf. Generales Inquisitiones, § 74, PuIL., VII, C, 25 verso ; VIII, 6-7. ↩
-
Cf. le De Arte combinatoria, n° 53 (Phil., IV, 61 ; Math., V, 39). V. dans le Consilium de Encrclopædia nova... de juin 1670 (PHIL., V, 7, f. 5 verso opinion contraire, qui paraît être née précisément des considérations contenu dans le présent fragment. Cf. La Logique de Leibniz, p. 325. ↩
-
Sic. ↩
-
La suite est d'une autre plume. ↩
-
Cf. PHIL., V, 7, f. 3 verso ; VII, B, II, 12 ; Iv, 32. ↩
-
Sic. ↩
-
Sic, pour : inexplicabilis. . Cf. PHIL., VII, C, 21 recto. ↩
-
Sic. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, Iv, i-Io. ↩
-
Ces axiomes sont formulés au point de vue de l'extension, comme ceux du ragment PHIL., VII, B, Iv, I. Ils seraient faux au point de vue de la compréhensior (cf. PHIL., VII, B, Iv, 26, et Phil., VII, 20q : Definitiones Logicœ). . Sic. Lire : D ↩
-
Cf. La Logique de Leibniz, chap. I, S$ 5-7. ↩
-
Sic. Lire : b. ↩
-
Cette page contient encore une longue note marginale sur la Logique du P. FaBry. ↩
-
Nous n'avons pas retrouvé la suite annoncée par ce renvoi. ↩
-
Cf. Nouveau plan d'une science certaine (PuIL., VII, B, vI, 1) ; Elementa Rationi : ↩
-
{ Vid. observationes rariores Benevenii editas cum Observ. Remberti dodonzi. } ↩
-
Si pa Stattiamiuris (Pui., VI, 17) ; Elementa Rationis (p. 339). ↩
-
Cui inest A non A est non Ens seu terminus falsus, verbi gratia si esset C co AB non B, foret C non ens ? . (IO) Aequivalent : A non co B et B non co A. sequitur ex 5. (II) Aequivalent A co B et non A co non B, nam quia A substitui potest ipsi B < per 5. >, ergo substituendo in non A fiet non B, seu pro non A substitui potest non B. Et similiter ostenditur pro non B substitui posse A*. Ergo quia A et B substitui possunt mutuo seu ↩
-
Ce fragment se rattache aux Primaria Calculi Logici Fundamenta du 1°r août 16go (PHIL., VII, B, II, 3). ↩
-
Leibniz avait d'abord écrit les n°s des six premières propositions au-dessus de leur copule. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, II, 36 ; 62 ; VII, C, 23 recto. ↩
-
Leibniz a voulu dire : « non A. » ↩
-
C cs C non A non C sequitur ex 17. pro B ponendo non C. ↩
-
Aequivalent A co AB et non B co non B non A. < Est conversio per contrapositionem. > Nam si (1) A co AB, cum sit (2) non B ∞ non B non AB (per 17) in num. 2. pro AB ponendo A (per I) fit non B co non B non A. Rursus si (I) non B co non B non A, cum sit (per 17) (2) non B o non B non AB, jungendo I. et 2. fit A co AB (dubia tamen nonnihil conse. Dans tout ce §, l'E a été inséré après coup entre non et B. . Ici Leibniz paraît conclure de AC = BC à A = B, ce qui n'est pas possible er général, comme il le dit § 12, mais seulement dans le cas spécifié § 19. ↩
-
Dans tout le § 1g, Leibniz a mis la barre sur B non A, B non AB. Mais c'est une erreur dont il s'est rendu compte lui-même, car au § 17 il avait d'abord mis la barre sur B non AB, puis il l'a effacée pour la mettre sur non AB seulement. ↩
-
Et en effet, Leibniz a écrit X au-dessus de non AB dans le premier membre des deux formules précédentes. ↩
-
Ici Leibniz se trompe : Non AB est contenu à la fois dans non A et dans non B, au sens où il entend le rapport de contenance, c'est-à-dire au point de vue de la " Non A non B », c'est-à-dire « ni A ni B ». Cf. Generales Inquisitiones, § 104. ↩
-
Ici Leibniz rapporte les notations d'un auteur, en y joignant les siennes entre parenthèses. Cf. PuIL., VII, B, Iv, 21. ↩
-
Certains de ces exposants sont barrés d'une ligne horizontale. Nous les imprimons en italiques. ↩
-
C'est justement le signe de négation adopté par BooLe, PEIRCE, VENN et SCHRÖDER (Algebra der Relative). ↩
-
C'est là une des formules dites de De Morgan, parce qu'on a cru jusqu'ici que le logicien anglais De Morgan les avait énoncées le premier en i858. ↩
-
Leçons de Joachim JuNGIUS. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, I11, 24, et Nouveaux Essais, IV, xvII, § 4, où Leibniz fait allusion à « des habiles logiciens ». ↩
-
Ce passage du Journal des Scavans est cité dans La Logique de Leibni,, p. 74 note. Seulement, après les mots : « il n'a jamais voulu rien publier de son vivant » Leibniz a intercalé cette remarque : « (+ je n'avois pas parlé si generalement +). » ↩
-
Ce raisonnement (fondé sur l'impossibilité de l'infini) n'est pas Leibnie ne Sannemens (doise sus tard. les Generales nuisitioses de oalo, se, 3, 64 (PHIL., VII, C, 24 verso). ↩
-
Ce per devrait être effacé. ↩
-
Le. ete. VII, B, in, pruntées au Calcul infnitésimal. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, II, 12 ; III, 41. ↩
-
Leibniz avait d'abord écrit : notam. 28 INÉDITS DE LEIBNIZ. ↩
-
Cf. PHiL., Vil, C, 37. ↩
-
Cf. PHiL., VII, B, II, 12 ; C, 2o recto ; 51 ; VIII, i verso. ↩
-
Suppléer : est. ↩
-
V. La Logique de Leibniz, Note IV. ↩
-
Cf. PHIL., VII, D, II, 5, qui porte la signature de Hodann. ↩
-
Nous avons corrigé quelques fautes de copie en collationnant avec le brouillon de Leibniz (n° I). ↩
-
L'ile de Wight. ↩
-
Hodann a écrit : præparari. ↩
-
Hodann a écrit : Prostratœ. INÉDITS DE LEIBNIZ. 30 ↩
-
| Circumdat ambitus figuræ cam rem, qua est intra figuram. Quodsi figura sit solida, nullo modo ab eo, quod non est in figura, ad id quod in ea est, veniri potest, nisi per circumdans seu ambitum. Circumdans postea aliter sumemus (ubi de motu separante). Ambitus est terminus figuræ totus, et dicitur respectu figuræ, ut circumdans respectu ejus, quod in figura. Sic murus est ambitus civitatis sed circumdat homines in civitate. Extremum seu terminus est locus, quo unum ab alio nullam partem cum ipso communem habente seu separatim mobili attingi potest. Solet etiam extendi ad vicina huic loco. Et ita circumferentia circuli ubique I. Sic, pour posterioris. ↩
-
Hodann a répété ces deux mots par erreur. ↩
-
altras es irpiencis ob daciu premi priam in stima biensura expressa, velut in pecunia. Lucrum est augmentum bonorum, qua pecunia æstimantur. Damnum est decrementum. ↩
-
PERSE, Sat. V, v. go. ↩
-
Allusion à CLAUDIEN, In Rufinum, I, v. 21. ↩
-
Les mêmes sigles se trouvent dans la table n° 3. ↩
-
, Pleraque consideramus, non secundum se, sed secundum modum quo a nobis concipiuntur et nos afficiunt. ? ↩
-
Cf. Puıl.., VII, A, 26, et les Meditationes de Cognitione, veritate et ideis, 1684 (Phil. IV, 422). V. La Logique de Leibniz, ch. VI, § 12. ↩
-
Cr. Pun., V 1, C, u3 verso, VI, greco ; Mill, 9. VII, C, úa verso ; VIII, G terso ; Phil., VII, 301, 300, 350. T. La Logique de Leibni,, ch. VI.S 21. ↩
-
CF. Put., VI, 3, t P3, MVTI. 1, V : La Ligi de de iberis h ch. v1, 54, et ↩
-
Cf. PHIL.. VI, 12, p. Igg, note 1. ↩
-
Cf. PHIL., VII, A, I ; B, i, 1. ↩
-
Cf. PuiL., VII, A, 16 ; B, 1, 12. C'est à ces deux parties de l'Encyclopédie que se rapportent les longs fragments publiés par GERHARDT, sous les nºs VI A (mai 108.) ↩
-
Cf. PuuIL., VII, B, v, 12. ↩
-
Cf. MaTH., I, 2 ; Phil., VII, 300 ; Math., III, 322 ; VII, 20, 274. V. La Logique de Leibniz, p. 204. ↩
-
Leibniz semble ici faire allusion au fait suivant, qu'il rappelle dans sa Lettre à l'Électrice Sophie du 3r octobre 1705 (Phil., VII, 563) : comme il exposait à la ↩
-
La parenthèse précédente se trouvait d'abord ici. ↩
-
Cf. PHIL., IV, 3, a, 3. ↩
-
Sic, pour « naturalis. » ↩
-
La plume de Leibniz se refuse à écrire ce mot nouveau : on lit : « Phrsi » a moitié corrigé en « Phychologia. » ↩
-
Cr. Pii., V, 7 ; 4 : 5 verto. ↩
-
Leibniz a oublié de biffer « et mentis ». ↩
-
Cf. PimL.. VI. 11, a ; VII, C, 87 ; 156. ↩
-
Sic, probablement pour : « obtinendam ». ↩
-
Cf. PHIL., VIII, 60-61 (Bodemann, p. 113). INÉDITS DE LEIBNIZ. ↩
-
corps entier des sciences peur estre consideré comme l'ocean, qui est continué partout, et sans interruption ou partage, bien que les hommes y conçoivent des parties, et leur donnent des noms selon leur manec oe de ea yi,e (coate ole, 1 ploa, mprin ap. Bodedoct ne homeane (St posteri e) el Póge, Voit, P : 68 (Bodema), , P. De4) 53ı, note 2). Cf. De l'horizon de lo ↩
-
Cf. PHIL., V, 6, f. 18 (Bodemann, p. 82) ; VIII, i recto ; et 58-5g (Bodemann, p. 1 13). ↩
-
A Francfort sur le Main, en 16go (v. Phil., IV, 103-104). ↩
-
Ea ratio debet esse in aliquo Ente Reali, seu causa. Nihil aliud enim causa est, quam realis ratio ; neque veritates possibilitatum et ↩
-
Porro perfectio non in sola materia collocanda est, seu in replente tempus et spatium, cujus quocunque modo eadem fuisset quantitas, sed in forma seu varietate. | (13) Unde jam consequitur materiam non ubique sibi similem esse, IoI recto. sed per formas reddi dissimilare, alioqui non tantum obtineretur varietatis quantum posset. Ut taceam quod alibi demonstravi, nulla alioqui diversa phænomena esse extitura. ↩
-
Prima etiam causa summæ est Bonitatis, nam dum quantum plurimum is menionis producit in rebus, simoniam inapturlure per imum perfectionis producit in rebus, ceptionis'. ↩
-
Usque adeò, ut mala ipsa serviant ad majus bonum, et quòd dolores reperiuntur in Mentibus, necesse sit proficere ad majores voluptates. I. Sic, pour : perfectionis. ↩
-
Cette indication se réfère sans doute au catalogue de la bibliothèque de Wolfenbüttel, dont Leibniz était bibliothécaire depuis i6g1. ↩
-
En bas on lit : OxoNIE, apud Theatrum. pret. I. ↩
-
Les manuscrits mathématiques de Leibniz ont été classés par GERHARDT en 14 volumes (M. BODEMANN y a ajouté un vol. XV de Supplément, auquel les observations suivantes ne s'appliquent pas.) Les ir premiers volumes sont divisés en fascicules numérotés ; chacun d'eux porte le titre de l'opuscule principal qu'il contient, n'avons pu indiquer que le numéro du fascicule où elles se trouvent, et nous avons dû, pour la commodité des renvois, distinguer les divers fragments extraits d'un même fascicule par des lettres minuscules qui correspondent à leur ordre relatif, mais nullement à leur rang dans les manuscrits. ↩
-
Cf. PHIL., VII, B, II, 54. ↩
-
Cf. le commencement de MatH., I, 3 : • Demonstrationes Euclideas, ut a Clavio exhibentur, revocabimus, quoad opus et ratio est, ad calculum situs, quo melius ↩
-
Application du principe de raison déterminante à la Géométrie. ↩
-
Cf. MaTH., I, I, b, note. ↩
-
V. La Logique de Leibniz, ch. IX, § 9. ↩
-
Cf. PHIL., VII, C, 79 ; Maтн., I, 3, a. ↩
-
Cf. MATH., IV, 13, e. ↩
-
Formule du principe de continuité ou « de l'ordre général » (Cf. Phil., III, 52). V. La Logique de Leibniz, p. 236, note 1. ↩
-
Cf. Матн., I, 26, a. ↩
-
V. La Logique de Leibniz, p. 493, note I. ↩
-
Cf. MaTH., IV, 12. ↩
-
Application du principe de raison à la Mécanique. Cf. Matн., I, g, f. INÉDITS DE LEIBNIZ. 35 ↩
-
Cf. Lettre à Malebranche, 22 juin 1679 (Phil., I, 332). ↩
-
Cf. MaTH., I, 1, b, et note. ↩
-
Cf. MaTH., I, 1, b, et note. ↩
-
Lire : extensum. ↩
-
Sic. Lire : extat. ↩
-
Ce fragment doit dater de 1683 (voir la fin). V. La Logique de Leibniz, ch. VIII, § 12. ↩
-
Cf. Elementa nova Matheseos universalis (PuIL., VII, B, vI, 9). ↩
-
Cf. Maтн., I, 9, b. ↩
-
Cf. MaTil., I, 9, f ; III, B, 18, b. ↩
-
Cf. la préface de l'Inventorium mathematicum (Math., VII, 13 note). ↩
-
Cf. PHIL., VI, 12, f, 28 (Bodemann, p.90) et MatH., I, 26, d ; 27, a ; III, A, 26, c. ↩
-
Cf. MaTH., I, 26, c ; 27, b ; III, A, 26, c. ↩
-
Cf. les traorigor de la Doctrine sume ePt harnet Puu.., VIII, 94-95. Cf. les fragments MaTH., VIII, 27, sur le triangle harmonique inventé en 1673. e présent fragment est donc postérieur à cette date ; et d'autre part, il paraît anté. ieur au fragment suivant, qui date probablement de 168o ↩
-
Bockenemb = Bockenem, village du cercle d'Hildesheim. Il est bien probable tion de l'observation du magnétisme terrestre, de la déclinaison et de l'inclinaison (Foucher de Careil, VII, 395, 506, 51g, 562, etc.). V. La Logique de Leibniz, p. 527, INÉDITS DE TRIRNIZ. ↩
-
Cf. Schediasma de arte inveniendi theoremata, 1074 (Puu.., VI, 12, di. ↩
-
Cf. PHIL., ↩
-
Cf. le fragment Maтн., I, 2-, a. ↩
-
Lire AC au lieu de CD. ↩
-
Tout ce qui précède est encadré dans un contour fermé. ↩
-
C'est-à-dire : (A + B) + (C — D) = C + (A + B - D). ↩
-
Cf. le préambule du Pacidius Philalethi, octobre 16-6 (MaтH., X, II). On sait que Leibniz avait résumé en latin le Phédon (en mars 1676) et le Théétète (PuIL., III, 1o, a, b ; ap. Foucher de Careil, B, p. 44, 98). ↩
-
FONTENELLE, Éloge de Sauveur. ↩
-
Cf. Lettre à Jean Bernoulli du 29 janv. 1697 (Math., III, 363). V. La Logique de Leibniz, Note XVII. ↩
-
Application du principe de raison ou de son corollaire, le principe de symétrie. ↩
-
Cf. MaTH., I, 26, d ; 27, b. . L'un des deux cum est de trop. ↩
-
Cf. Phil., VII, 60. ↩
-
Ce n° manque au catalogue Bodemann. ↩
-
V. La Logique de Leibniz, Appendice III, § 8. ↩
-
Le duc de Roannez, ami de Pascal. ↩
-
Lire : « Méré. » ↩
-
Car il rire CP Nor a gure de pis r. 300. ↩
-
Le même problème est traité dans les fragments MATH., III, A, 16, 30 INÉDITS DE LEIBNIZ. ↩
-
Notation employée dans le De Arte combinatoria (1666). ↩
-
Suppléer ici : 13. ↩
-
Cf. Lettre à Christian Wolf, ap. Acta Eruditorum de 1713 (Dutens, III, 408). ↩
-
Il s'agit probablement du fragment De seriebus summabilibus, catalogué MaTH., VIII, 4 ; ce qui en détermine la date. ↩
-
On trouve des figures ou signes de ce genre ap. Math., VII, 179. ↩
-
Leibniz a voulu dire le contraire : l'angle inscrit est la moitié de l'angle ar centre sous-tendu par le même arc. ↩
-
Cf. MATH.. I, 8. ↩
-
V. La Logique de Leibniz, p. 40g, note 2. ↩
-
Allusion à DESCARTES. Tout ce morceau est dirigé contre les Cartésiens. ↩
-
Cf. Мaтн., I, 27, a. ↩
-
V. La Logique de Leibniz, ch. IX, $§ 5 sqq. ↩
-
En enci Pil, 1, 195 ; Nomeaus Esais, IV : , S 6. V. La Logique de Leibniz, p. 266, note I. ↩
-
Voir l'analyse sommaire et les extraits que GERHARDT a donnés de cet ouvrage au'il date de 1688) ap. Math., VI, 8-o, et Archiv für Geschichte der Philosophie, t. I ↩
-
Adressé à Thévenot. ↩
-
D'après un brouillon de 4 pages de la main de Leibniz, et une copie de 4 pages de la main d'un secrétaire, revue par Leibniz. La pagination est celle de la copie ↩
-
VIrgILe, Enéide, III, 72. ↩
-
Il existe de cet ouvrage un brouillon de la main de Leibniz (f. 33-44), une copie partielle de la main de Leibniz (f. 31-32) et une copie de la main d'un secrétaire, evue par Leibniz (f. 1-3o). C'est celle-ci que nous reproduisons, en la collation ant avec la copie de Leibniz et en la complétant par le brouillon de Leibniz. Celui ci porte le titre : Pacidius Philalethi S. Dial. Mot. plag. I (2, 3, 4, 5, 6) Scripta in navi qua ex Anglia in Hollandiam trajeci. 1676 Octob. ↩
-
Note de la main de Leibniz, citée par GERHARDT, loc. cit. ↩
-
V. p. 568, note I. ↩
-
Ici finit la copie de Leibniz (f. 31-32). , Dans le brouillon : experientia. ↩
-
Correction au crayon. ↩
-
Lire : Charinus. ↩
-
Sic, faute de copiste pour -dum. ↩
-
Pour sensuum. ↩
-
Cet alinéa a été cité par GERHARDT (loc. cit.). ↩
-
Ce passage (depuis quolibet momento) a été cité par GErHARDT (loc. cit.). ↩
-
Ce passage (depuis nullam esse portionem) a été cité par GErHARDt (loc. cit.). Cf. PHIL., VIII, 7 verso. ↩
-
Ce. P. s6 e (depuis Id ergo) a été cité par GERARDT (loc. cit.). ↩
-
Allusion aux Cartésiens. ↩
-
Sic ↩
-
Les volumes MaTH., XII, XIII et XIV sont des liasses de papiers de tous formats non classés. Aussi ne pouvons-nous donner aucune référence précise pour ces fragments, que nous avons remarqués à cause de leur date. ↩
-
Dans cet Index, on a intercalé les mots grecs au rang alphabétique qu'occuperait leur transcription latine. On a réuni les mots français aux mots latins qui en sont la traduction ; on a joint en général au verbe ses participes et à l'adjectif l'adverbe et le substantif qui en dérivent (Ex. continuus, continuum). Enfin on a séparé les divers sens d'un mot par des indications abrégées, qui sont : alg (èbre), anat (omie), arith (métique), géom (étrie), gramm (aire), log (ique), math (ématique), phys (ique), ↩
-
Nous ne tenons pas compte des passages où Animal, Homo, etc., sont employés comme exemples de termes logiques. ↩
-
- 551, 621, 62 : Incorporalis, Incorporeus : 12, 40, 224. Infinitesimus : 144. Indéfinible : 187. Infinities : 147, 165. Infinitivum : 28g. Indefinitus : 58-60, 125-128, 137, 138, 346, 250, 275, 323, 367, 375, 377, 319, nfinitus : 1-3, 7-I0, I5-10, 23, 24, 50 107, 113, 116, 119, 133. 7,99,10 Indemonstrabilis : 186, 219, 221, 369. 147, 149, 165, 168, 178, 180, 183, 186, 187, 191, 215, 251, 257, 272, 276, 341, Independens : 473.
-
V. Partes, Totum. Pelliceum : 460, 466. ↩
-
; f, 1-2 : Collectanea de inventione (1676). Maтн., I, 26, e : Modus reducendi problemata (1680) ; c, d : Synthèse et Analyse ; I, 27, b : Synthesis, Analysis. Vi Be , 20 de Ça dinatoria, mae ViD, 1rs (ombinatoria (158ui). PHI.., VI, 17 : Ad Stater am juris. MAтH., III, ИАтн., III, А, : PHIL., VII, C, 81 MaTH., VII, 5 : Tentamen Anagogicum ; VII, 5, a : « Specimen Analyseos Anagogicæ » (16g8 ? ). MATH., IX, i : Préface du Phoranomus. ↩
-
Les titres en italiques sont seuls originaux. Ceux qui sont empruntés au texte sont entre guillemets. Les dates conjecturales sont suivies d'un point d'interrogation. ↩
-
Ce fragment est désigné dans La Logique de Leibniz par la lettre c. ↩