Quid de rebus vel corporeis vel incorporeis senserit Boscovich
François Évellin, Quid de rebus vel corporeis vel incorporeis senserit Boscovich, Paris, Librairie Germer Baillière et Cie, 1880.
Avertissement sur l’état du texte (texte brut non corrigé)
Ce document est issu d'une reconnaissance optique de caractères (OCR) automatique en attente de relecture éditoriale. Il comporte encore des coquilles, des artefacts typographiques et des balises manquantes (italiques, notes, coupures de mots). Merci de vous reporter à l'édition imprimée originale avant toute citation.
Source : Gallica / Bibliothèque nationale de France.
[p. 1] QUID DE REBUS
VEL CORPOREIS VEL INCORPOREIS
SENSERIT
BOSCO WICH
Inter præstantes novissimi sæculi philosophos, egregium sibi nomen comparavit Rogerius Josephus Boscowich. Neminem fere, vel præsenti in tempore invenias, dummodo scientiarum aut Philosophiæ omnino rudis non sit, qui nesciat eum, mathematicæ præsertim studiosum,
solerti ingenio assiduaque opera, materiæ intima scrutatum esse ; imo, de ultimis corporum ac remotissimis partibus disserenti, fieri nequit ut sponte non occurrat, simul ac Leibnitii nomen, quasi germana philosophi nostri memoria. Fatendum est tamen plurimos fugere, vel quo argumentandi filo ad illam, quam dixit suam, « Theoriam »>devenerit, vel quam arcta sit partium in « Theoria » connexio. Placuit ergo meliorem in lucem vocare quæ a doctissimo viro excogitata sunt, et postquam in promptu fuerit operis totius continuitas, quid ipsi de his rebus sentiamus aperire ; cum autem utrumque propositum assequi commodius liceat, si prius philosophum inter æquales suo loco reposuerimus, primum memorare in animo est opiniones ac disciplinas quæ tum temporis vigebant, quo clarius
1 [p. 2] appareat quid ex alieno noster deprompserit, quid de suo protulerit.
Hoc itaque tripartito dividetur opusculum.
Prima pars in breve coacta, tota eo spectabit ut philosophi vitam, studia, curas, mentem denique ipsam patefaciat ; memoratis ordine quos ediderit libris, sepositis quæ aliis auctoribus, quæ auctor ipse suopte scripserit ingenio, proæmii vicem ea pars obtinebit.
In secunda, consulto quidem negligentur quæ mathematici aut physici sibi, ut propria, vindicent ; animum ad ea potius adhibebimus quæ e Philosophia sunt, universi scilicet generis et quæ latius pateant quæstiones. Hos intra limites videre erit, quibus a principiis orsus, quam ratiocinandi viam ac methodum secutus, ea demum collegerit Boscowich quæ summam illius doctrinæ et quasi corpus constituunt.
In tertia, ad disceptationem veniemus, et perlustrato opere quod tot et tam diversa in unum mire coagmentat, si quæ dubia, si quæ falsa appareant, ea ad unicum erroris fontem revocare conabimur.
[p. 3]
Caput Primum.
Rogerius
Josephus Boscowich, vitam anno post Christum natum 1711, quarto decimo kalendas Junii, Rhausi 1, in Dalmatia, auspicatus est ; magistris a tenera ætate traditus, dedit acerrimi ingenii specimen, ut studia humanitatis, annos vix quatordecim natus, miræ brevitatis curriculo peregerit (1725). Jam tum, schola liber, militiæ Societatis Jesu voluit adscribi, et, novitii nomine, hoc in Romano collegio ubi tam diu ei vivendum erat, omnem scientiæ operam navavit, mathematicis impensius indulgens quæ tum maxime florebant, et quibus aptiorem eum fecerat acuti et subtilis animi natura. Memorant quippe, si hæc minora legenti non videntur, discipulum adhuc, apud studiorum consortes in admiratione fuisse, quod magistri partes nonnunquam suscipiens, mathematica, et quidem luculenter, docuisset. Quæ igitur, labente superiori sæculo, celeberrimi geometræ excogitaverant, iis apte usus est, ut vel mechanicam vel physicam incrementis novaret, hanc ipse infinitorum et infinite parvorum artem secutus quam simul pari solertia Newtonus et Leibnitius invenerant, quæ autem a recentioribus exculta 2, uberiores in [p. 4] annos fructus proferebant. Eas primum quæstiones expedire tentavit quæ ad sidera siderumque cursus pertinent ; scripsit de Maculis Solaribus et de Aurora boreali (1736) (1) ; hæ vero nascentis ingenii exercitationes nihil habebant quod oculos animosque in eum possent convertere, quum haud multo post solemnia vota quibus nuncupatis mos est novitium in Patres coop(1). De maculis solaribus. Exercitatio astronomica habita in Collegio Romano S. J.
Romæ : typ. Komarek. — 1736.
De Mercurii novissimo infra solem transitu. Dissertatio habita in Seminario Romano. Romæ, typ. Anton. de Rubeis, 1737.
De Aurora Boreali.
Dissertatio habita in Seminario Romano. Romæ, typ. Ant. de Rubeis (eadem eodem anno edita fuit etiam typ. Komarek). 1738. De novo telescopii usu ad objecta cælestia determinanda. Dissertatio habenda a PP. Soc. Jesu, in Collegio Romano. Romæ, ex typ. Komarek. 1739. Exstat recusa sine ulla mutatione in Actis Lipsiensibus ad annum 1740.
De veterum argumentis pro Telluris Sphæricitate. Diss. hab. in Sem. Rom.
Romæ, typ. Ant. de Rubeis, 1739.
S. J.
Dissertatio de Telluris figura, hab. in Sem. Rom. S J. — Romæ, typ. А. de Rubeis.
Anno sequente (1740) Boscowich publicus in Col. Rom. matheseos professor institutus est.
Antequam de viribus vivis scriberet, eas disceptationes edidit :
De circulis osculatoribus. Diss. habenda à P. P. Soc. Jesu in Coll. Rom. Romæ, typ. A. de R. 1740.
De motu corporum projectorum in spatio non resistente. Diss. habita in Sem. Rom. S. J. — Romæ, typ. A. de R. 1740.
De Natura et usu infinitorum et infinite parvorum. Diss. habita in Coll. Rom. S. J. Romæ ex typ. Kom. 1741.
De inæqualitate gravitatis in diversis terræ locis. Dissert. hab. in Sem. Rom.
-Romæ, ex typ. Kom. 1742.
S. J.
De annuis fixarum aberrationibus. Diss. hab. in Coll. Rom. S. J.
Romæ, ex typ. Kom. 1742.
De observationibus astronomicis, et quo pertingat earumdem certitudo. Romæ, A. de R. 1742.
Diss. hab. in Sem. Rom. S. J.
Disquisitio in universam Astronomiam publicæ disputationi proposita in Coll. Rom. S. J. Romæ, ex typ. Kom. 1742.
De motu corporis attracti in centrum immobile, viribus decrescentibus in ratione distantiarum reciproca duplicata, in spatiis non resistentibus. Diss. hab. in Coll. Rom.- Romæ, typ. Kom. 1744.- Eadem prodiit (1747) in Comment. Acad. Bononiensis. T. II, par. III. 1743.
Nova methodus adhibendi phasium observationes in Eclipsibus Lunaribus ad exercendam geometriam et promovendam astronomiam. Diss. hab. in Coll. Rom.
Romæ, ex typ. Kom.
[p. 5] tari, publicus jam matheseos professor, disceptationem in medio proposuit cui titulus : De Viribus vivis (1745) 3. Tum primum suscepti Newtonianos inter et Leibnitianos certaminis particeps interfuit Boscowich, et ubi pugna acrior eo se animosior inferebat.
Vires vivas,
eas scilicet quæ motibus se exserunt, in mechanicam in vexerat Leibnitius, quas secus ac ceteras metiri oportere contendebat, et illius vestigiis insistens Joannes Bernullius doctrinam eamdem novis confirmaverat argumentis ; qui aliter sentiebant, multorum optimorumque testium afferebant auctoritatem : Cartesii primum, qui quidem, immatura tum quæstione, vires in duo genera • dividi posse vix præsenserat ; Newtonis deinde et Euleri qui earumdem dividendarum se nullam certam causam invenisse profitebantur. His laudato in opusculo Boscowich assensus est, et multa quæ ad probandas vires vivas proferri solebant, explanavit aut saltem explanata existimavit « per solas velocitates a viribus mortuis desumptas 4. » — Magni profecto laboris opus, non id tamen quod controversiam dirimeret !
Interea Newtonianæ doctrinæ in dies curiosior, post haustas e Principiorum libro opiniones quas de motu et viribus vulgaverat, totum se ad alterius ejusdem Newtoni operis studium, Opticæ scilicet, ut videtur, adhibuit, et novis opibus instructus, disceptationem edidit « De lumine (1748) 5 », qua leges experientia duce inventas, [p. 6] exquisitissimis Mathematicorum rationibus confirmabat.
Explorata jam omni ex parte scientia, persuasum habuit philosophus, ab unico principio velut ab uberrimo fonte manare mathematicam omnem et mechanicam ; ideo novum opus elucubravit, quo sententiam hanc illustraturus, ostendere destinabat quanti sit momenti lex illa continuitatis in scientiis toties usurpata 1754 (1). Tum quoque ducem Newtonum secutus est ; Newtonus quippe mathematicas « quantitates », si modo numerum excipias, augeri aut minui, additis sublatisve certis quibusdam partibus, prorsus negaverat ; imo contra, contendebat eas uno et æquali tenore ad præceptos anticipatosque limites, nusquam abrupto continuitatis filo, vergere. Inde inventa et prolata ab illustri viro nomina illa « Fluxio » et « Fluens » quibus significabatur labi, velut motum ipsum, geometræ lineas, quum ad illius arbibitrium crescunt aut decrescunt. Principium hoc commune, quo mathematicis saltu omni interdicitur, tanti valere arbitratus est Boscowich, ut eo, velut stabili et inconcusso usus sit fundamento, quo totam, in futurum, philosophiam erigeret 6.
Duas partes continet dissertatio de Lumine, prior ex typ. A. de R. 1748, posterior ex typ. Kom. eod anno 1748.
(1) Ante editam de continuitatis lege disceptationem, scripserat Boscowich :
De determinanda orbita planetæ ope catoptricæ, ex datis vi, celeritate et directione motus in dato puncto. Excercitatio hab. in Coll. Rom.. — Romæ, ex typ. Kom. 1749.
De centro gravitatis, 1751, ex typ. Kom., et de Lunæ atmosphera, typ. et sumpt. Nicolai et Marci Palearini, 1753.
Prodiit in publicum dissertatio de continuitatis lege et consectariis pertinentibus ad prima materiæ elementa eorumque vires, anno sequente, 1754.
[p. 7] Imparem tamen se scrutandis detegendisque naturæ mysteriis fore intellexit, si abstracta illa semotaque a rebus « Continuitatis lex, »
sola auxilio adhiberetur. Forma quidem motus est continuitas, motum autem minime supplet : imo, motum continet et involvit, ut motus ipse vires. Viribus ergo nihil verius, nihil solidius : quibus sublatis, frustra quæras, quid motu continuo materiam inertem moveat, accersitis autem, vitalis extemplo et vegetus Naturæ spiritus afflatur. Jam vero, investigandum superest quæ sint eæ vires et quibus discriminentur signis ; eas in duo genera « attractionem », scilicet et « repulsionem » Principiorum auctor diviserat ; cujus etiam tum opinioni assentiens Boscowich, de suo tamen depromit, cum vires « unicæ legi »> subjiciat, in opusculo, quo, forma ingenii proprii clarius adhuc expressa, (1755) prima Theoriæ illius celeberrimæ quæ mox in disceptationem veniet lineamenta agnoscas 7.
Ut vires continuitatis legi parent, sic materiam vires regunt, et corporum partes ita permeant ut elementa non sinant in unum coïre et perpetuam in compagem congregari ; inde fit ut vacuo quasi innatent ultima corpuscula. Hæc, jam suus, nec ultra cujusquam imitator fuse evolvebat philosophus noster, de Divisibilitate Materiæ disserens 1757 8 ; qui libellus scriptos modo de Continuitate et de Lege virium libellos haud aliter sequebatur atque præmissas in argumentis sequitur conclusio.
Aderat tandem in promptu coacta undique et contracta notionum strues quibus opus totum compingeretur ; anni sequentis intervallo, sparsa in unum corpus membra collegit : qua id opportunitate fecerit ipse [p. 8] monet 9. Fama ejus omnibus Italiæ provinciis adeo percrebuerat, ut in eum munera et honores licet invitum confluerent. A Lucensibus 10 igitur ad Austriacum imperatorem, anno 1758, missus est, ut de eorum commodis gratiosus orator apud eum ageret. Confecto quod mandatum erat negotio, in eo erat ut Romam reverteretur, quum hiemali intemperie'et asperitate frigorum inusitata, trans Alpes, Vindobonæ, morari coactus est ; ibi intra muros Academici Collegii Societatis Jesu, ab omnibus vitæ curis et deliciis seclusus, illam « Philosophiæ Naturalis Theoriam »
(1758) composuit, quæ Principi Archiepiscopo Vindobonensi dedicata est. Quid sit opus, qua in fingendo eo arte usus sit dicentem ipsum audire libet :
« < Habetur in eo, inquit, novum quoddam uni« versæ Naturalis Philosophiæ genus, a receptis huc « usque et usitatis plurimum discrepans quanquam « ex iis quæ maxime omnium per hæc tempora celebran« tur
casu quodam, præcipua quæque, mirum in « modum compacta atque inter se veluti coagmentata, « conjunguntur ibidem, uti sunt simplicia atque inex« tensa Leibnitianorum elementa, cum Newtoni viri-' « bus... Casu, inquam, neque enim ego, conciliandi « studio, hinc et inde decerpsi ad arbitrium selecta, « quæ utcumque inter se componerem atque compagi« narem ; sed, omni præjudicio seposito, a principiis « exorsus inconcussis, et vero etiam receptis communi« ter, legitima ratiocinatione usus, et continuo conclu« sionum nexu, deveni ad legem virium in Naturâ « existentium, unicam, simplicem, quæ mihi et consti« tutionem elementorum materiæ, et mechanicæ leges, [p. 9] « et generalis materiæ ipsius proprietates et præcipua « corporum discrimina, sua applicatione ita exhibuit, ut « < eadem in iis omnibus ubique se prodat uniformis « agendi ratio, non ex arbitrariis hypothesibus et ficti« tiis commentationibus, sed ex sola continua ratioci« natione deducta 11. »
Ascensu quodam continuo Boscowich ad id fastigium tandem pervenerat, unde non solum hanc vel illam regionem intueri licet, sed rerum ipsam universitatem, et singulas supra leges quas singulæ perspiciunt scientiæ, legem illam unicam augurari, perenne philosophiæ studium, qua Numinis æterni voluntas significetur.
« Ejusmodi est nostra agendi ratio, ut eas ubique vel « definiat vel adumbret
combinationes elementorum « quæ ad diversa præstanda phænomena sunt adhi« bendæ, ad quas combinationes Conditoris Supremi « consilium et immensa Mentis Divinæ vis ubique re« quiritur, quæinfinitos casus perspiciat, et ad rem aptis« simos seligat, ac in Naturam inducat. »>
Hic sistendum, si inter scripta Boscowich, id quod ad philosophum attinet advertere tantum in animo sit ;
nullum enim aliud postea opus edidit quod sibi, ut vere proprium, possit Metaphysica reposcere 12. Ad pristina [p. 10] studia redux (1), impensam Astronomiæ et Opticæ dedit operam (2) : interdum etiam, his in doctrinis altiora deseguineorum vinculo, sed arctiore veteris amicitiæ et quotidianæ fere consuetudinis nexu conjunctus est.
« Recentiorem philosophiam versibus tradit, opus jamdiu expetitum, ac iis omnibus qui..... in intima quædam naturæ veluti penetralia recepti, altioribus physicarum rerum contemplationibus assueverunt, futurum sane et jucundissimum et utilissimum.....
A B. Stay, cardinalis ipse Valentius, cui opus est dicatum, efflagitaverat ut Newtoni doctrinam in lucem promeret : « Valentii cardinalis auctoritate permotus, duram admodum et periculi plenam..... abstrusioris philosophiæ versibus illustrandæ provinciam suscepit..... et brevi tempore, præclara quæque quæ ad rerum naturalium cognitionem pertinent, Newtoni inventa, et alia sane quam plurima scitu digna quæ ad plenam naturæ comprehensionem conducunt, libris X complexus est. »
Versibus argumentum subjecit Boscowich « amplum quidem et quanta maxima fieri potuit cum perspicuitate propositum » lectori consulens algebraici calculi aut geometrici schematis vel ignaro penitus, vel admodum gnaro ; adjecit quæ supplementa libuit appellare, in quibus « geometram » præsertim et « arithmeticæ aut trigonometriæ peritum » alloquebatur.
His e supplementis, ut diximus, exprompta sunt, quæ de Tempore et Spatio, « Philosophiæ Naturalis Theoriæ adjici voluit Boscowich. » Notandum est eo ipso anno quo desiit Noster philosophari, obiisse Ben. XIV, cujus in locum successit Clem. XIII, durior multo ac severior pontifex.
(1) Prodierant jam elementorum matheseos libri tres, anno 1752, sub titulo : Elementorum matheseos ad usum studiosæ juventutis — tomus primus complectens Geometriam planam, Arithmeticam vulgarem, Geometriam solidorum, et Trigonometriam, cum planam, tum sphæricam ;
tomus secundus in qua Algebræ finitæ elementa traduntur
tomus tertius continens Sectionum Conicarum elementa, nova quadam methodo concinnata, et dissertationem de transformatione locorum geometricorum, ubi de continuitatis lege ac de quibusdam infiniti mysteriis.
Typ. Generosi Salomoni omnes in-8°.
(2) Que tum de optica et astronomia scripsit, provecta ætate voluit ea inum colligi. Hinc collectio nova Bassani edita 1785, 5 vol. in-8. « Nova appello, inquit Boscowich, hujus collectionis opera, quod nunc primum impressa prodeunt in publicum. Plura ex iis jam ego quidem conscripseram ante postremum meum transitum ex Italia in Galliam quo me contuli 1773, extincto eo religioso ordine in quo vixeram per annos octo et quadraginta ; nonnulla etiam transmiseram ad Regiam scientiarum Parisiensem Academiam quæ ipsa typis destinaverat. »> Liber primus agit de telescopiis dioptricis quæ appellant achromatica. Liber secundus..... de combinationibus ocularium ; accedunt quæ pertinent ad corrigendum errorem sphæricitatis... unde profluit forma telescopii dioptrici...
[p. 11] rens, ab inspiciendis deflexit principiis, ut ad varios usus se converteret quibus in adjuvandos homines scientia possit adhiberi. Utrum prudentior, philosophiæ culmina deinceps scandere recusaverit, an ab iis fuerit deterritus qui, religionibus obnoxii, Newtonianis opinionibus tum quoque repugnabant, parum liquet : id profecto haud dubium est, eum, consideratione et contemplatione Naturæ prorsus omissa, periculosa minus posthac attigisse.
Multa quippe alia memorabit scientiarum curiosus, quæ præstanti huic viro in magna laude ponenda sint ; dicet quot et quam nobilibus titulis insignitus sit (1), quot feliciter obierit munera, quam flexibile ad omnia pariter fuerit illius ingenium. Architectus, quærit qua arte fulciri possit celsum templi illius hæmispherium quod Romæ in beati Petri honorem structum erat (2) ; geometres, finium superficiem describit quæ tum in pontificia erant ditione ; consultissimus Astronomiæ professor, duos « meridiani circuli » gradus (3) summi Pontificis
Liber tertius... de cometis... Opuscula pertinentia ad planetam novum ab Herschelio in Anglia detectum.
Liber quartus. Methodus verificandi instrumenta quæ in Astronomia adhiberi solent.
Liber quintus agit in primis de Saturni annulo et de Solis rotatione.
(1) In Regiam Londinensem Societatem et in eam Academiam quæ dicebatur « Arcadum » adscitus est.
(2) Parere di tre matematici, sopra i danni che si sono trovati nella Cupola di San Pietro sul fine del 1742, dato per ordine di N. Sign. Benedetto XIV, in-4.
1742.
Riflessioni de PP. Tomaso Le Seur, Francesco Jacquier, dell'Ordine de
'Minimi, e Ruggiero Giuseppe Boscowisch della Comp. di Gesù, sopra alcune difficoltà spettanti
i danni e risarcimenti della Cupola di S. Pietro proposte nella Congregazione tenutasi nel Quirinale, a 20 Gennaro 1743, e sopra alcune nuove ispezioni fatte dopo la medesima Congregazione.
(3) De litteraria expeditione per Pontificiam ditionem ad dimetiendos duos meridiani gradus et corrigendam mappam geographicam jussu et auspiciis Bened. XIV.
P. M. suscepta a Patrib. Soc. Jes., Christophoro Maire et R. J. Boscowich. — Romæ, 1755. Nic. et M. Palear.
Quidquid eo volumine continetur est Patris Boscowich, præter bina brevia opuscula Patris Maire, quæ ipse P. Boscowich inseruit, [p. 12] Ben. XIV jussu et auspiciis, in longitudinem æstimat, horum laborum particeps qui tota in Europe post inventam a Newtone attractionis legem cæpti fuerant ut terræ circuitus quam accuratissime definiretur. Opticæ peritissimum, disperso religioso ordine cui antea fuerit adscriptus (1773), regia Ludovici sexti decimi Galliæ regis munificentia binis honestavit diplomatis, quorum priori ea verba præmissa erant : « secessum illi præberi, ut meditationibus sublimibus vacare posset ; » in posteriore, titulus ei directionis opticæ pro re maritima decernebatur.
Ei tamen in primis curæ fuit Italia quam assiduo cultu
prosecutus est ; Italiam agrorum cultura et audacibus operum cæptis ditiorem fore præoptabat ;
dilatandum
portum Terracinæ,
Pontinam paludem curabat
exsiccandam.
Litterarum curiosus 13, poëta idem et investigator antiquitatis dili-[p. 13]gens (1), ab omnibus Italiæ principibus et « minis.
tris » effusius excipiebatur (2).
Sed a temporariis et caducis revocare animum oportet. Eum potius, mente complecti liceat qui æterna et superna meditatus est.
Exstant etiam pauca admodum exemplaria unius ex illis quæ in Italia appellantur Cantatine, impressa Viterbii, anno 1750, pro Visitatione B. Mariæ Virginis, in qua sex, quæ dicuntur, Ariette, profanæ, ad sacrum argumentum transferendæ erant, manente musica, et inter se connectendæ.
(1) D'un'antica villa scoperta sul dosso del Tuscolo : d'un antico orologio a Sole e di alcune altre rarità, che si sono tra le rovine della medesima ritrovate. Luogo di Vitruvio illustrato, — Ibi ejus schediasmatis auctor profert, uti ipse profitetur, quæ singillatim audierat ab ipso P. Boscowich.
Lettera del P. Rug. Gius. Boscowich dell'Compan. di Gesù al sign. Ab. Angelo Bandini in riposta alla lettera del Sign. Ernesti Freeman sopra l'obelisco d'Augusto. (Nomen Freeman est fictitium, auctorem denotans Neapoli latentem et aliis operibus satis notum.) Exstat eadem etiam in folio.
Altera de eodem obelisco admodum prolixa epistola, italice et latine scripta ad eumdem Bandinium, suo nomine ab ipso Boscowich habetur, in ejusdem Bandinii opere cui titulus. « De obelisco Cæsaris Augusti e Campi Martii ruderibus nuper eruto. »
(2) Hic alluditur itineri quod per varias Italiæ provincias, anno 1765, suscepit Boscowich, comite Lalande, quo dum vixit, familiarissime usus est. Vid.
Journal des Savants, 1792. Elog. de Bosc.
Obiit pridie idus Februarii, anno 1787, Mediolani, quo accitus fuerat ut unum meridiani gradum metiretur. Extremam senectutem ita vexaverat prava machematici d'Alembert cum eo simultas, ut lymphatus aut lymphati similis, fatiscente ævo, haud semel visus sit.
[p. 14]
Caput Secundum.
Post mortuum Leibnitium, ante vulgata et celebrata Kantii opera, intercidit temporis spatium quod hos duo eminentes viros sejungens, interregnum jure dicas, cui quidem proprium id ac peculiare est, ut opem mathematicæ philosophia assidue poscat, cujus principiis nitatur,
spiritu
incitetur, facultatibus
aliquantum augeatur.
Si præcipuas Europæ regiones his annis recensueris, Angliam scilicet, Germaniam aut Italiam, rursum vigentem ac valentem cernes geometricam illam methodum quam prior Cartesius noster usurpaverat. Semen crederes quod effeto jamdiu agro sterile, uberrimos iterum in nova ac vegeta tellure fructus edit. Angliam primum adeamus.
In Cantabrigiensi Universitate, ubi tum maxime Mathematicæ laus floruit, præclarus ille Naturæ interpres Newtonus studiorum curriculum absolverat, Cartesii geometriam, ut perhibent, assidue lectitans, a quo sane dissidet, si singula minutius perspicias, si universa, minime : aliæ enim interdum opiniones, eadem mens ; ut opera utriusque perlegenti, spontaneus et quasi voluntarius in Natura motus appareat nusquam, ubique e contrario, strictæ mechanicæ leges et impulsus externi necessitas ante oculos observentur.
Idem præbet Germania spectaculum. Accepimus Wolfium mentem ad mathematicam mature [p. 15] applicuisse, cui postea ad philosophandum « methodi gratia » magis ac magis incubuit. Rei in argumentum advocare possumus opera hæc quibus usque ad satietatem disputatur, dum alia ex aliis agmine continuo oriuntur axiomata, theoremata, corollaria. Hic quidem Leibnitianæ doctrinæ corpus
invenias ;
longissime spiritus abest : idem sonant verba, res discrepant. Haud multo post, ultra quoque
progressus est Eulerus. Mathematicæ auxilio quam sæpius humanæ scientiæ initium et fontem prædicavit, eam ipsam « Monadum » doctrinam evertere conatus est quam Wolfius alienæ tantum methodo accommodare tentaverat ; Leibnitianis igitur infensus a quorum sententia maxime abhorrebat, nihil aliud, dum vixit et scripsit, persecutus est, nisi ut Cartesianam metaphysicam quam cum rebus et mathematicis
calculis
consentaneam
magis
arbitrabatur, meliorem in lucem promeret.
Si verum quærimus, mathematici potius aut physici habendi sunt quam philosophi plerique eorum qui ad studia naturæ per hæc tempora se, contulerunt ; hac præsertim nota a Cartesio differre videntur, qui mathematicæ idem et metaphysicæ
curiosus, parem
ex utraque laudem decerpserat. Duo igitur regna hæc, licet mutuis juncta commerciis, distincta esse voluerat Gallicæ philosophiæ princeps ; tum vero adeo omnia verterant ut unum fere in alterius ditionem subactum esset. Non sociam scientiæ philosophiam, non eam quæ ex æquo cum rivali, et pari jure incederet, ancillam verius diceres.
Id cuique spectatissimum fiet, modo vel primoribus labris attigerit quæ in Italia, eo ipso ævo, edidit Boscowich. Haud secus ac Wolfius et Eulerus, quorum perlegerat opera, et quos propriis in operibus interdum laudat, arbitratur philosophus noster ad mathematica confugiendum esse, ut vera inde et certa hauriantur [p. 16] quæ in metaphysicam possint transferri. Opinionum varietate, imo, repugnantia permotus quæ tot sunt quot philosophorum scholæ numerantur, disciplinas omnes ad unam redigendas curat, et propositum id ut assequatur, numerorum et figurarum scientiam in auxilium advocat. Quasi duas et quidem oppositas inter se doctrinas, quum altera mentis imagines, altera res ipsas intueatur quales sunt, uni et eidem legi parere necesse sit ! Sed in præsenti, narrandum, non disputandum ; a mathematicis saltem, seriem hanc, continuum hunc tenorem Boscowich mutuatus est, quæ tantopere apud geometras mirabatur Cartesius. Omnia, ut mox patebit, inter se in Theoria stricte cohærent ; alia ex aliis mirum in modum nectuntur.
§ 1er.
Theoriæ totius fundamentum est « Continuitatis lex. » Notandum est, principium hoc multo libentius accepisse Newtonianos quam cætera quæ a Leibnitio deprompta sunt. Qua de causa, satis compertum erit, si animadveterimus vocabulum idem esse, rem magna ex parte dissimilem. Leibnitius quidem, universam in rerum Natura continuitatem prædicaverat : omnia scilicet, tempore, in melius provehi, spatio, in longitudinem et latitudinem sine intermissione ulla porrigi opinabatur. Newto autem et quicumque, scientia instigante, contendebant materiam foraminibus multis, cribri instar, esse confossam, continuitatem, angustiores intra terminos definiendo, coarctabant. Eorum sententiam haud cunctanter sequitur Boscowich qui, continuitate in rebus negata, eam in motibus tantum, et in iis quæ a motibus pendent, uti sunt distantiæ et intervalla, haberi putat. Exempla in promptu sunt. « Quando, inquit, sol oritur [p. 17] « supra horizontem, si concipiamus discum ut conti« nuum, et horizontem ut planum quoddam, ascensus « < solis fit per omnes magnitudines, ita ut a primo ad « postremum punctum, et segmenta solaris disci, et « chordæ segmentorum crescant, transeundo per omnes « intermedias magnitudines. At sol quidem, in mea « Theoria, non est aliquid continuum, sed est aggrega« tum punctorum a se invicem distantium, quorum alia « supra illud imaginarium planum ascendunt post alia, « interposito semper aliquo temporis intervallo. Hinc « accurata continuitas huic casui non convenit, et « habetur tantum in distantiis punctorum singulorum « componentium eam massam 14.......... »
In rebus igitur et corporeis acervis, judice saltem Boscowich, « continuitas verisimilis est, non vera ; a natura affectatur quodammodo, non servatur. » Inde quid mirum, si philosophos plurimos visus ac species deceperit ? « In fluviorum alveis, in frondium flexibus, in « ipsis salium et crystallorum ac aliorum corporum « angulis, in ipsis cuspidibus unguium quæ acutissimæ « in quibusdam animalibus apparent nudo oculo, — si « microscopio adhibito inspiciantur — nusquam cuspis « abruta, nusquam cuspidatus apparet angulus, sed « ubique flexus quidam, qui curvaturam habeat ali« quam, et ad continuitatem videatur accedere.-In om« nibus tamen iis casibus, vera continuitas habetur nus« quam 15. » Docet enim Physice, certius ac melius quam « microscopium » ipsum, omnia ejusmodi corpora partibus a se distantibus constare, et continuam superficiem non effingere.
Ut uno verbo Newtonianorum ipsiusque Boscowich sententiam complectamur, Continuitatis lex, apud eos, nihil aliud est quam lex mathematica, quippe quæ ad [p. 18] motum solummodo referri debeat et ea quæ motus requirit ac continet, Tempus scilicet et Spatium.
Mathematica lex, mathematicis præsertim rationibus probatur. Cum crescunt intervalla aut distantiæ, accessio cujusque incrementi « momento temporis non fit, « sed tempusculo continuo, quod est particula continui « temporis. » — Qua de causa, forsitan interrogas.-Respondet ipse Boscowich.
« Tempus geometrica linea « exprimi potest ; atqui nullum est in linea punctum A « ita proximum puncto B ut sit primum post ipsum, sed
« vel congrunt, vel intercipiunt lin« eolam continua bisectione per alia
« intermedia puncta perpetuo divisi« bilem in infinitum. Eodem pacto nullum est in tem« pore momentum ita proximum alteri præcedenti mo« mento, ut sit primum post ipsum : sed, vel idem « momentum sunt, vel interjacet inter ipsa tempuscu« lum continuum per alia intermedia momenta divisi« bile in infinitum : ac nullus itidem est quantitatis « continuo variabilis status ita proximus præcedenti « statui, ut sit primus post ipsum accessu aliquo mo« mentaneo facto : sed differentia quæ inter ejusmodi. « status est, debetur intermedio continuo tempusculo ; « ac data lege variationis, sive natura lineæ ipsam « exprimentis, et quacunque, utcunque exigua, acces« sione, inveniri potest tempusculum continuum quo ea « accessio advenerit 16. »
Summa argumenti hæc est : — Continui sunt in Natura motus, quia tempus continuum. — Tempus autem cur continuum ? — Quia geometris placet illud linea continua exprimere.
Premit etiam atque etiam argumentum hoc Boscowich. Licet illud postmodo metaphysicum nominet, idem, quanquam aliter enuntiatum, facillime agnoscas.
AB [p. 19] « In continuitate, quod Aristoteles ipse olim notaverat, « communis esse debet limes qui præcedentia cum « consequentibus conjungit, qui idcirco etiam indivisi« bilis est in ea ratione in qua est limes. Sic superficies « duo solida dirimens, et crassitudine caret, et est « unica, in qua immediatus ab una parte fit transitus ad « aliam ; linea dirimens binas superficiei continuæ partes « latitudine caret ; punctum continue lineæ segmenta « discriminans, divisione omni ; nec duo sunt puncta « contigua quorum alterum sit finis prioris segmenti, « alterum initium sequentis, quum duo contigua indivi« sibilia et inextensa haberi non possint sine compene« tratione et coalescentia quadam in unum 17. »
Geometricam tamen inductionem inductio physica confirmat. « Corpus a quovis loco ad alium quemvis « devenire utique potest..... per lineas quascunque, ut« cunque contortas, et in immensum productas quaqua« versum, quæ numero infinities infinitæ sunt : sed « omnino debet per continuam aliquam abire et nul« libi interruptam 18 ».
Plurimi ejusmodi motus in promptu sunt.
« <Planetæ et cometæ in lineis conti« nuis cursum peragunt suum, et omnes retrogradatio« nes fiunt paulatim, ac in stationibus semper exiguus « quidem motus, sed tamen habetur semper : atque « < hinc etiam dies paulatim per auroram venit, per ves« pertinum crepusculum abit..... Gravia itidem, obli« que projecta in lineis itidem pariter continuis, nimi« rum in parabolis, motus exercent suos..... Imo, omnes « alii motus a gravitate pendentes, omnes ab elasticitate, « a vi magnetica, continuitatem itidem servant, cum « eam servent vires illæ ipse quibus gignuntur..... nec « ulli in naturalibus motibus habentur anguli, sed sem« per mutatio directionis
fit paulatim..... Infinitum [p. 20] « esset singula persequi in quibus Natura continuitatem « observat ; satius est generaliter provocare ad exhiben« dum casum in Natura, in quo continuitas non serva« tur ; qui omnino exhiberi non poterit 19. »
Ita plane. Non autem quid appareat sed quid vere sit investigandum. Materia quoque, si oculis fidem adhibeas, continua est : reipsa partes ejus poris discriminantur. Quid est cur sensus hic idonei et optimi testes judicentur, illic falsi ? Unum profecto causabitur et præ se feret Boscowich, « inductionem » scilicet ideo valere, in iis quæ ad motum spectant, quia geometricis rationibus ea innititur ; ideo autem in corporeis acervis non valere, quia partium cohærentiam ac continentiam non tantum physice sed geometria ipsa repudiat. — Ad mathematicam, obliquo itinere reversi sumus.
Quidquid id est, lex Continuitatis exsistit. Ad ea quæ inde colligenda sint jam veniendum.
Accidit ut finita velocitas momento temporis videatur generari, quum scilicet ab alio corpore corpus impellitur ; ideo mechanici quidam contenderunt vim percussionis infinite majorem esse viribus omnibus quæ continuo et per pressiones minimas singulis momentis exercentur.-Vanam commenticiamque rerum imaginem !
Si materiæ secreta diligentius perscrutabimur, si meliorem ratiocinandi methodum adhibebimus, liquebit omnino summovendum a Natura esse « immediatum », quem credimus, impulsum corporis in alterum. Immediatam percussionem sine saltu non intelligas ; at, si saltus fit, lex continuitatis læditur, quod ex præcedentibus argumentis effici prorsus nequit.
Exemplum præbet Boscowich :
« Concipiantur duo corpora æqualia, quæ moveantur « in directum versus eamdem plagam, et id quod præ« cedit habeat gradus velocitatis 6, id vero quod ipsum [p. 21] « persequitur, gradus 12. Si hoc posterius cum sua illa « velocitate illæsa deveniat ad immediatum contactum « cum illo priore, oportebit utique ut ipso momento « temporis quo ad contactum devenerint, illud posterius « minuat
velocitatem
suam,
et illud prius suam « augeat, utrumque per saltum, abeunte hoc a 12 « ad 9, illo a 6 ad 9, sine ullo transitu per inter« medios
gradus,
11 et 7,
10
et 8,
9 1/2 et « 8 1/2.
Neque enim fieri potest ut per aliquam « utcunque exiguam continui temporis particulam, « ejusmodi mutatio fiat per intermedios gradus durante « contactu. Si enim aliquando alterum corpus jam « < habuit 7 gradus velocitatis, et alterum adhuc retinet « 11 ; toto illo tempusculo quod effluxit ab initio con« tactus, quando velocitates erant 12 et 6, ad id tempus « quo sunt 11 et 7, corpus secundum debuit moveri « cum velocitate majore quam primum, adeoque plus « percurrere spatii quam illud, et proinde anterior ejus « superficies debuit transcurrere ultra illius posteriorem « superficiem ; et ideo pars aliqua corporis sequentis « cum aliqua antecedentis parte compenetrari debuit : « quod cum ob impenetrabilitatem quam in materia « agnoscunt passim omnes physici et quam ipsi tribuen« dam omnino esse facile evincitur, fieri omnino non « possit ; oportuit sane, in ipso primo initio contactus, « in ipso indivisibili momento temporis, quod inter « tempus continuum præcedens contactum, et subse« quens, est indivisibilis limes, ut punctum apud geo« metras
est indivisibilis limes inter duo continuæ « < lineæ segmenta, mutatio facta fuerit per saltum, sine « transitu per intermedias, læsa penitus illa continui« tatis lege quæ itum ab una magnitudine ad aliam « sine transitu per intermedias omnino vetat 20. »
[p. 22] Ut summatim dicam, si, durante contactu, velocitates corporum immutantur, tunc corpora in se invicem penetrare necesse est : sin autem, eo ipso momento temporis quo contactus incipit, tunc lex continuitatis tollitur.
Nec objiciatur, ut a physicis quibusdam objectum est, argumentum in irritum cadere si corpora comprini possint. Idcirco quidem comprimi possunt corpora quod eorum partes
« poris » discriminantur. Atqui nec poros, nec corporeos illos parietes quos pori sejungunt, numero infinitos esse censeas, quum, philosophis consentientibus « actualis » in infinitum divisio secum discordet. Fit jam inde manifesta conclusio
: Paries ultimus est quem corporis subsequentis paries tangat, et contactu redeunte, redit illæsa prorsus argumenti vis. « Quidquid sit id in quo contactus fiat, vel superficies, « vel linea, vel punctum, debet utique esse aliquid « quod nimirum impenetrabilitati occasionem præstet, « et cogat motum in sequente corpore minui, in prece« < dente augeri : id quidquid est in quo exseritur impe« netrabilitatis vis quo fit immediatus contactus, id « sane velocitatem mutare debet per saltum, sine transitu « per intermedia, et in eo Lex Continuitatis abrumpi « debet atque labefactari, si ad ipsum contactum cum « illo velocitatum discrimine deveniatur. »
Tollendum igitur illud discrimen ante quam corpora se contingant ; quod pluribus modis consequi possumus : vel incitabitur motus antecedentis, vel subsequentis tardabitur, vel simul utrumque. Quidquid mente fingamus, superveniet tum status mutatio quæ per se ipsa, quum materia sit iners, non poterit explicari. Superest ut ad exteram causam confugiamus quæ vis merito nuncupabitur. Newtonum igitur sua opinio non fefellerat. Sunt vere in natura vires quas continuitatis Lex expostulat, ut conclusionem antecedens principium. Quæ sit [p. 23] earum natura, et quo modo se in collisionibus corporum exserant, operæ jam pretium erit investigare.
§ 2
Plurimas in sententias accipitur vocabulum illud vis quo tamen iterum atque iterum uti necesse est vel metaphysicos vel physicos. Duas nihilominus res in primis significat quas illustrare duo præcellentes viri tentaverunt. Si Leibnitio credendum, nihil firmius vi, nihil solidius : ad agendum semper intenta, « conatum involvit et per se ipsam in operationem fertur. » Quid multa ? Vis sibi sufficit ; ipsa rerum substantia est, cui variæ facultates adhæreant, qua innitantur omnes « modi, » a qua actus omnes gignantur. Longe aliter sentit Newto. Adeo non idem esse vim atque substantiam arbitratur, ut substantiis vires velut equos vehiculis subjungat ; nec res, nec rerum modos, sed vincula dicas, quibus laxatis, corpora discedunt, contractis admoventur. Communem hanc Boscowich, ut solet, cum Newtono sententiam usurpat : « Censeo bina quæcumque « materiæ puncta determinari æque, in aliis distantiis « ad mutuum accessum, in aliis ad recessum mutuum ; « quam ipsam determinationem appello vim, in priore « casu attractivam, in posteriore repulsivam, eo no« mine non agendi modum, sed ipsam determinatio« nem exprimens... cujus magnitudo mutatis distantiis « mutetur 21. »
Vis igitur est impulsus ad motum : quum autem motus diversi sint, duo virium genera distinguere oportet : attractivas Newtonus præsertim adverterat ; elevaverat atque extenuaverat repulsivas, ut pote qui, in physicis mathematicus, eas negativis quas nuncupant quantita-[p. 24]tibus esse pares arbitrabatur. Boscowich autem, idem esse utriusque generis momentum, necinjuria, contendit. « In Newtoniana gravitate, vis ab attractiva ad repul« sivam, sive a determinatione ad accessum ad deter« minationem ad recessum nusquam migrat. » 22 At neutiquam expediet hæc doctrina quare divisæ sint aliæ ab aliis ultimæ corporum particule. Aliter se gerit Natura, et generis utriusque virium plurima oculis exempla præbet. Unum seligamus. « Si duæ cuspides, « compresso elastro, ad se invicem accedant, acquirunt « determinationem ad recessum, eo majorem, quo magis, « compresso elastro, distantia decrescit : aucta distantia « cuspidum, vis ad recessum minuitur, donec in quadam « distantia evanescat, et fiat prorsus nulla ; tum, dis« tantia adhuc aucta, incipit determinatio ad accessum, « quæ perpetuo eo magis crescit quo magis cuspides a « se invicem recedunt ; ac si e contrario, cuspidum dis« tantia minuatur perpetuo, determinatio ad accessum « itidem minuetur, evanescet, et in determinationem « ad recessum mutabitur 23 ».
At enim, objiciet quispiam, nusquam apparent vires illæ quas rerum naturalium explorationi in auxilium vocas ; imo, « occultas veterum scholarum qualitates, » oblivione jamdiu obrutas, tu, scientiæ contemptor, in lucem iterum promis.
Brevis est et dilucida philosophi responsio. — Non occultæ sunt, sed manifestæ quæ veniunt in suspicionem vires ; manifesta quippe ea jure dicas, quorum notio admodum facile sub mentem cadit, quorum veritas certis probatur argumentis, quorum denique effectus multiplices, continuo ante oculos obversantur. Sunt autem ejusmodi hæ vires. « Determina« tionis ad accessum vel recessum idea efformatur [p. 25] « admodum facile ; constat omnibus quid sit accedere, « quid recedere ; constat quid sit esse indifferens, quid « determinatum ; adeoque et determinationis ad accessum « vel recessum habetur idea admodum sane distincta.
« Argumenta itidem positiva quæ ipsius ejusmodi de« terminationis existentiam probant, superius prolata « sunt.... 24. Demum etiam motus varii qui ab ejus« modi viribus oriuntur, ut ubi corpus quoddam incurrit « in aliud corpus, ubi partem solidi arreptam pars alia « sequitur, ubi vaporum vel elastrorum particulæ se « invicem repellunt, ubi gravia descendunt, hi motus, « inquam, omnes quotidie incurrunt in oculos 25. »
Prætendunt alii summam habere difficultatem « actionem illam in distans » quæ utique in rerum Naturam à viribus inducitur. His vehementer adversatur Boscowich asseveratque nihil esse quod captu difficilius sit, si motus virium ope explicetur, quam si adhibeatur vulgo concepta corporis in corpus impulsio. Quin imo, tum primum in explanandis Naturæ legibus res feliciter successit, quum a Newtono abjecti sunt et exclusi a scientia Cartesianorum vortices ; omnia jam accuratius definita, aptius ad calculum redacta, mirum in modum et ultra spem, cum rebus congruere animadversum est.
Descriptis viribus, permagni momenti est investigare quo modo ad actum prorumpant, et quam legem sequantur. Munus quod obeunt jam in promptu est : ad id unum adhibentur ut Lex Continuitatis illæsa stet ; quam ob rem inter duo corpora quæ in eo sunt ut se contingant,
velocitatum omne
discrimen
tollere debent.
Quærendum jam, utrum in alterum tantummodo corpus an in utrumque simul agant. Id expediet alia Naturæ [p. 26] lex « quam nobis satis ampla ostendit inductio qua « nimirum evincitur omnes vires nobis cognitas agere « utrinque, et æqualiter, et in partes oppositas, unde « provenit principium quod appellant actionis et reac« tionis æqualium. Est autem fortasse quædam actio « duplex semper æqualiter agens in partes oppositas : « ferrum et magnes æque se mutuo trahunt ; elastrum « < binis globis æqualibus interjectum æque utrumque « < urget et æqualibus velocitatibus propellit ; gravitatem « ipsam generalem mutuam esse ostendunt potissimum « < errores Jovis ac Saturni, ubi ad se invicem accedunt... « ipsæ nostræ vires quas nervorum ope exserimus, sem« per in partes oppositas agunt, nec satis valide aliquid « propellimus, nisi pede humum, vel, ut efficacius aga« mus, oppositum parietem simul repellamus 26. »
Inde concludendum, vim quæ inter bina illa corpora interjacet, non in hoc tantum vel illud, sed in utrumque simul agere. Quum autem, ex altera parte, velocitates variæ ad æqualitatem redigendæ sint, necesse est ab ea tardari consequentis, incitari præcedentis corporis cursum. Constat igitur vim interesse quamdam mediam, quæ velocitates gignit contrarias et ita se gerit, ut si sola sit, corpora cogat a se invicem recedere ; hujusmodi vis repulsiva jure nuncupabitur ; utrum ad certos usque limites, an potius in infinitum excrescat nunc quærere oportet.
Si allatum jam exemplum repetamus, quo corporum velocitates gradibus tantummodo 6 inter se differunt, satis erit, ut vitetur saltus, vi repulsiva illud ipsum discrimen, nec ultra majus quidquam tolli ; ad contactum igitur, tali in re, utrinque devenietur, eo ipso temporis momento, quo utrinque velocitas æqualis erit. At casu longe alia evenire possunt. Fingamus [p. 27] sequens corpus impelli cum velocitatis gradibus 20, corpus præcedens cum suis 6 ; in confesso est, vim jam parem non fore extinguendo velocitatum discrimini.
Si, eodem tempore quo prius agat, 6 tantum gradus exhauriet, et quum superveniet contactus, reliqua erit differentia graduum 8, quod salva Continuitatis lege, fieri nequit. Sed ultra quoque progredi licet. Notandum est tempus eo magis in præsens minui, quo major fuerit sequentis corporis velocitas ; vis igitur brevioris intra temporis terminos se exseret : accessus celerior ;
velocitatum discrimen ob id ipsum majus erit. Oportet natura incommodo caveat, et decernat ejusmodi fore interpositam illam vim, quæ imminutis distantiis crescat in infinitum ; omnino enim necesse est velocitatem quamlibet, vel maximam, minimo vel tempore extingui posse.
Non tamen ea est quæ ingentibus intervallis valeat, vis quam nuncupavimus repulsivam. In magnis distantiis, non ad recessum inclinantur sed ad accessum corpora ; quod abunde probat eorum in terram gravitas quam usu quotidiano cognitam habemus ; quin etiam, ultra terrarum orbem patet lex gravitatis : ostendit Keplerus et post eum Newtonus, legem hanc, in infinitum, vel saltem per totum planetarum et cometarum ordinem, « in ratione reciproca duplicata distantiarum extendi. »>
Repulsivam hinc, illinc attractivam vim, duo vere dicas totius Theoriæ cardines. Prior quidem, minima hæc et tenuissima regit quæ « microscopium » ipsum scrutari non potest ; posterior autem, spatia in infinitum porrecta et prægravem siderum molem gubernat. Utraque argumentis nititur inconcussis, utramque res ipsæ et Naturæ spectaculum confirmant. Erret tamen qui opinetur migrationem hanc a repulsione ad attractionem semel in Universitate rerum fieri. Si diligenter ad ea attendamus quæ ante oculos obversantur, manifestum nobis fiet, ab alia vi ad aliam transitus plurimos esse.
[p. 28] Sint in exemplum vapores ; ex aqua oriuntur ; atqui scimus, ex allata jam probatione, in minimis distantiis, aquæ haud secus ac alterius rei cujusquam particulas, se invicem repellere ; postea, haud dubie, attractio præstat, quum videamus, una parte retracta, alteram huic adhærere et ambas in unum orbem conglobari ; dein, in illa tanta vaporum expansione et dilatationis vi, manifesta repulsio apparet, donec cum gravitate attractio iterum præpolleat. Bis igitur, exemplo hoc, in diversa itum. « Effervescentiæ et fermentationes... in « quibus cum adeo diversis velocitatibus eunt ac re« deunt, et jam ad se invicem accedunt, jam recedunt a « se invicem particulæ, indicant... transitus multo « < plures ; sed illos prorsus evincunt substantiæ molles, « ut cera, in quibus compressiones plurimæ acquirun« tur cum distantiis admodum diversis ; in quibus tamen « omnibus, limites haberi debent ; nam anteriore parte « ad se attracta, posteriores eam sequuntur ; eadem « propulsa, illæ recedunt, distantiis ad sensum non « mutatis, quod ob illas repulsiones in minimis dis« tantiis quæ contiguitatem impediunt, fieri alio modo « non potest, nisi si limites ibidem habeantur in « iis omnibus distantiis inter attractiones et repulsio« nes, quæ nimirum requiruntur ad hoc, ut pars altera « alteram consequatur retractam, vel præcedat propul« sam 27. »
Lex igitur virium ejusmodi est ut in minimis distantiis sint repulsivæ, et eo quidem magis quo propiora fiunt corpora ; crescente autem intervallo, paulatim minuantur et evadant prorsus nullæ ; sin adhuc intervallum majus fiat, tum abeunt repulsivæ in attractivas, quæ, priorum more, crescunt, decrescunt, evanescunt. Ita pluries, repulsione attractionem excipiente et attrac-[p. 29]tione repulsionem, donec eo ventum sit ubi gravitas in infinitum aut saltem ultra omnem mensuram vires attractivas quasi illaqueet et retineat.
« Hujusmodi lex primo adspectu videtur admodum « < complicata et ex diversis legibus temere inter se « coagmentatis coalescens ; at simplicissima et prorsus « incomposita esse potest, expressa videlicet per uni« cam continuam curvam ;... hujusmodi curva linea est « admodum apta ad sistendam oculis ipsis ejusmodi « legem, nec requirit geometram ut id præstare possit ;
« satis est ut quis eam intueatur tantummodo, et in « ipsa, ut in imagine quadam solemus intueri depictas « res qualescumque, virium illarum indolem contem« pletur. In ejusmodi curva, eæ quas geometræ abs« cissas dicunt et sunt segmenta axis ad quem ipsa « refertur curva, exprimunt distantias binorum puncto« rum a se invicem ; illæ vero quæ dicuntur ordinatæ « acsunt perpendiculares lineæ ab axe ad curvam ductæ, « referunt vires, quæ quidem, ubi ad alteram jacent « axis partem exhibent vires attrativas, ubi jacent ad « alteram, repulsivas, et, prout curva accedit ad axem « vel recedit, minuuntur ipsæ etiam vel augentur. Ubi « curva axem secat, et ab altera ejus parte transit ad « alteram, mutantibus directionem ordinatis abeunt ex « positivis in negativas, et vice versa. Ubi autem arcus « curvæ aliquis, ad rectam quampiam axi perpendicula« rem in infinitum productam semper magis accedit ita « ultra quoscumque limites ut nunquam in eam recidat, « quem arcum asymptoticum appellant geometræ, ibi « vires ipsæ in infinitum excrescunt. »>
[p. 30] « <En brevem hujus curvæ idæam :
B
D'D
J
r
H
GE
EG
NP
B
0
V
Aal
T
K
0
S
V
a
S
MP
« Axis CAC habet in puncto A, asymptotum curvæ « < rectilineam AB, indefinitam ; circa quam habentur « bini curvæ rami, hinc et inde æquales... quorum alter « DEFGHIKLMNOPQRSTV, habet in primis arcum ED « asymptoticum, qui nimirum ad partes BD, si indefi« nite producatur ultra quoscumque limites, semper « accedit ad rectam AB, productam ultra quoscumque « limites, quin unquam ad easdem deveniat ; hinc vero « versus DE perpetuo recedit ab eadem recta, imo etiam « perpetuo versus V, ab eadem recedunt arcus reliqui « omnes, quin uspiam recessus mutetur in accessum. Ad « axem CC perpetuo primum accedit, donec ad ipsum « deveniat alicubi in E, tum eodem ibi secto progre« ditur, et ab ipso perpetuo recedit usque ad quamdam « distantiam F, post quam, recessum in accessum mu« tat, et iterum ipsum axem secat in G, ac flexibus con« tinuis contorquetur circa ipsum quem pariter secat « in punctis quam plurimis (sed paucas admodum ejus« modi sectiones figura exhibet, uti I, L, N, P, R). De« mum is arcus desinit in alterum crus TPSV, jacens ex « parte opposita axis respectu primi cruris : quod alte« rum crus ipsum habet axem pro asymptoto, et ad « ipsum accedit ad sensum ita, ut distantiæ ab ipso sint « in ratione reciproca duplicata distantiarum a recta « ВА. »
[p. 31] « Si ex quovis axis puncto, a, b, d, erigatur usque « ad curvam recta ipsi perpendicularis, ag, br, dh, « segmentum axis Aa, Ab, Ad, dicitur abscissa, et « refert distantiam duorum materiæ punctorum quo« rumcumque a se invicem : perpendicularis ag, br, dh, « dicitur ordinata, et exhibet vim repulsivam vel attrac« tivam, prout jacet respectu axis ad partes D vel « oppositas.
»
« Patet autem, in ea curvæ forma, ordinatam ag augeri « ultra quoscumque limites si abscissa Aa minuatur « pariter ultra quoscumque limites ; quæ si augeatur, « ut abeat in Ab, ordinata minuetur, et abibit in br, « perpetuo imminutam in accessu bad E, ubi eva« nescet ; tum, aucta abscissa in Ad, mutabit ordinata « < directionem in dh, ac ex parte opposita augebitur « prius usque ad F, tum decrescet per il usque ad G, ubi « evanescet, et iterum mutabit directionem regressa « in mn ad illam priorem, donec post evanescentiam « < et directionis mutationem factam in omnibus sectio« nibus I, L, N, P, R, fiant ordinatæ vs, op, directionis « constantis, et decrescentes ad sensum in ratione re« ciproca duplicata abscissarum Ao Av. Quamobrem « illud est manifestum, per ejusmodi curvam exprimi « eas vires, initio repulsivas, et imminutis in infinitum « distantiis auctas in infinitum, auctis imminutas, tum « evanescentes, abeuntes, mutata directione in attracti« vas, ac iterum evanescentes, mutatasque per vices ;
« donec demum in satis magna distantia evadant attrac« tivæad sensum in ratione reciproca duplicata distan« tiarum 28.
»
Ea est lex quam se in lucem principem protulisse haud semel gloriatus est Boscowich : cui quidem si credendum, frustra altior quæratur et latior, quippe quæ legem ipsam illam Newtonis, ut summa partem, [p. 32] involvat. In sublimi igitur rerum ommium posita fastigio, quæ per immensa cæli spatia et temporum æternitatem oriuntur, ea propria virtute gignit et creat ; sancta ubique illius majestas, peracta diligentissimejussa. Ea profecto sunt quæ contemplanti admirationem magnam efficiant ; ad id tamen potius operam impendere oportet, quo pacto ab ea lege deducatur primorum elementorum materiæ constitutio : absoluta re, omnis jam Theoria patebit.
§ 3
Cum, imminutis in infinitum distantiis, crescat in infinitum vis repulsiva, manifestum est, nullam materiæ partem alteri parti cuilibet contiguam fieri posse, vis enim illa, quam repulsivam diximus, alteram protinus ab altera retruderet. Inde sequitur, tum, esse quam plurima in Mundo intervalla quæ rebus vacent, tum, prorsus simplicia esse et omnis admixtionis expertia elementa materiæ. Vel enim in describenda et definienda virium indole, toto cælo erratum est, vel nusquam spatii, primigeniæ corporum particulæ, sublatis intervallis in unum inter se compinguntur et coalescunt.
Omne
si quid superesset dubium, mathematicæ rationes, judice saltem Boscowich, eximunt ; intervallum enim quo distent bina quævis a se invicem materiæ puncta penitus evanescere non potest quin in se ipsa penetrent. « Illud omnino certum arbitror, ait noster, « si distantia duorum materiæ punctorum sit nulla, idem « prorsus spatii vulgo concepti punctum indivisibile « occupari ab utroque debere, et haberi veram ac omni« modam compenetrationem 29.
»
Prima igitur rerum elementa, ut ipsius philosophi verbis utar, in vacuo disseminantur et innatant ; [p. 33] ultra autem progredi licet ; si simplicia sint elementa materiæ, necesse est ea inextensa quoque
fatearis.
Sunt tamen inter philosophos qui contederunt ea ipsa, licet individua, per divisibile spatium ita porrigi, ut alia aliis spatium majus occupent, et ubi unum stet, ibi, eo remoto, stare possint duo simul aut etiam plura ; sententiam hanc a qua plane communis omnium sensus abhorret, ea, quam dicunt, « analogia » funditus evertit.
« Videmus enim in his corporibus omnibus quæ obser« vare possumus, quidquid distinctum occupat locum, « distinctum esse itidem, ita ut etiam satis magnis viri« bus adhibitis, separari possint quæ diversas occupant « spatii partes, nec ullum casum deprehendimus in quo « magna hæc corpora partem aliquam habeant quæ eo« dem tempore diversas spatii partes occupet, et eadem « sit. Porro hæc proprietas ex natura sua ejus generis est « ut æque cadere possit in magnitudines quas per sensum « deprehendimus, ac in magnitudines quæ infra sensuum « nostrorum limites sunt ; res nimirium pendet tan« tummodo a magnitudine spatii....... quæ magnitudo, « si esset satis ampla, sub sensus caderet. Quum igitur « nunquam id comperiamus in magnitudinibus sub « sensum cadentibus, imo in casibus innumeris depre« < hendamus oppositum, debet utique res transferri ex « < inductionis principio ad minimas etiam quasque ma« teriæ particulas, ut ne illæ quidem ejusmodi habeant « vel virtualem extensionem 30. »
Arbitrantur revera quidam, hominis animum, partium utique prorsus expertem, per omnes corporis secum conjuncti partes diffundi quodammodo et permeare ;
inde inferunt simplicia in Natura esse nonnulla, quæ plura spatii puncta simul occupent. Hos autem de genere ad genus transire liquet, cum, confuso omnium rerum discrimine, animum et corpus permisceant. Cæterum, quis [p. 34] affirmare audeat animum non esse unico simplici et inextenso corporis puncto ita præsentem, ut eodem semper loco maneat et perstet, vires inde in reliqua corporis puncta exserens ? Quod ad Deum attinet, idem advertendum ; cujusmodi enim omnibus in Natura rebus præsto sit, id omnino nos præterit, imo humanæ mentis captum exsuperat ; at minus, intelligimus necesse esse eum qui perfectus sit, per divisibile spatium « localiter non extendi. » 31 Igitur, nec Deum, nec animum hominis, in argumentum virtualis illius quam nuncupant extensionis, proponere philosophis licet ; ad id quod vult et cogitat, materiæ habitus et modi transferri nullo pacto possunt.
Quod individua et inextensa sunt elementa illa materiæ, multæ inde redundant utilitates. Fingamus aliquantisper esse composita ; si a vacuo spatio, continuo motu pergitur per unam ejusmodi particulam, « fit « saltus quidam momentaneus a densitate nulla quæ « habetur in vacuo, ad densitatem summam quæ habetur « ubi ea particula spatium occupat totum ; is vero saltus « non habetur, si elementa simplicia sunt et inextensa « atque a se invicem distantia. Tum enim omne conti« nuum est vacuum tantummodo, et in motu continuo « per punctum simplex fit transitus a vacuo continuo « ad vacuum continuum. Punctum illud materiæ occupat « < unicum spatii punctum ; quod punctum spatii est indi« visibilis limes inter spatium præcedens et consequens. « Per ipsum non immoratur mobile continuo motu dela« tum, nec ad ipsum transit ab ullo ipsi immediate pro« ximo spatii puncto, quum punctum puncto proximum, « uti supra diximus, nullum sit ; sed a vacuo continuo ad « vacuum continuum transitur per ipsum spatii punctum « a materiæ puncto occupatum 32. »
Constat in hoc Boscowich a Newtono prorsus dis-[p. 35]Accedit quod, si composita et extensa facias elementa, corporum densitas in infinitum quidem minui possit, non autem in infinitum augeri : quod analogiæ adversatur prorsus et repugnat. — Prius inde inferas quod continua materiæ particula sit in minores particulas quotcumque divisibilis, spatium igitur utcumque magnum occupabit, secus enim in infinitum non divideretur ; aucta autem mole, et quidem in ratione quacumque, minuetur utique in ratione eadem densitas, non ita tamen ut nulla unquam fiat.- Posterius quoque in promptu est ; ubi enim se invicem partes contigerint, densitas ultra crescere non poterit. — Sint, e contrario, individua et inextensa, ut credit Boscowich, elementa ; crescentibus tum aut decrescentibus in infinitum quibus gignuntur intervallis, crescet quoque aut decrescet in infinitum densitas ; salvum erit analogiæ principium.
Illud denique provenit inde commodum quod tollitur jam e Natura « omne continuum coexistens ». In eo dudum laborantes sudaverunt philosophi, quomodo divisionem in infinitum « entis, ut dicebant, realis explanarent ; nihil profecto operosius ; nihil quod rem pensitantibus negotium majus importaverit. Si enim continua sunt quæ oculis videmus et manibus pertrectamus, cujusque rei partes numero infinitas esse oportet ; repugnant autem inter se, numerus partium « realis », et infinitas ea quæ ita ob id ipsum nuncupatur quia innumerabilis est. Contra ad « hy pothesim » propositam te converte ; si prima materiæ elementa puncta sunt individua et inextensa, intervallis quibusdam a se invicem separata, jam in corpore quolibet finitus punctorum numerus erit. « In« tervallum quodcumque divisibile utique in infini« tum erit, per interpositionem aliorum atque aliorum « punctorum, quæ tamen singula, ubi fuerint posita, « finita itidem erunt, et aliis pluribus, finitis tamen
) [p. 36] « itidem, ubi exstiterint, locum relinquent, ut infinitum « sit tantummodo in possibilibus, non autem in existen« tibus ; in quibus possibilibus, omnem possibilium « seriem idcirco ego appellare soleo constantem ter« minis finitis in infinitum, quod, quæcumque existant, « finita esse debeant, sed nullus sit existentium finitus « numerus ita ingens, ut alii et alii majores, sed itidem « finiti, haberi non possint, atque id sine ullo limite qui « < nequeat præteriri. Hoc autem pacto, sublato ex exis« tentibus omni actuali infinito, innumeræ sane diffi« cultates auferentur 33. »
Plurimos quidem invenire est, qui negent se « individuorum et inextensorum punctorum » ullam notitiam hahere. Hi autem verbis abutuntur et præjudicio super quam satis est indulgent ; constat enim notiones quæ ad materiam pertinent, sensuum ope fuisse comparatas : atqui sensus nostri adeo hebetes et tardi sunt, ut universa tantum percipiant, non singula quibus singulæ partes coalescant elementa. Itaque nihil nobis animo figurare possumus quod extensum non sit, quod partes videlicet non involvat ; punctum illud quod nequit dividi, fit tum globulus rotundus, plures oculis, vel invita mente, portiunculas continens. Aliud autem forma hæc et species qua deludimur, aliud vera et genuina notio quam sola possidet mens a sensibus exempta et liberata.
Figuras ergo, colores, quæque apparent nec vere sunt, procul amoveamus, intra nos tantummodo cogitemus ac meditemur ; brevi dilucida fiet notio quæ nos modo præterierat. « Foraminis intellectum habe mus,
ait Boscowich, quum materiam, cogitando, e loco foraminis extraximus ; » sic inextensum et « indivisibile » percipiamus necesse
est, cum
fictam [p. 37] illam et commenticiam compositionem negaverimus.
Notionem
rei, vel positivam, præbet Geometria. « Concipiamus planum quoddam prorsus continuum, ut « mensam, longum, exempli gratia, pedes duos ; atque « id ipsum planum concipiamus secari transversum se« cundum longitudinem, ita tamen ut iterum post sectio« nem conjungantur partes et se contingant. Sectio illa « erit utique limes inter partem dexteram et sinistram, « longus quidem pedes duos, quanta erat plani longi« tudo, at latitudinis omnino expers : nam ab altera « parte, immediate, continuo motu, transitur ad alte« ram, quæ, si illa sectio crassitudinem haberet ali« quam, non esset priori contigua. Illa sectio est limes « secundum crassitudinem inextensus et indivisibilis, cui « si occurrat altera sectio transversa eodem pacto « indivisibilis et inextensa, oportebit utique, intersectio « utriusque in superficie plani concepti nullam omnino « habeat extensionem
in partem quamcumque : Id erit « punctum, penitus indivisibile, inextensum, quod « quidem punctum, translato plano, movebitur, et motu « suo lineam describet, longam quidem, sed latitudinis « expertem 34. »
Ut summatim dicam, illius profecto notionem habemus quod clare et dilucide potest definiri ;
atqui quot jam ante sæcula, definitionem hanc, in Elementis dilucidam Euclides exprompserat : Punctum est cujus nulla pars est ! Redundare igitur in metaphysicam necesse est claritatem hanc quam merito gloriantur mathematica. Si desit « inextensi et indivisibilis
»> notio, ruunt jam fundamenta geometriæ ; si adsit, solo spectatæ firmitatis astruitur metaphysica. Unum igitur intererit geometricum inter et metaphysicum illud punctum quod esse in rerum Natura et Boscowich et [p. 38] nos arbitramur ; prius omnino vacuum est, posterius vel repulsivas vel attractivas vires in unum quasi centrum conglobat.
Nec dicatur, quod in corporibus quæ ante oculos sita sunt partes in perpetuum dividuas deprehendamus, ideo proprietatem hanc ad elementa, « analogiæ » ope, debere transferri ; analogia quæ intra sensuum fines recte adhibetur, in rebus extra sensum positis nihil jam valet ; ipsa nos de genere ad genus transire vetat.
Ita sensere Leibnitiani, cum « monades » individuas et inextensas esse professi sunt ; hoc tamen, si Boscowich credimus, in his reprehendendum est, quod contiguas inter se esse voluerunt. Satis liquet erroris causa ; cum pura illa simplicium elementorum notione, inscii quidem, imperfectam et sensibilem commiscuerunt notitiam, pro punctis geometricis globulos nescio quos sibi fingentes, gemina superficie præditos, una ad dextram, altera ad sinistram applicata ; inde apud Leibnitianos accepta vulgo et prædicata opinio hæc : continua extensa ab inextensis posse confici. Nil mirum si quam inconsulte in materiam induxerant extensionem, cogitantes postea et attendentes reperiebant ! Scopulum vitat aut vitare se credit Boscowich. Adeo non in extensum corpus puncta contigua coalescunt, ut in se invicem, si vere contigua sint, penetrent. Intervallis igitur disjungantur necesse est, et iis quidem quæ in infinitum possint dividi ; hac tantummodo conditione, extensæ rei species oculis nostris versabitur.
Superest
ut quæramus utrum elementa materiæ « < homogenea » censeri debeant et inter se omnino similia, an vero « heterogenea » et dissimilia.
Priorem sententiam oppugnaverat Leibnitius ; nullam rem alteri cuique prorsus similem esse arbitratus est, quippe quæ nec discerni ab altera illa possit, nec sufficientem cur existat rationem præbere ; cujus sententiæ [p. 39] momentum omni ope et opera extenuat Boscowich. Primum enim, ea est Supremi Conditoris perspicientia, ut ipsam etiam quam « individuationem » appellant, rerum vel omnino similium cognoscat, et eas inter se discernat quam facillime. Quod ad « rationis sufficientis » principium attinet, præterquam quod omnem, vel in Deo, vel humanis in animis, delet veræ libertatis notionem, idcirco tantum adhibetur, quia nobis omnes non patefiunt rerum rationes, quas tamen necesse esset nos cognoscere ut principium illud prudenter usurpare possemus, et jure asseverare liceret nullam esse rationem sufficientem cur hoc potius quam illud, hic potius quam illic eveniat.
At enim, dicet e Leibnitianorum familia quispiam, omnia in rerum Natura inter se discrepant : in sylva vel amplissima duo folia prorsus similia non invenies, non duas in littore arenulas. Ea nostrum haudquaqam movent : « Discrimen illud est proprietas relativa ad « rationem aggregati et nostros sensus, quos singula « materiæ elementa non afficiunt vi sufficiente ad exci« tandam in animo idæam, nisi multa sint simul, et in « molem majorem excrescant. Porro scimus utique com« binationes ejusdem numeri terminorum in immensum « excrescere, si ille ipse numerus sit aliquanto major. « Solis 24 litterulis Alphabeti diversimode combinatis, « formantur voces omnes quibus huc usque usa sunt « omnia idiomata quæ exstiterunt, et quibus omnia illa « quæ possunt existere uti possunt. Quid, si numerus « earum exsisteret tanto major quanto major est nume« rus punctorum materiæ in quavis massa sensibili ? « Quod ibi diversus est diversarum litterarum ordo, id « in punctis etiam prorsus homogeneis sunt positiones « et distantiæ, quibus variatis, variatur utique forma « < et vis qua sensus afficitur in aggregatis. Quanto « major est numerus combinationum diversarum possi [p. 40] « bilium in massis sensibilibus, quam earum massarum « quas possumus observare et inter se conferre... tanto « major est improbabilitas duarum massarum omnino « similium, quam omnium aliquantisper saltem inter se « dissimilium 35. »
Cæterum notandum est cujuslibet elementi statum a statu elementorum omnium pendere quæ in rerum universitate sint ; « porro, utcumque elementa quædam « sint parum a se invicem remota, uti sunt duo folia in « eadem sylva, et multo magis in eodem ramo ; adhuc « tamen non eamdem prorsus relationem distantiæ et « virium habent ad reliqua omnia materiæ puncta « quæ sunt in Mundo, quum non eumdem prorsus locum « obtineant ; et inde jam in aggregato discrimen aliquod « oriri debet, quod perfectam similitudinem omnino « < impediat 36. »
Denique ad effingendum corpus quodcumque plurima conferunt quæ diversa nonnihil esse debeant. Ut de frondibus illis sylvarum, exempli gratia, tantum loquar, « < solares radii, humoris ad nutritionem
necessarii « quantitas, distantia a qua debet is progredi ut ad « suum locum deveniat, aura ipsa et agitatio inde orta, « non sunt omnino similia, sed diversitatem aliquam « habent, ex qua diversitas in massas inde efformatas « redundat 37. »
Ex hoc igitur percepta illa a sensibus varietas oritur, quod multimodis temperantur et miscentur similia in corporibus elementa, et differunt inter se quam maxime conditiones temporum et locorum. Dein, si verum quærimus, discrimina plerumque minima sunt, similitudines autem incurrunt in oculos et primigeniarum partium in rebus quamlibet variis similitudinem arguere [p. 41] videntur. Quam præsensionem scientia ipsa confirmat, quum e « resolutionibus chemicis » constet, quo magis promoveatur analysis, eo ad pauciora et minus inter se discrepantia deveniri. Id ut meliori in luce collocet, exemplum affert Boscowich quod profecto legentis animum oblectet et detineat. « Fingantur, inquit, nigri« cantes litteræ, non ductu atramenti continuo, sed « punctulis rotundis nigricantibus, et ita parum a se « invicem remotis, ut intervalla nonnisi ope microsco« < pii discerni possint, et quidem ipsæ litterarum formæ « pro
typis fieri possint, ex ejusmodi rotundis sibi « proximis
cuspidibus
constantes. Concipiatur jam « < ingens bibliotheca, cujus omnes libri constent litteris « impressis, ac sit incredibilis in ea multitudo librorum « conscriptorum linguis variis, in quibus omnibus forma « characterum sit eadem. Si quis scripturæ hujus modi « et linguarum ignarus, circa ejusmodi libros quos « omnes a se invicem discrepantes intueretur, observa« tionem institueret cum diligenti contemplatione ;
« primo quidem inveniret vocum farraginem quamdam, « quæ voces in quibusdam libris occurrerent sæpe, « quuum eædem in aliis nusquam apparerent, et inde « lexica posset quædam componere, totidem numero, « quot idiomata sunt, in quibus singulis omnes ejusdem « idiomatis voces reperirentur, quæ quidem numero « admodum pauca essent, discrimine illo ingenti tot et « tam variorum librorum redacto ad illud usque adeo « minus discrimen quod contineretur lexicis illis, et « haberetur in vocibus ipsa lexica constituentibus ; at, « inquisitione promota, facile adverteret omnes illas « tam varias voces constare ex 24 tantummodo di(versis litteris, discrimen aliquod inter se habenti« bus in ductu linearum quibus formantur, quarum « combinatio diversa pareret omnes illas voces tam « varias ut earum combinatio libros efformaret usque [p. 42] « adeo magis a se invicem discrepantes. Et ille quidem, « si aliud quodcumque sine microscopio examen insti« tueret, nullum aliud inveniret magis adhuc simile « elementorum genus, ex quibus diversa ratione com« binatis orirenturipsæ litteræ ; at, microscopio arrepto, « intueretur utique illam ipsam litterarum compositio« nem e punctis illis prorsus rotundis et homogeneis, « quorum sola diversa positio ac distributio litteras « exhiberet 38.
»
Sequitur ex antea dictis, elementa rerum esse simplicia, inextensa, « homogenea ; » nunc in quæstionem venit, quid ex his fingatur a Natura et confletur elementis ; aliis verbis, quid sit composita illa res et coagmentata quæ materia vulgo nuncupatur.
1 ° « Impenetrabilitas » materiæ a Theoria omnino sponte fluit. Si enim crescat eo magis ad discedendum propensio, quo minus inter elementa duo quælibet intervallum patuerit, nulla utique vis aut velocitas id efficere poterit ut ad nihilum redigatur distantia quæ duas inter corporis partes interjacet, quod quidem ex omnium confessione accidere oporteret, ante quam in se invicem penetrarent elementa.
Sed et mathematicum argumentum proprietatem hanc patefacit. Loci cujuslibet puncta numero, ut ait Boscowich, infinities infinita sunt ; certa autem et finita ejusdem intra loci metas elementa materiæ. Inde colligendum, nullam materiæ particulam occupare unquam posse punctum loci cui adhæsit adhæret aut adhærebit ulla alia materiæ particula. Rem facillime intelliges : « Si e casibus ejusdem generis, una classis infinities « plures contineat quam altera, infinities improbabilius « fit casum aliquem de quo ignoramus ad utram clas« sem pertineat, pertinere ad secundam quam ad [p. 43] « primam 39 ; » patet jam conclusio. Verisimilius est, et id quidem in infinitum, cum tot sint intervalla, non occursura esse elementa hæc, quam fore ut occurrant.
2° Ex impenetrabilitate oritur extensio quæ in eo sita est ut omnes jaceant aliæ extra alias corporum particulæ. Nulla hic quidem mathematica continuitas, quum intervallis a se invicem elementa disjungantur, physica tamen apparet, quia ea ipsa intervalla nos fugiunt, et unam in compagem, testibus saltem oculis, elementa commisceri videntur. Revera, nec linea recta, nec circulus, nec « ellipsis » ulla exsistit, nec in ejusmodi lineis, motus æquabilis ullus, qualem fingunt et describunt mechanici aut geometræ ; mente tantum hæc omnia percipiuntur 40.
3º Ab extensione oritur figura a qua pendet moles quæ nihil aliud est nisi < totum spatium extensum in lon« < gum latum et profundum, externa superficie conclu« sum 41. » Quum autem elementis materiæ spatium non occupetur totum, moles longe a massa differt, quam vulgo definiunt « materiæ quantitatem », et quæ, in Theoria, elementorum numero constat.
4º Massa quævis est iners, quippe que « perseveret « in eodem statu quiescendi vel movendi uniformiter « in directum, nisi externa vis cogat statum suum mu« tare 42. » Definita his verbis inertia, a quiete prorsus aliena est ; quies profecto in natura locum habere nequit, cum vires ubique se exserant ; cæterum jam probatum est « nullum materiæ punctum, quolibet temporis momento, punctum spatii occupare posse quod prius alio quopiam momento occupaverit. »
5° Massa denique quælibet, non « divisibilis » qui [p. 44] dem, sed « componibilis » in infinitum jure dici poterit. Non profecto divisibilis in infinitum, quia materiæ punctorum numerus certus ac finitus est ; componibilis autem, quia nullus est numerus finitus ita magnus, ut alius et ipse finitus eo major haberi eodem in spatio non possit.
Præcipuas jam materiæ virtutes recensuimus. Transeundum nunc ad receptaculum materiæ, spatium scilicet,
et ad seriem illam temporis sempiternam qua cuncta ordine prodeunt in lucem ac pereunt.
§ 4
Nihil esse spatio et tempori cum materia commune, primo vel adspectu facillime agnoscas ; hinc continuitas, illinc intervalla ; hinc divisibilitas in infinitum, illinc certus et definitus elementorum numerus. Materia perpetuis agitata motibus tempori obnoxia est, et ea quæ principio indigeat ; spatium et tempus,
immobilia, æterna, necessaria. Causam in rebus ipsis quærere est cur inter se adeo proprietatibus discrepent : materia veram ac solidam naturam habet ; tempus autem et spatium nihil aliud sunt quam mera φαινόμενα aut rerum modi.
Utrum sint necne modi de quibus loquimur, ex iis quos « reales » dicunt, nunc in disceptationem venit. Qui spatium et tempus cum Newtonianis absoluta esse existimant, ob id ipsum vera ac « realia » fateantur necesse est. Sententiam eamdem amplecti debent illi ipsi qui cum Leibnitianis ea ponunt in ordine quem habent inter se res quæ exsistunt. Ut enim de spatio tantum loquamur, non pure imaginarius est, sed verus existendi modus per quem « res ibi sint ubi sunt, et qui exsistat « tum quum ibi sunt, pereat, quum ibi esse desierint [p. 45] « ubi erant 43. » Si ordo ille quem Leibnitiani prædicant, præter res ipsas nihil omnino esset, si, positis tantummodo rebus, sponte appareret ; « quotiescumque res exsisterent, eodem semper existerent ordine illo, « nec proinde locum unquam mutarent 44. » Idem autem de tempore dici posse manifestum est.
Quodlibet igitur elementum materiæ, verum ac « realem »> habet existendi modum, per quem « est ubi est », et alium per quem « est tum quum est. » Hos existendi modos in unum cogitatione contrahas ; hinc tempus, illinc spatium præsto erunt, quæ æquo jure « realia » nuncupes ; ex illis tantum modis quæ non vere sunt, sed esse possunt, oriuntur spatium illud et tempus quæ imaginaria solent appellari.
Si ultra jam progredi velis, modi illi singuli qui veri sunt, « sua ipsorum loca sunt realia ac tempora, et « punctorum ad quæ pertinent 45 : » in ordine ad locum puncta, in ordine ad tempus momenta dicuntur ; nec punctum extensum, nec momentum durabile utraque ulterius dividi prorsus recusant.
Hæc autem puncta vel momenta ita ad se invicem accedere non posse ut singula singulis contigua fiant, ex antea probatis satis liquet ; si enim rerum elementa ad contactum devenire nequeant quin se mutuo penetrent, idem profecto de eorum modis est dicendum ; Nullo igitur bina inter puncta interposito spatio, in unum punctajam coeunt ; quod si non coeunt, intervallo quodam ea sejungi necesse est.
Intervallum quo bina puncta sejunguntur, in infinitum quidem potest dividi, ut intra illius terminos puncta sine fine
interseras ; quotiescumque autem puncta illa interposita fuerint, finitus erit eorum nu [p. 46] merus, « finitus quoque intervallorum numerus illo « priore interceptorum ;... at numerus ejusmodi par« tium possibilium finem habebit nullum ; illorum sin« gulorum magnitudo certa erit ac finita, horum ma« gnitudo minuetur ultra quoscumque limites, sine ullo « determinato hiatu, qui adjectis novis intermediis « punctis imminui adhuc non possit ; licet nec possit « actuali divisione sive interpositione exhauriri 46. »
Ex his igitur loci punctis quæ alia aliis addi sine fine posse intelligas, postquam in dies latior prospectus menti patuit, oritur spatii notio. Cur in infinitum videatur porrigi, haud difficile explanare est, certus enim terminus apparet nullus, quo intelligi posse desinant ea intervallorum incrementa quibus constat. Ut igitur linea recta sine fine in longitudinem, ut in latitudinem superficies, ita quoque in altitudinem crescit immane illud omnium rerum receptaculum quod spatium nuncupamus ; haud secus ac geometrica quibus coalescit elementa, in infinitum dividatur oportet ; inde continuitas illa quæ a « divisibilitate » in infinitum necessario profluit. Æternum denique et necessarium jure dicas, cum nullum concipiatur tempus quo sparsa per immensos spatii tractus puncta tolli posse videantur. Ne tamen nos fugiat, spatium illud cui propria sunt omnia hæc, vere, ac materiæ more, non existere. In rebus quæcumque existunt, omnia certa ac definita ; in iis tantum quæ « possibilia » nuncupant, infinita series ac continuitas.
Ea utique ad tempus transferenda nemo non intelliget ; illic puncta apparent ; hic momenta ; ut autem punctum a puncto, ita a momento momentum disjungitur, quod quidem contiguum alteri cuilibet esse nequit, quin unum statim et idem cum contiguo fiat. Temporis igitur intervalla sunt quæ primum quoddam et ulti-[p. 47]mum momentum semper terminent, quorum autem intra terminos secundum et penultimum frustra quæras :
ea enim infinita numero esse necesse est quæ pure « possibilia » sunt, et in tempore continuo, momentum quodlibet non pars est, sed meta ac terminus. Inter spatium et tempus, si rem perscrutari velimus, unicum interest discrimen : tractus ille continuus quo spatium gignitur, triplicem in directionem fit, dum in tempore unicus habetur ; fluit quippe tempus eodem perpetuo motu quo linea ; quod longum hic, illic diuturnum nuncupes.
Diligenter quidem notandum est, non solum possibilibus materiæ punctis, quæ infinita numero sunt, sed puncto etiam cuivis respondere infinitos numero modos existendi possibiles ; nova enim iterum atque iterum sine fine cogites loca quæ ab eo occupentur ; « quodvis « igitur punctum materiæ habet suum spatium imagi« narium, immobile, infinitum, continuum ; quæ tamen « omnia spatia pertinentia ad omnia puncta, sibi invi« cem congruunt, et habentur pro unico 47. » Item de tempore ; tot « imaginaria tempora »> numeres, quot momenta sunt ; sed in unum miscentur et coalescunt.
Ex his omnibus consequitur, nec spatium nec tempus qualia in se ipsis sint a nobis sensuum ope cognosci. Percipimus quidem oculis, et instrumentis metimur certas quasdam distantiæ et situs affinitates quæ e binis localibus exsistendi modis oriuntur ; hinc impressa in mente imago quædam vel notio ; sed notio eadem « oriri potest ex innumeris modorum sive punc« torum realium loci binariis quæ inducant relationes « æqualium distantiarum et similium positionum tam « inter se quam ad nostra organa et ad reliqua circum« jacentia corpora 48. » Facile enim intelligitur, bina [p. 48] materiæ puncta quæ alicubi certo discriminantur intervallo, et situm obtinent certum a binis existendi modis stricte pendentem, alibi posse, quanquam alios binos existendi modos habeant, pari tamen distantia sejungi et situm, non eumdem sane, sed similem obtinere, distantiis nimirum interjacentibus « parallelis ». « Si illa « puncta et nos et omnia circumjacentia corpora, mu« tent loca realia,
ita tamen ut omnes distantiæ « æquales maneant, et prioribus parallelæ, nos eas« dem prorsus habebimus ideas 49. » Imo, easdem habebimus,
si, manentibus
intervallis, directiones omnes in æquali angulo convertantur, aut si, intervallis imminutis, anguli iidem remaneant. Totus hic mundus nobis conspicuus, motu parallelo in quamlibet Spatii regionem promoveri potest, et simul in quovis angulo converti, quin illum motum, illam conversionem sentiamus ; potest enim fieri, ut « totus mun« dus in dies contrahatur vel producatur, scala virium « tantumdem contracta vel producta, — quod si fieret
nulla in
animo nostro idæarum mutatio ha« beretur, adeoque nullus ejusmodi mutationis sen((
« sus 50. »
E contrario, ubi vel res externæ, vel sensuum organa, ita de suo statu demigrant, ut prior illa æqualitas aut similitudo immutetur, tum vero immutatur quoque sensus, et ob id ipsum rei notio ; non enim ea est humana mens quæ res ipsas aut rerum mutationes, quales sint, exhibeat : id nos tantummodo monet, quantum a priore statu novus quisque differat. « Sic, sive astra « circa terram moveantur, sive terra motu contrario « circa se ipsam nobiscum, eædem sunt ideæ, idem « sensus 51. » Reipsa ab occasu ad ortum mira cele-[p. 49]ritate quotidie rapimur, et celerius quoque, anno vertente, solem ambimus : quum autem nullo modo de nostrorum organorum mutatione nobis conscii simus, tum vero nos nullam in partem moveri arbitramur, communi præjudicio « habendi pro nullis in se, quæ « nulla sunt in nostra mente, quum non cognoscan« tur, » et motum rebus extra nos sitis tribuimus.
Hoc principio « non mutari scilicet ea quæ mutari non percipimus », tota innitur methodus qua in conferendis inter se intervallorum magnitudinibus vulgo utimur. Constat profecto, et luce clarius est, esse æqualia inter se quæ sint eidem æqualia, cum autem a doctrina ad usum transimus, oculorum mendacio decipimur.
« Assumimus ligneam vel ferream decempedam, quam « uni intervallo semel... tum alteri intervallo applica« tam itidem semel, si inveniamus congruentem, illa « intervalla æqualia dicimus. Porro illam ligneam vel « ferream decempedam habemus pro eodem compara« tionis termino post translationem, quod prorsus fal« sum est 52 ; » id quidem jure posset asseverari, si constaret instrumentum ex materia prorsus continua et solida ; omnia autem illius elementa a se invicem distant, et dum e loco in locum transeunt, intervalla quibus dividuntur, majora fiunt aut minora. Alia igitur in posteriore situ fit decempeda atque in priore ;
eamdem tamen esse judicamus, quia nihil translata ea immutatum sensimus. Omnino nos prætereunt punctorum abscessiones illæ aut admotiones, quæ, exiguæ quidem, in translatis tamen aut alio quocumque motu agitatis corporibus semper habentur.
Temporis quoque, si verum quærimus, nulla est certa et sibi constans mensura ; eam a motu vulgo desumimus ; quis autem motum ita æquabilem in rerum Natura deprehendat, ut asserere possit, plurimas inter [p. 50] córporis impulsi stationes eadem prorsus intervalla temporis interseri ? « Ne vulgus quidem censet ab uno tem « pore ad alius tempus eamdem temporis mensuram « transferri 53. » Rem autem ad judicium rationis si traducas, pro certo habebis nullo pacto fieri posse ut, « vel certa longitudo, vel certa duratio, e sede sua abdu« cantur in alius sedem, ut comparatio habeatur per « tertium 54. » In omni igitur fere genere, permanet intacta et illæsa Spatii et Temporis analogia.
§ 5
Ea fuit de corporeis rebus philosophi nostri sententia, nunc ad incorporeas res erigendi animi, et breviter complectenda quæ de Deo et humanis animis Bosco wich judicaverit.
Nemo nescit bipartito divisam fuisse a Cartesio rerum universitatem ; hinc materia, illinc animus : materia quidem continua se extensione exserens ; animus e contra, extensionis cujuslibet prorsus expers, et cogitationis particeps.
Leibnitius e superiore loco, ut videtur, Naturam contemplatus, ea minus advertit quibus res inter se diremptæ sunt et quasi resectæ, quam quibus invicem connectuntur et coeunt ; binos igitur hos quasi loculos evertens, quibus, ut parietibus ad dividendas substantias Cartesius usus erat, omnia ad unitatem redigere conatus est. Vim quacumque permeare et transire, imo rerum omnium essentiam confingere, mira ingenii sagacitate intellexit et docuit ; addidit necesse esse in simplicia et individua, quæ nuncupavit « monades », extensa quæque resolvi ; quo fiebat ut, divulsæ a Gallico philosopho [p. 51] partes universi in societatem communis vitæ jam coalescerent et consentirent.
Postea autem, eo tempore quo Newtono et Eulero faventibus, Cartesii disciplina tota fere, ut dictum est, in Europa revirescebat, intercisio illa rerum et quasi διχοτομία, apparere denuo, et si ita loqui fas est, hiare cæpit. In Germania Wolfius, in Italia Boscowich, licet a Leibnitii doctrina discedere omnino non audeant, propensi interdum plus æquo videntur ad sejungenda et dividenda quæ illustris monadum inventor arctissimis inter se vinculis conjuncta esse voluerat.
« Discrimen potissimum materiæ a spiritu, inquit « Boscowich, situm est in hisce duobus, quod materia « est sensibilis, et incapax cogitationis ac voluntatis ; « spiritus nostros sensus non afficit et cogitare potest ac « velle 55. » Lineamenta hæc humanarum facultatum quæ in monadibus subtiliter disquisita et deprehensa, nomine « perceptionis » et « appetitus » Leibnitius designaverat, non modo negligit sed prorsus amovet Boscowich ; intervallo quidem pari a Cartesio distat, quum haud multo post subjungit, eam quam nuncupat rerum corporearum « sensibilitatem » « non ab extensione con« tinua oriri, sed ab impenetrabilitate 56. » Res physicis argumentis illustratur. « Si extensa quidem essent « corpora, sed impenetrabilitate carerent, manu con« < trectata fibras non sisterent, nec motum ullum in « iis progignerent, ac eadem radios non reflecterent, « sed liberum intra se aditum luci præberent. » Revera, elementa corporum extensionis cujusque sunt expertia, sed ea sunt quæ reniti possint, et sensus nostros afficiunt, « ob illud primum crus asymptoticum, exhibens vim « illam repulsivam primam. » — Adeo omnia Mathematica regunt !
« Spiritus autem quos impenetrabilitate [p. 52] « carere credimus, ejusmodi viribus itidem carent, et « sensus nostros idcirco nequaquam afficiunt, nec oculis « inspectantur, nec manibus palpari possunt 57. »
Interroget forsitan aliquis utrum fieri possit ut cogitationis sit capax substantia hisce viribus prædita a quibus « impenetrabilitas » gignitur. Si quidem id negamus, rationes quibus ad negandum inducimur, in medium proferre necesse est ; sin affirmamus, in periculum adducimur genera omnino distincta commiscendi : periculum sane philosopho et sacerdoti gravissimum. His verbis laqueo se expedit Boscowich. « Si pos« sibile sit illud substantiæ genus, quod et ejusmodi « vires habeat cum inertia conjunctas, et simul cogi« tare possit ac velle, id quidem nec corpus erit nec « spiritus, sed tertium quid, a corpore discrepans per « capacitatem cogitationis et voluntatis, discrepans au« tem a spiritu per inertiam et vires hasce nostras quæ « impenetrabilitatem inducunt 58. »
Ea tamen que possunt objici, nostro haud dubie molesta sunt. Nonne amittitur inde argumentum, et maximi quidem momenti, ad probandos animos ? « Sunt qui « adhibent hoc argumentum, ad excludendam capa« citatem cogitandi a materia, desumptum a com« positione partium :
si materia cogitaret, singulæ « ejus partes deberent singulas cogitationis partes « habere, adeoque nulla pars objectum perciperet, « quum nulla haberet eam perceptionis partem quam « < habet altera.
Id argumentum in mea Theoria « amittitur, at id ipsum, meo quidem judicio, vim nul« lam habet ; nam posset aliquis respondere, cogitatio« nem totam indivisibilem existere in tota massa ma« teriæ..... 59. »
[p. 53] Pugnare secum hæc verba nobis videntur. Qui enim « indivisibilis ea cogitatio » per massam quamdam corpoream dividi ac dispergi possit ? His in angustiis, satius erat, ut videtur, ex elementis fingere unum præter alia cogitationis et voluntatis capax ; hoc autem subsidium amovere ob id ipsum debet philosophus, quod elementum, eo judice, vere non sit, animus ille qui penetrari queat. Eum saltem non fugit quid sua argumentatio valeat. « Quidquid de eo argumento censeri debeat, « nihil refert..... nec ad infirmandum Theoriam positi« vis et validis argumentis comprobatam, ac e solidis« simis principiis directa ratiocinatione deductam, quid« quam potest unum vel alterum argumentum amissum, « quod ad probandam veritatem aliunde notam, et a « revelatis principiis aut directe aut indirecte confir« matam, ab aliquibus adhibeatur..... Satis est si illa « Theoria cum ejusmodi veritate conjungi possit 60. »
Quidquid id est, exsistit animus, quem distinguere a corpore oportet, non sejungere ; corpus enim ipse movet ac regit. In hoc consentit cum Eulero Boscowich qui « præstitutam illam Leibnitii harmoniam » longe amoverat. Vires igitur ipse in se invicem agunt, nec ulla causa est cur singulæ dicantur Universi totius specula. « Nullas ego, inquit, repræsentativas vires in ipsa ma« teria agnosco, quarum nomine haud scio an ii ipsi qui « utuntur, satis norint quid intelligant ; nec ullum « aliud genus virium aut actionum..... elementis mate« riæ..... tribuo, præter illud unum quod respicit mo« tum localem, et accessus mutuos ac recessus 61. »
Unde in quamlibet corporis partem agat animus, haud facile quidem dictu est. Utrum præsens adsit elementis materiæ pluribus, an in unum tantummodo penetret, an [p. 54] etiam sedem sibi his in intervallis selegerit quæ corporis elementa a se invicem dividunt, id profecto investiganti non innotescet ante quam apprime cognoverit leges quibus animus et corpus reguntur. Ne scimus quidem, quæ pars animo, in movendo corpore, vere propria obtigerit ; ad id desideraretur tanta Geometricæ vis quanta opus est, « ut determinentur omnes motus, qui non ab « ea, sed ex sola mechanica distributione corporeorum « < elementorum oriri possint (1) ; hæc autem scientiæ « fastigia iis non licet persequi, qui nondum deter« minare potuerunt motus omnes trium etiam massula« rum, quæ certis viribus in se invicem agant (2). »
Conjecturæ igitur philosophorum fere omnes ut inanes sunt removendæ, quod ad secreta hæc et penitus recondita attinet ; Cartesius intra « glandulam pinealem » animum incluserat ; at « deinde compertum est « ea parte sola non contineri ; nam ea parte dempta, « vita superfuit. Sic sine pineali glandula aliquando « vitam perdurasse compertum est, ut animalia aliqua « etiam sine cerebro vitam produxerint. Alii diffu« sionem animæ per totum corpus impugnant ex eo « quod aliquando homines, rescissa etiam manu, dixe« rint se digitorum dolorem sentire, tanquam si adhuc « < haberent digitos : qui dolor, quum sentiatur absque eo, « quod anima ibi digitis sit præsens, inde inferri posse « < arbitrantur, quotiescumque digitorum sentimus dolo. « rem, illam sentiri sine præsentia animæ in digitis... « At ea ratio nihil evincit. Fieri enim potest est ut ad « < habendum prima vice sensum..... requireretur præ« sentia animæ in ipsis digitis..... possit autem effor« matus semel per ejusmodi præsentiam, excitari iterum « sine ipsa per eos motus nervorum qui cum motu « fibrarum digiti in primo illo sensu conjuncti fuerant,
(1-2) App. 535, [p. 55] « præterquam quod adhuc remanet definiendum illud, « an ad nutritionem requiratur præsentis animæ im« pulsus aliquis, an ea per solum mechanismum obti« neri possit, sine ulla animæ operatione 62. »
Id unum, ut certum, asseverare licet, corpus videlicet ab animo moveri. Ejusmodi autem esse debet corporis motio ut unum materiæ punctum non impellatur, quin aliud in aliam et contrariam quidem partem æqualis agitet impulsio. « Inde motus ab animabus orti, non « perturbant actionis et reactionis æqualitatem, conser« vationem ejusdem status centri communis gravitatis, « et conservationem ejusdem quantitatis motus in « mundo 63. »
Quotidianus hic, de quo loquimur, corporis cum animo convictus, duo diversa motuum genera progignit ; hi necessarii sunt, illi liberi ; nec mente tantum, sed re ipsa in vita hominis, alii ab aliis discriminantur. « Sæpe « enim fit ut aliquis, apoplexia ictus, amittat omnem, « saltem respectu aliquorum membrorum, facultatem « liberi motus ; at necessarios, non eos tantum qui ad « nutritionem pertinent et a sola machina pendent, sed « et eos quibus excitantur sensationes, retineat 64. » Inde patet non tantum diversos esse in corpore motus, sed diversa ab unoquoque motuum genere instrumenta adhiberi.
Animum, qui corpus movet, a corpore quoque moveri, et quidem « localiter », observandum est. Dum enim voluntate Numinis, socia adjungitur corpori, necesse est, hoc locum mutante, illum quoque mutare locum. « Si « enim præceps gravitate sua corpus ruit, si ab alio re« pente impellitur, si vehitur navi, si ex ipsius animæ « voluntate progreditur, moveri utique cum ipso debet [p. 56] « necessario et anima, ac illam eamdem respectivam « sedem tenere, et corpus comitari ubique. Dissoluto au« tem eo nexu organicorum instrumentorum, abit illico, « et a corpore jam suis inepto usibus discedit 65. »
Hoc præcipuum inter hominis mentem ac brutorum animam discrimen interest, quod hæc posterior ita a materia pendeat ut sine illa nec vivere possit nec agere. Sensu prædita esse bruta, id,
si paucos Cartesianos excipias, minime in ambiguo est ; disputant quidam utrum cogitandi aut volendi facultatibus fruantur ; nemo autem, dummodo sapiat, non fatetur, iis longe inferiorem inesse animam, ob id ipsum quod, dissoluto corpore, prorsus et ipsa dispereat 66.
Sin autem ad hominis mentem velimus respicere, quæ sint præcellentissimæ illius virtutes intus conscientia
testabitur ; « inest enim animis nostris
vis « quædam, qua ipsas
nostras ideas et animasticos « motus......... [ intime cognoscamus 67, » et tanti quidem valet, ut notionum non tantum natura sed ipsa quoque origo, illius ope, nobis innotescat ; « aliæ enim « oriuntur in nobis a substantia aliqua externa ipsi « animo, et admodum discrepante ab ipso, utut etiam ipsi « conjuncta, quam corpus dicimus ; aliæ, earum occa« sione, in ipso animo exsurgunt atque enascuntur per « longe aliam vim 68 » Primum genus « sensationes » complectitur, quas interdum « directas ideas » nuncupat Boscowich ; in posteriore, quidquid ad cogitationem et, ut dicit ipse, « reflexionem » pertinet, judicia videlicet discursusque et voluntatis actus varios includit philosophus.
Mentem hæc partitio revocat ad Newtonis doctrinam, [p. 57] qui rerum incorporearum minus diligens, nihil aliud ipse, in iis quæ ad animum spectant, quam Lockii vestigiis institerat. Eamdem apud familiæ hujus philosophos, « externum inter intimumque sensum » oppositionem deprehendas ; idem fere discrimen « directas » illas inter notiones quæ ex observatis rebus in mentem permeant, et superiores alias, quas, prioribus inter se conjunctis, mens ipsa propria virtute format. Rationem ab oculis consulto amoveri et quasi e scena excludi dicas : opus quidem conspicuum est, cum ratiocinari non possimus nisi ratione ob id ipsum utamur ; opifex vero nusquam apparet. Non ita profecto senserat Leibnitius qui principem esse inter cæteras animi virtutes « intellectum » voluerat.
Nec minus a Leibnitio dissident plerique hujus ætatis philosophi, quod ad liberum arbitrium respicit. Clarkius prior, post Eulerus, ad id enixe operam dederunt ut libertas in discrimen adducta fatis
avelleretur. Hac quoque via, licet inscii forsitan, ad doctrinam Cartesii revertebantur, qui velle et sui juris esse, maximum id hominis ornamentum et decus sæpius prædicaverat. Boscowich quoque ad vindicandam præcellentem hanc facultatem erectus intentusque, « sufficientem rationem » haud semel impugnavit, ratione in scriptis voluntati sic posthabita ut ante Leibnitius voluntatem rationi posthabuerat 69.
Superior et inanimis quæ regit virium ferrea lex, et homini etiam qui fati
vinculis exemptus, libertate fruitur, in summo rerum omnium culmine, exsistit æternus ille corporum et animorum conditor, Deus. Quæ autem, ad probandum eum, rationum momenta philosophus adhibeat, ex illius ingenio et usitatis commentationibus, facile conjicere licet ; ea prorsus omittit quæ ad humanam mentem pertinent ; naturam potius, [p. 58] immensam scilicet orbis universi machinam, in testimonium advocat. Duo hæc in primis demonstrare conatur : « nec fortunæ aut necessitati, rerum originem « esse tribuendam, nec res per se ipsas exsistere ab « æterno, suis necessariis legibus consistentes 70. »
Et primo quidem, quod ad casum spectat, contendunt philosophi quidam, in terminis numero finitis, finitum esse numerum modorum quibus quæque res collocantur et in ordinem digeruntur ; quamobrem in fortuita atomorum agitatione debuit quivis ordo, per temporis æternitatem, redire infinitis numero vicibus, et proinde hic ipse quem nunc mirantes intuemur. Nemo non advertet rem in philosophi nostri foro totam versari ; opem igitur a Mathematicis et « calculo illo pro« babilitatum » libenter poscit. « Est quidem finitus « numerus combinationum, si nomine combinationis « assumatur tantum ordo quidam, quo alii termini « post alios jacent : hinc ultro agnosco illud : si omnes « litteræ quæ Virgilii poema componunt, versentur « temere in sacco aliquo, tum extrahantur, et ordi« nentur omnes litteræ aliæ post alias, atque ejus« modi operatio continuetur in infinitum, redituram et « ipsam combinationem Virgilianam numero vicium « quemvis determinatum numerum superante. At ad « mundi constitutionem habetur in primis dispositio « punctorum materiæ, in spatio patente in longum « latum et profundum ; porro rectæ in uno plano sunt « infinitæ, plana in spatio sunt infinita, et pro quavis « recta in quovis plano, infinita sunt curvarum genera « quæ cum eadem ex dato puncto directione oriantur, « in quarum singularum classibus infinities plures sunt, « quæ per datum punctorum numerum non transeant. « Quare ubi seligenda sit curva quæ transeat per omnia « puncta, jam habemus infinitum saltem ordinis tertii.
[p. 59] « Præterea, determinata ejusmodi curva, potest variari « < in infinitum distantia puncti cujusvis a sibi pro« ximo........ item velocitas.....
71. Congestis super infinita infinitis, concludit Boscowich, rationem numeri combinationum quæ non redeunt, esse « infinitam « ordinis altissimi. » Ruit igitur tota vel veterum vel recentiorum Epicureorum inanis argumentatio. Adde quod « in immenso isto combinationum numero » infinities, ut dicit noster, plures sint, quæ inconditam et temere coagmentatam rerum molem exhibeant, quam quæ mundi illius οἰκονομίαν certis et perpetuis legibus adstricti.
« Sic, exempli gratia, ad efformandas particulas quæ « constanter suam formam retineant, requiritur collo« catio in punctis illis in quibus sunt limites, et quorum « numerus debet esse infinities minor quam numerus « punctorum sitorum extra ipsos, nam intersectiones « curvæ cum axe debent fieri in certis punctis.........
« Quamobrem nisi sit aliquis qui ex omnibus æque « possibilibus seligat unam ex ordinatis, infinities pro« babilius est, infinitate
ordinis admodum elevati, « obventurum chaos........ quam mundum quem cerni« mus et admiramur 72. »
Nec melius casu necessitas expediet quare mirabilis ille rerum ordo exsistat. In primis enim, interrogare possumus cur necesse sit hoc intervallo se attrahere, illo autem se repellere bina puncta, aut cur tanta potius attractione quam alia. Nullus profecto nexus inter certam aliquam distantiam apparet et vim quæ ea se distantia exserit.
Præterea finitus est numerus punctorum materiæ ; cur autem hic sit potius numerus quam ille ? Nulla sane ratio menti occurrit, « nisi arbitrium entis infinita determinativa potentia præditi, » et nemo persuasum habebit in certa particularum compage
( [p. 60] haberi necessitatem
potius quam in alia qualibet.
Denique non potest per se et propria vi Mundus exsistere. Si enim ita se res haberet, oporteret extitisse jam motus æternos, et « lineæ a singulis punctis « descriptæ, debuissent fuisse jam in infinitum pro« ductæ 73. » Porro fieri nullo pacto potest ut extensum quidquam vere infinitum sit. Nil quidem obstat quin in futurum motus sine fine continuetur « quia si ali« quando cæpit, nunquam habebitur momentum tem« poris in quo jam fuerit existentia infinitæ lineæ ; « secus vero, si per æternitatem præcedentem extite« rit 74, » quippe quæ sit perfecta nunc et absoluta.
Ex omnibus autem quæ in medium afferuntur argumentis, validissimum ejusmodi est : ea ponatur materia quæ includat cum inertiæ vi, illam virium activarum legem quam ante exprompsimus ; ut virtutes eas possideat quibus instructam esse fingimus, necesse est præsentem statum a præcedente mutuata sit, qui nisi certo et definito modo existat, non poterit sequentem generare ; item de anterioribus usque in infinitum. Inde infinitus statuum ordo « in quorum singulis habe« mus merum nihil, in ordine ad existentiam determi« natam postremi status ; summa autem omnium nihilo« rum utcumque numero infinitorum est nihil ; non « potest igitur illa series per se determinare existentiam « cujuscumque certi termini sui, nec tota ipsa deter« minate existere, nisi ab ente extra ipsam
posito « determinetur 75. »
His expositis, patebit Deum qualem excogitavit Boscowich, proximum illi esse et simillimum, quo « calculante, » si Leibnitii verbis uti licet, fit Mundus. Unum quidem eum esse qui philosophi nomine gloriari possit, [p. 61] haudinficete contenderat Aristoteles, in philosophi autem nostri scriptis princeps potius inter mathematicos eminet. « Ens seriei extrinsecum, quod hanc seriem elegit præ « seriebus aliis infinitis ejusdem generis, infinitam ha« bere debet determinativam et electivam vim, ut unam « illam ex infinitis seligat. Idem et cognitionem habere « debuit et sapientiam, ut hanc seriem ordinatam inter « inordinatas eligeret. Si enim sine cognitione et elec« tione egisset, infinities probabilius fuisset, ab illo de« terminatum iri aliquam ex inordinatis quam unam ex « ordinatis, ut hanc : cum nimirum ratio inordinatarum « ad ordinatas sit infinita et quidem ordinis
altis« simi 76. »
At vero Boscowich ideo tantum Leibnitio proprior accessisse videtur, quo longius ab eo postea deflectat.
Æternus quidem Naturæ Conditor, si ei credimus, universum Mundi et proprium rei cujusque finem uno intuitu comtemplatur, aptas propositis vias seligens ;
nequaquam autem inter illos quicumque sub mentem cadunt optimum potest mundum creare, verba enim, eo judice, ipsa secum pugnant. Si finitam quamvis perfectionem, « realem » esse fingas, necesse est alia sit perfectio, major vel minor ; unde fit ut quamcumque eligat Deus, « necessario debeat alias majores amittere ;
« nec officit aut sapientiæ aut bonitati infinitæ quod « optimum non seligat, ubi optimum est nullum 77. »
Cæterum si quæque optima sint, ex necessitate creentur, tollitur jam divina libertas, nec non et rerum omnium fluxa illa ac fragilis indoles quam « contingentiam » nuncupant. Necessaria sunt, quæ exsistunt ; quæ autem non exsistunt, ea nullo pacto fieri potuere.
« Nobis quodammodo, in illa hypothesi, debemus quod « exsistimus, non illi. Qui enim potuit non exsistere [p. 62] « id quod habuit pro sua exsistentia rationem præva« < lentem, quam Naturæ auctor quum viderit, non « potuerit non sequi, nec vero potuerit non videre ? Qui « existere potuit id quod habuit eamdem non exsis« tendi necessitatem ? Quid vero illi debemus pro nostra « exsistentia qui nos condidit idcirco quia in nobis « invenit meritum majus quam in iis quos omisit, et a « sua ipsius natura necessario determinatus
fuit et « adactus ad obsequendum ipsi huic nostro intrinseco « et essentiali merito prævalenti 78 ? »
Quidquid de hac re judicemus, ex antea dictis perspicuum est « mathematicam necessitatem » philosophi nostri sententia, Supremo vel Numini < coeternam »> esse. Omnia vincit, omnia in Mundo
supereminet necessitas hæc quam vix Deus ipse superat.
Jam omnem Boscowich de rebus vel corporeis vel incorporeis doctrinam ad pauca hæc capita redigere possumus.
1 ° Vetat continuitatis lex quin ad contactum corpora deveniant.
2º Arcent a contactu corpora vires repulsivæ.
3º His viribus, cum imminutis intervallis crescant, elementa rerum a se invicem sejunguntur.
4° Inde fit ut elementa rerum sint individua.
5° Quia individua, inextensa quoque et insuper homogenea sunt.
6º Intervallis discriminantur, quæ, ut mathematica quæque « possibilia » in infinitum possunt dividi.
7° Ab animis in eo differunt quod « impenetrabilia »> sint, animi autem penetrabiles.
8° Et rerum elementa et animi a Deo pendent qui onmia mathematicis legibus regit.
[p. 63]
Caput Tertium
Quanquam in prima Philosophiæ Naturalis parte profitetur Boscowich mediam se Leibnitium inter et Newtonum tenuisse viam, dubium est quin præcellentium horum virorum placita propriis in operibus ex æquo temperaverit. Qui quidem illius philosophiam leviter præstringet, et tantum, ut ita dicam, odorabitur, eum forsitan existimabit studio in Leibnitium inclinasse, cujus nomen et consueta vocabula frequenter usurpat ; accuratius autem in interiora doctrinæ penetranti brevi constabit, ita vicinum et affinem esse Newtono Boscowich, ut sæpius quid sit uni aut alteri proprium ac peculiare, vix dignosci possit. Mathematica uterque studiossime coluit ; uterque a mathematicis ad philosophiam appulit. Diversi quidem ingenio, iisdem plerumque principiis innituntur, idem spectant, scilicet ut adhibitis calculis, ipsa in Naturæ viscera penetrent. Boscowich tamen ad elatas illas metaphysicæ commentationes libentius et frequentius animum applicat, ut pote qui, in « fingendis hypothesibus » audacior sit. Neminem profecto, nisi me fallit opinio mea, invenias, qui eo majorem impenderit operam ut geometricas rationes in philosophiam inveheret ; quæstiones enim fere omnes, eas quoque quæ ad Deum et ad humanam mentem spectant, argumentis mathematicis fulciendas [p. 64] et confirmandas in primis curat. Hinc singularem inter octavi decimi sæculi philosophos locum obtinet Boscowich ; hinc eo ipso tempore quo maximo in honore fuit illa numerorum et formarum scientia, auctoritatis qua præpollebat unicum præbet specimen Theoria Philosophiæ Naturalis, verum doctrinæ illius summarium.
An et quid philosopho profuerint mathematica, jam expendendum est. Id ut consequamur,
recensendæ ordine singulæ Theoriæ partes, ut quæque momento suo, si fieri potest, ponderetur.
§ 1
Theoria in « Principio Continuitatis » tota fundatur, quod quidem aperte declarat Boscowich vim in rebus ipsis nullam habere ; res videlicet in pulverem elementorum quasi extenuatæ, a se invicem per intervalla diducuntur, quæ sola continua sunt, et idcirco motibus continuis locum præstant. Id primo forsitan aspectu verisimile et rationi consentaneum apparebit ; sin autem rem altius perscrutemur, et interrogemus quibus de causis habeantur a philosopho continua Motus et Spatium, nihil aliud responderi poterit, nisi eas esse mathematicas quantitates, quæ ob id ipsum mathematicæ legi parere debeant. Illud autem maxime in ambiguo est an Spatium id, quo obvoluti movemur ac progredimur, geometria ut proprium et sui juris merito vindicet. Num, intra illius limites, si qui sint, intervalla intervallis in infinitum includuntur ? Num ex alio in alium locum transeuntes, stationes numero infinitas percurrimus ? At inexhaustum, qua arte, quibus facultatibus possit exhauriri ? Infinita series, teste ipso Boscowich, cum iis tantum congruit quæ non sunt, sed esse possunt ; porro verbis ille perverse abuteretur qui contenderet [p. 65] mere « <possibile » esse receptaculum illud quo vivimus.
Reale est quodammodo quod res continet. In mathematicis schematibus incertæ quidem partes, incerta partium generatio ; hic, e contrario, omnia certa et definita.
Nil igitur mirum si opinione fallatur is qui spatio vel reali legem continui motus applicat. Id magis in confesso erit, si ea attingamus quibus doctrinam confirmare philosophus tentavit.
Corpora duo, ut illius exemplum usurpemus, versus eamdem plagam in directum pergentia cum velocitatibus variis, se invicem collidant ; aut ipso contactus momento, aut durante contactu, velocitatum discrimen prorsus evanescat necesse est ; rationi autem utrumque repugnat ; contactus igitur, quamquam testantur manus et oculi, in Natura rerum fieri nequit ; quo fit ut inter corpora vires interjaceant.
Sic quidem argumentatur Boscowich. Quæ sit illius argumenti vis jam diligenter expendendum. Ultro concederemus a velocitate quadam certa et definita ad aliam omnino dissimilem, uno temporis momento transiri non posse : compertum enim habemus, re a doctissimis viris iterum atque iterum explorata, motum quemquam, repentino quasi saltu, e corpore ad corpus haudquaquam transmitti : superest igitur, ut, durante contactu, paulatim et motu continuo exæquentur velocitates. At in majorem etiam tum, si credimus philosopho, difficultatem incurrimus ; quoque enim temporis illius momento quo contactum durare fingimus, debet alia sequentis corporis particula in aliam antecedentis penetrare, quippe quæ, hinc, majore velocitate incitetur, illinc diduci a contacta particula nequeat, quum contactus, ex hypothesi, duret.
Fatemur et nos, esse hic scopulum quem transgredi, illæsa ratione, operosum sit ; exinde autem minime concludere est, feri nullo modo posse ut ad contactum cor5 [p. 66] pora deveniant ; fingitur nempe et animo concipitur tertium aliquid, quod congruere cum rebus ipsis quotidiana suadet aut suadere videtur observatio. Fieri posset, ut contactus, nec uno et repentino saltu semel haberetur, nec tempore duraret continuo ; — duraret, sed non sine intermissionibus ; repentinus esset, sed multiplex.
Si ea dicere licebit quæ veri simillima videantur, contactus ille quem unicum testantur oculi, e pluribus reipsa constaret quæ subsultim et crebrorum ictuum more fierent. Jam age, quid tibi absurdum vel tantummodo mirum videtur, si recussus quisque, velocitatis suæ partem aliquam, corpori alteri demat, addat alteri ?
At enim, quæ ex una parte adimatur velocitas, per omnes gradus adimenda ; quæ ex altera parte adjiciatur, item per omnes gradus adjicienda est. Esto : quid autem obstat quin resilientium in se invicem particularum impetus, totidem fiant, quot velocitatis gradus transmitti necesse sit, ut ex æquo posthac corpora moveantur ?
Objicitur iterum : infiniti sunt numero velocitatum gradus quos exhaurias ; numero autem finiti, licet creberrimi, recussus quibus exhauriantur.Responsio in promptu est.
Diversa inter se et aliena omnino commisces genera. « Mathematicam infinitatem »> in ea invehas quæ « possibilia »>dicuntur, id tibi profecto conceditur et licet ; hic autem de vera illa ac reali velocitate agitur, quæ scilicet ad rem vere exsistentem pertineat ; gradus igitur certos habere debet ; sin aliter, tecum ipse pugnas, qui « realia
» quæque, certa et definita esse oportere, haud semel contendisti.
Explanare quidem arduum esset, quæ causa sit, cur corpora in se invicem, ad contactum, resilire credantur, idque, tempore vel exiguo, compluries ; sed præterquam quod minoris ad propositum refert, scire quare res sit, quum veri simillimum rem esse habeatur, rationi consentaneum est, motum, illum saltem quem [p. 67] « realem » nuncupavimus, continuum non esse. Quod si continuus non sit, alternas motus et quietis vices involvat necesse est ; quo fieri oportet ut, mutatis velocitatibus, mutentur quoque illæ vices ; velocitate videlicet minore, quies in longius duret, majore, in brevius e contrario cogatur. — Ad exemplum jam redeamus.
Colliduntur, secundum hunc quem finximus modum, corpus A et corpus B, dispari velocitate incitata. Intelliges profecto momenta quam plurima, brevi vel temporis intervallo, intercidere, quibus, immoto corpore A, corpus B, licet altero tardius, movebitur. Fiet tum, bina inter corpora intervallum, ut retroagi et retrudi corpus A, judicibus saltem oculis, videatur, mox autem, in motum iterum irrumpens, sequens corpus superiore sua velocitate attinget offendetque. Ita ergo alia ex aliis tamdiu orientur succussus illi quos vibrationes vocant, quamdiu non exæquabuntur duorum corporum velocitates ; tum primum, quum velocitas utriusque par fuerit, iisdem jam factis motus et quietis vicibus, simul æquabili cursu, unius corporis instar, A et B movebuntur.
Si ita se res habent ut conjectamus, non tantum ratio redditur quemadmodum, binis corporibus hic aut illic collisis, vibrationes repente fiant, sed etiam intelligitur, cur, per infinitatem spatii, tenuis hæc materia qua involvimur, sive eam aera seu æthera nuncupant, motu perpetuo, et certos quidem ad numeros agitetur vix enim fieri potest ut tot in partibus tam, variis et tam diverse positis, eadem prorsus velocitas sit ; hinc succussus illi et recussus quos diximus, brevi vel temporis momento multiplices, æternum denique in cœli regionibus atomorum cum atomis certamen. Hanc « hypothesim » si negabis ne causam quidem probabilem elicies quare ad contactum, dispari velocitate, ætheris aut materiæ alterius cujusquam particulæ resiliant ; [p. 68] quia, motu continuo, fieri quidem potest, ut subsequentis corporis velocitas ab antecedente tardetur, minime autem retrudatur aut retrudi videatur corpus subsequens, ut pote quod superiorem alterius velocitati velocitatem habeat. In manifesto igitur cuique deprehendere licet motus illius realis intermissiones, quum vibrationesfiunt.
Nulla igitur causa potest adhiberi cur vires in natura existant ; imo, si exsistunt quales a philosopho nostro intelliguntur et describuntur, nec se ipsas satis explicant, nec ea quæ, adhibitis viribus, explicanda sint. Utrumque leviter attingemus.
§ 2
Vires eæ quæ in medium proferuntur aut res sint, aut rerum modi omnino necesse est. Atqui neutrum jure contendas. — Si res sunt, eas rebus applicare, ut Newtonianorum verba usurpem, et quasi nectere, nullo pacto poteris ; cum enim res per se ipsæ non moveantur, additis rebus aliis, non movebuntur magis, et mobilia mobilibus in infinitum continuabis, quin ullum unquam momentum vel minimum progignas.
Nunc age rerum fingas esse modos, nodi et moræ tum multo plures fient ; impedimenta ex impedimentis nascentur. Primum interrogare est quare rerum modi extra res sint, et cur iidem, ex definitione, ad rem pertineant, ex hypothesi non pertineant ; dein, quis asseverare audeat magis valere rebus ipsis rerum modos, quum res sponte et suapte natura quiescant, a viribus tantum illis propellantur ? Si denique materia impellenti corpori cuiquam resistit, exserit vires, imo in vires tota resolvitur.
Afferetur fortitan tertium aliquid, et obtendetur a physicis quibusdam, nec cum materia ipsa, nec cum [p. 69] materiæ modis vires illas confundi et permisceri debere, quippe quæ ad genus aliud pertineant, et spiritus in natura partes agant ; ita Newtonum sensisse haud dubium est, qui opinionem hanc ut veri simillimam proposuit 79. Parum autem prodest novi hujus consilii commentum, diuque et frustra insudabitur ut pateat qua arte spiritus ille vel diffundi per immensas spatii regiones, vel densari et concrescere in angustum possit. Cæterum, si vires, ut contendit Boscowich, eo magis ad prohibenda a contactu corpora valent, quod arctioris intra loci angustias contrahuntur, oportet virium certa et data quantitas pluribus e partibus coalescat, quæ plus minusve inter se distent ; inde fiet materia quidem subtilior,
sed tamen materia.
Summa hæc est : viribus e multis spiritus unus constare et coagmentari nequit ; ex alia autem parte, nemo prudens contendet tot spiritus quot vires, inter moles singulas corporum versari et vivere.
Specie ergo decipimur, quum nobis vires physicorum aut mathematicorum more figuramus tenuissimæ nescio cui auræ simillimas, quarum proprium munus sit inter corpora pervagari, quæ sejungant vel consocient. Imaginativa quippe vis, non res sed rerum umbras oculis subjicit, quales intuetur ille Platonis in spelunca captivus, aversus a puro cæli lumine. Itaque dum ea recordamur et nobiscum retractamus quæ sub sensus subjecta fuere, somnium somniamus ; satis est autem si soporem illum gravem excutiat ratio, et speluncæ noctem radiis illustret, ut inanis formarum et imaginum cohors quoquoversus dilabatur. Quod quidem miro ingenii acumine intellexerunt omnes fere a summa memoria metaphysici, in primis autem Leibnitius, qui mathematicorum postulata et hypotheses, a rebus ipsis, et iis quæ τὰ ὄντως
[p. 70] ὄντα possunt nominari, accuratissime secreverat. Ideo rationi consentaneam admodum opinionem deviribus edidit : secus vero Newtonus et Boscowich physicorum curiosiores ; nec mirum id ; res foris et extrinsecus conspicienti, vires, vehiculorum instar, corporibus applicari posse videantur necesse est : qui autem altius in rerum interiora descenderit, animadvertet id quod applicatur, ab eo cui applicatur haudquaquam essentia discrepare, si quidem mutuus et par utrinque labor exsistat. Nihil ergo aliud esse in rerum natura jure contendes præter vim ; vim exserere id est agere, agere autem id est esse. Imo, illud non sine rationis irrisione et ludibrio physicis accidit, ut, quum fingant esse vires quæ moveant corpora, vires jam inscii in corporibus posuerint, quæ resistere et reniti mole et massa, docent ipsi et testantur. Aliter profecto judicassent, si in viribus non illud τὸ φαινόμενον quod dicunt, sed τὸ νοούμενον animadvertissent.
Fac tamen propositas a physicis vires, minore negotio in cogitationem cadere, et nullam repugnantiam involvere ; contendi et quidem jure poterit, eas minime ad id esse utiles cujus gratia excogitatæ sunt. Id enim muneris in Theoria substinent, ut velocitatum discrimina ad æqualitatem redigant, quum massa corporis quædam agilior in agiliorem minus incurrat ; velocitatis autem, si Theoriæ auctori fidem adhibemus, gradus vel crescentis vel decrescentis in infinitum sunt, quum præsertim, eo judice, valeat in motibus continuitas. Quo igitur pacto, qua consilii vel solertissimi via, absumetur tota et extinguetur ? Exempli gratia, si corpus B quod præcurrit, habeat gradus velocitatis 6, A vero quod ipsum persequitur, gradus velocitatis 12, tum primum exæquabuntur variæ illæ velocitates, quum ad 9 utrumque, hic a 12, ille a 6 abierit. Quod ut fiat, necesse est ex utraque parte omnes interpositi gradus transmittantur,
hinc 11, illinc 7 :
hinc 10, illinc 8
hinc 9 1/2, [p. 71] - hinc 9 1/8, illinc 8 1/2 — hinc 9 1/4, illinc 8 3/4 illinc 8 7/8 — hinc 9 1/16, illinc 8 15/16 — et cætera... Nemo autem est qui non advertat innumeras fore partes in quas dividi possint fragmenta hæc, etiam atque etiam minora. Ut igitur hinc et inde gradus velocitatis vel crescentis vel decrescentis omnes prætereantur, absolvatur oportet infinita velocitatum series ; quod prorsus repugnat. Ea quippe series, non nisi infinito temporis spatio posset absolvi, et in infinitum expectaretur conquisita illa varias inter velocitates æqualitas.
Cæterum si vires nihil aliud valent quam ut corpora a contactu prohibeant, omnino supervacaneum videtur eas in Theoriam importare. Cum enim fingatur spatium, non tantum in geometricis quæstionibus, sed ipsa in rerum Natura, sine fine dividi, nunquam profecto momentum incidet, quo absumetur totum et exhaurietur, intervallum illud inter duo corpora interjacens, quantumvis consequens præcedente velocius sit. Objicietur, nec injuria, aliter sentienti, argumentum percelebre, toties a Zenonis temporibus ad nostram usque memoriam usurpatum, Achillis scilicet, lentam testudinem cursu persequentis nec assequentis ; fieri quippe nullo pacto potest, quantacumque sit pernicitas Achillis, ut testudinem vel prætermittat, vel solum attingat, si locum quemlibet in loca minora atque etiam minora dispertias. Testudo, fateor, minus ac minus antecedet, antecedet tamen, quia nusquam, ex hypothesi, illam intervalli totius partem invenies, quæ intervallum ipsa non sit, quod fieri oporteat ut nulla prorsus evadat interposita distantia.
Hæc ad corpora quælibet transfer, et intelliges, tali in re, contactum inter duo corpora geometræ cuique absurdum, dummodo sibi constans sit, debere videri.
Ex his recte concludetur, nec velocitates ante con [p. 72] tactum, viribus adhibitis, exæquari, nec contactum ipsum fieri posse ; de rebus ipsis inquirenti et physicas quæstiones expedire tentanti, iter non facere, sed interdum potius obsepire dicas mathematica principia.
Tum vero præsertim mathematicæ studio male temperat philosophus noster, quum contendit, idque sæpius, duas virium species, « attractivas » scilicet et « repulsivas » curva quadam linea facile explicari et quasi creari, prout linea hæc ad unam vel ad alteram axis partem jacet. — Utraque vis, si ei credimus, ad eamdem pertinet speciem, quum altera, respectu alterius, negativa sit, et negativa a positivis specie non differant. Ita quoque sentit Newtonus. Ambo autem ambiguitate verborum et fictis mathematicorum hypothesibus decepti videntur. Libenter quidem, magis et minus, ut Boscowich verba usurpem, specie non differre concedam : quis vero credat corpus a corpore jam repelli quum ab eo minus tantum attrahatur ? — Quid sit illud « repelli »> interrogas.-Non est attrahi minus, est e contrario, minus quam non attrahi, quod ex omnium confessione longe discrepat. Mathematicis quidem placet, a certo quodam puncto figurare directiones duas sibi invicem contrarias, et ab iis libere decernitur, positivam hanc, illam negativam habitum iri, aut vice versa : sed minime necesse est res se ad arbitrium decernentis flectant et accommodent, et si vera dicere volumus, nihil aliud hæc fingentes significare volunt geometræ, nisi, ante vel post punctum, lege continua variari debere motus qui a viribus oriuntur ; puncto autem occurrente, abrumpatur continuitas omnino necesse est : indicat enim punctum attractionem aut repulsionem jam tum nullam esse ; atqui a decrescente attractione ad nullam, saltus fit ; insuper, ab attractione nulla ad repulsionem quantumvis parvam, saltus idem
: hinc scilicet commonemur de genere ad genus transitum fieri. Sectio igitur inter esse et non [p. 73] esse et quasi rima intercidit, et ipsa nos, vel invito Boscowich, mathematica docet, fieri nunquam posse, in rerum natura, ut tractu continuo, a contrariis ad contraria transeamus.
Hæret tamen proposito philosophus noster et in his immoratur. « Eat aliquis contra fluvii directionem, ver« sus locum aliquem superiori alveo proximum, et sin« gulis minutis, perficiat remis vel vento 100 hexape« das, dum a cursu fluvii retroagitur per hexapedas 40, « is habet progressum hexapedarum 60 singulis minu« tis. Crescat autem continuo impetus fluvii, ita ut
retroagatur per 50, tum per 60, 70, 80, 90, 100, 110, « 120, etc..... is progreditur per 50, 40, 30, 20, 10, « < nihil : tum regredietur per 10, 20, quæ erunt negativa « priorum : nam erat prius 100-50, 100-60, 100--70, « 100-80, 100-90, tum 100-100 = 0, 100-110 =-10, « 100-120 =-20, atque ita porro. Continua imminu« tione sive substractione itum est a positivis in nega« tiva, a progressu ad regressum, in quibus idcirco eadem « species mansit, non autem duæ diverse 80. »
« Idem.....
et algebraicis formulis et geometricis « lineis satis manifeste ostenditur. Sit formula 10-x, « et pro x ponantur valores 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, etc...
« valor formulæ exhibebit 4, 3, 2, 1, 0, -1,-2, etc., « quod eodem redit, ubi erat superius in progressu et « regressu, qui exprimerentur simul per formulam « 10-x. Eadem illa formula, per continuam mutatio« nem valoris x, migrat e valore positivo in negativum, « qui æque ad eamdem formulam pertinent. Eodem « pacto, in Geometria, si duæ lineæ, MN, OP, referan « tur invicem per ordinatas AB, CD, parallelas inter se, « secent autem se in E ; continuo motu ipsius ordinatæ, « a positivo abitur in negativum, mutata directione [p. 74] « AB, CD, quæ hic habentur pro positivis, in FG, HI, « post evanescentiam in E. Ad eamdem lineam conti« nuam OEP æque pertinet omnis ea ordinatarum series, « nec est altera linea, alter locus geometricus OE, ubi « ordinatæ sunt positivæ, ac EP, ubi sunt negativæ
0
B D
E
FH
AC
N
G I
P « Si linea nusquam ad alteram abeat axis partem, si for« mula nullum valorem negativum habeat, quantitas « semper positiva manebit ; sed si mutet latus linea, vel « formula valoris signum....
quantitas debebit item « ejusmodi mutationem habere........
« Ut autem nec duæ formulæ, nec duæ lineæ speciei « diverse sunt quæ positiva exhibent et negativa, ita « nec in ea quantitate (viribus scilicet) duæ erunt « naturæ, duæ species, quarum altera exhibeat positi« va, altera negativa, altera progressus, altera reces« sus..... sed eadem erit, unica, et ad eamdem pertinens « quantitatis speciem tota 81. »
Philosophum hic deludit vocabulum anceps, species scilicet, quod explanationem desiderat. Non equidem [p. 75] infitias imus quin vires vel attractivas vel negativas idem genus complectatur, quum hinc et illinc vires sint, sed quibuscumque ratiocinandi captiunculis utantur mathematici post ipsum Boscowich, quascumque ambages misceant, id efficere non poterunt, ut specie saltem non dispares sint res quæ diversa, imo contraria progignant. Plurimum quippe abest ut linea quæ ad arbitrium geometræ motum refert, vires eas plane imitetur et exprimat a quibus motus ipse generatur ;
linea profecto continua est, — vires autem aliter ac subsultim agere non liquet ; — a directione qualibet ad contrariam, succussu nullo, in linea fit transitus, quum mathematico libeat punctum quodlibet seligere quo positiva a negativis discriminet, — vires contra, ab attractivis ad repulsivas migrare non intelliges, quin earum
prorsus immutetur essentia ; perpetuus igitur styli aut calami ductus ad quem Mathematicus respicit, nihil aliud recte cogitanti significat, quam perpetuus ille temporis ordo, quo mutationes quæque in Natura, vel maximæ, fiunt ; tempus idem semper et sibi ipsi simile ; res autem, fluxu vel temporis æquabili, in infinitum variantur.
Id ipsum exemplo cymbæ confirmatur. Vires hic viribus
oppositas
manifesto deprehendis ; quæ
si ad eamdem omnes pertinerent speciem, non utique se invicem delerent, aliæ potius
aliis adderentur velut juncti ad currum equi. A positivo quidem ad negativum transitus fit, quum cymba, impellente fluvio, retroagitur ; id autem non deminutione evenit, sed abolitione tota positivi cujusquam. Ut aliis utar verbis, temporis momentum haudquaquam
invenias, quo, regressus a progressu sensim deficiente generetur, ut effectus a causa : accidit tantum ut, progressu jam nullo, incipiat regressus, et, omnino deleta virium quadam specie, nova tum species in lucem prodeat ; in his nihil [p. 76] aliud præter tempus continuum apparet. Quis igitur asseveret res algebraicis formulis regi, et quidquam valere ad illustrandam Naturam, geometriæ schemata ? Ex eo quod mihi fingam « ordinatas », certam ad lineam hinc et illinc ductas, non id agam, ut vires eædem nomen tantum mutent ; immutatur in « ordinatis » directio, in viribus autem ipsa natura.
Inde manat error ille in Theoria maximi momenti et ponderis, quum, descripta et definita curva quadam linea, præsumitur res ipsas unicæ legi parere quam linea hæc exprimat et oculis quodammodo significet. Obliviscitur hæc fingendo philosophus noster, « concreta »> « abstractis » nequaquam regi, nec eam esse humanam mentem, quæ, per planum, res quales sint, nulla vi impediente, creet. « Ordinatas » ab eo excogitatas adverte ; negativæ positivis simillimæ sunt, et satis est situm verti ut ab aliis ad alias transeatur ; non ita profecto de viribus. Quidquid tecum ipse decernas, quidquid paciscaris, nunquam nisi certo Naturæ decreto, repulsivæ in attractivas, in repulsivas attractivæ migrabunt.
Quapropter, crescentibus aut decrescentibus elementorum intervallis, non ideo altera virium species in locum alterius succedet, quod curva quædam axem transierit, sed potius, quod, abditis de causis, cessantem hanc exceperit illa vis, personæ in fabula novæ vicem gerens ; longe ergo opinione fallitur qui rerum causas cum his geometricis schematibus confundit ac permiscet, quæ eo tantum pertinent ut effectus et si Græce loqui fas est, τὰ φαινόμενα oculis subjiciant ; a ratione et causa omnino differt quam describit mathematicus figura ; ad mentis arbitrium quum fingatur, vera plerumque principia occultat.
[p. 77]
§ 3
Cum, his omnibus de causis, excogitatæ illæ inter corpora vires a ratione omnino alienæ sint, minime necessarium videtur elementa quælibet a cæteris omnibus revera dividi et vacuo quasi innatare ; plurima quidem hunc in modum sejungi non infitias eo, et ipsa ad credendum inclinat experientia ; id tantum contendere ausim, haudquaquam repugnare rationis leges quominus interdum corpora cohæreant. Hac de re non philosophi. tantum, sed physici etiam multi consentiunt ; et profecto perarduum est, amoto contactu, pleraque eorum quæ in Natura eveniunt probabiliter interpretari. Vires ipsas, quas sejungendorum corpusculorum gratia, Boscowich attulit in medium et proposuit, corpuscula contingere omnino necesse est, quum ea a cæteris quibuslibet amovere et arcere debeant. Contactus igitur a Natura rerum tolli vix potest. Jam vero, si contactum utique esse oporteat, cur ipsa se invicem elementa, saltem aliquando, non contingerent ? Et nos, teste ipso sensu, quæsub manus veniunt tangimus et pertractamus ;
a communi ergo ratione plane abhorret philosophus noster, quum asseverat ab ipso tactu res nunquam nisi viribus interjectis percipi. « Ubi corpus ad nostra organa « satis accedit, vis repulsiva saltem illa ultima, debet « in organorum ipsorum fibris excitare motus illos qui « excitantur in communi sententia ab impenetrabilitate « et contactu, adeoque eumdem tremorem ad cerebrum « propagari affirmamus et eamdem excitari debere in « anima perceptionem quæ in communi sententia exci« taretur 82 ; » ludunt igitur nec satis quid dicant [p. 78] intelligunt, qui præcipiunt « baculo utendum esse ad « persuadendum neganti contactum 83. »
Hæc Boscowich. Nemo autem non objiciet pluribus modis reniti materiam quam ut ex unica virium specie tanta sensuum oriatur diversitas ; hæc enim fingens, quomodo reddes rationem cur corpora quædam lævia ad tactum, alia scabra et rugosa videantur ? Dicas forsitan, æquabiles prioribus, posterioribus impares sibi omnino vires applicari, et quas interdum densari, interdum rarescere necesse sit : — Esto, aliquantisper concedam ; sed quum resistit offendenti materia, sensus quibus animus afficitur, non tantum vi aut magnitudine, — sed natura quoque discrepant. Cur me, exempli gratia, marmor eodem modo non moveat ac lignum vel lævissimum ? Age, quid intersit inter planam olei et planam aquæ superficiem, quum paululum illic, hic digitis minime liquor adhæreat ! Ultra etiam progredi licet ; eæ sunt corporum quorumdam affinitates ut in se ipsa quasi penetrent et e duabus pluribusve naturis, natura una, et quidem nova, coalescat ; num contendis, quæso, mixta jam elementa viribus adhuc inter se dividi ? Si credas, num credis quoque, cibos quibus vescimur, a corpore quod reficiunt intervallo aliquo distare, imo interjacere carnem inter et sanguinem, alimenta inter et stomachum, aera inter et pulmones, objicem quemdam insuperabilem ? Qui fit tum, ut conversis in propriam substantiam alienis prorsus naturis, vita nostra in horas novetur et recreetur ? Id profecto non eveniet, si cum interioribus neutiquam communicaverint exteriora.
Quod maximum in re momentum habet videtur consulto neglexisse Boscowich : quæstionem enim veram quæ tot jamdiu metaphysicorum oculos et mentes ad se converterat, in Theoria prorsus omisit. Quid ad philosophum, rogo, si certis reipsa discriminentur intervallis [p. 79] elementa materiæ ? Illius contra, et maximi quidem, scire interest, utrum mente saltem possint ea ipsa elementa discriminari inter se et distingui ; ut aliis verbis utar, non quid sit, investigandum metaphysico est, sed quid esse possit, aut potius quid illæsa ratione esse debeat. Si quidem, ut asserit Boscowich, in vacuo innatant divisa ad extremum elementa materiæ, simplicia sint necesse est, sed non vice versa, quum accidere possit ut simplicia sint, nec ideo omnia ab omnibus seponantur. Plus igitur probare voluit philosophus quam necesse est ; illius autem probatio quum sit infirma, ruit et tota jacet conclusio quam struere conatus erat.
Ut demonstretur simplicia admodum esse rerum elementa, constituisse satis est, nec dividi res nec multiplicari in infinitum posse ; quod probe post plurimos intellexit Kantius, in secunda illa quæ dicitur « antinomia, » quum ostendit tota via errare qui infinitas numero partes certam in summam congregare velit ; si quidem numero infinitæ, inexhaustæ quoque sunt ; sin autem inexhaustæ, qua arte, vel quo temporis spatio absolvetur totum illud descriptum et definitum quod corpus nuncupamus ? Certæ igitur sunt partes ; eas autem sine fine concretas et partibus ex aliis coagmentatas fingere nequis, quum elementa elementis constare, id rationi, et verbis quidem ipsis, repugnet.
Credimus igitur, duce et auspice Boscowich, alias tamen ob causas, corpus quodvis in stata quædam et definita numero elementa posse dividi : stata quidem, nam si certum corpus adsit, oportet certis coagmentetur partibus, quum de genere ad genus ratio transire vetet ;
numero quoque definita, quod enim incertum, infinitumque, et, ut aiebant Græci veteres, ἄπειρον non sit, id utique numeri legibus debet parere.
Cæterum argumentandi continuatio quæ ab individuis illis et simplicibus elementis materiæ, in philosophi [p. 80] nostri Theoria proficiscitur, sibi tam stricte cohæret, ut hinc jam aliquatenus illius calcare vestigia et doctrinæ illius assentiri liceat. Si enim individuæ sint corporum partes ultimæ, inextensas quoque judices oportet. Finge ab elemento quodam intervallum spatii, vel minimum, occupari ; res tum contrariæ concurrent, quum, ex una parte elementum, ipsius nominis vi, dividi nullo pacto possit, ex alia autem, tot includere debeat elementa quot puncta ab eo spatii occupentur. Neminem sane reperias, qui intelligat, unam eamdemque rem, uno et eodem temporis puncto, hic et illic, ibi et alibi esse sitam. Ubi puncta spatii duo, duas quoque res esse necesse est, sint nec ne inter se revera divisæ ; ut brevius dicam : extensionem cogitas ; numerum cum extensione cogitare debes : numerum ad unitatem imminuisti ; omnis jam extensio prorsus evanescit et tollitur.
Id præterea in confesso est, ex iis videlicet qui animum ad rem diligentissime intenderunt et insitas a teneris errore sensuum opiniones excluserunt, nonnullos, et quidem clarissimos, hanc sententiam secutos esse. Plura mathematicorum illustrium necnon et physicorum nomina advocare in argumentum rei possemus ; dubii quidam contrarias inter sententias pendent ; ii tantum acriter et animose contradicunt qui materiam numero partium infinito constare arbitrantur, et individua esse in mundo prorsus negant. Ita Cartesius, et post eum geometræ plurimi, qui « abstracta »> « < concretis » finitis infinita, temere, ut videtur, permiscent. Et sibi quidem quanquam fallantur, constant ; quod enim natura divisibile et compositum, id natura quoque extensum esse oportet. Unum rationi omnino repugnat, scilicet si asseveret quis, individua jam et simplicia elementa extensionem tamen quamlibet parvam habere.
Extensa ab inextensis creari, quum individua individuis continuantur, affirmabant tum temporis, ut [p. 81] dictum est, Leibnitiani et Wolfiani ; negabat Eulerus. In philosophi hujus sententiam transit Boscowich, et contendit fieri nequaquam posse ut vera inde extensio generetur. Mathematicam extensionem, quum continua sit, minores usque partes, si ei credimus, sed tamen in perpetuum extensæ, constituunt ; physica autem extensio a punctis simplicibus proficiscitur, fracta quoque est et interrupta ; idcirco enim rex extensas credimus, quod elementa per spatium sparsa rudes sensus in unum colligunt, atque ita corporeas compages efficiunt.
- Ita sentit philosophus noster, et sæpius ad illud maximi momenti discrimen revolvitur.
Quod ad nos attinet, non negamus quidem, sejuncta intervallis elementa ab oculis conjungi, divisa, a manibus contrahi in unum et commisceri ; ultro igitur fateri libet, physicam corporum extensionem, si ad eam, qualis sit, et καθ᾽ ἑαυτήν, respiciamus, nihil in se continui habere, nihil quod cum veræ extensionis notione concordet ; vere autem extensa extensis in perpetuum partibus progigni, id rejiciendum prorsus ac repudiandum videtur, quanquam vana animi præsumptio reclamat. Si rei cujusquam extensæ partes, forent et ipsæ in perpetuum divisæ, rem nulla partium accessio veladjunctio potuisset unquam progignere ; igitur aut extensa inextensis constare debent, aut extensa omnino non sunt ;
res enim, id si posterius fingas, ἀεὶ γίγνονται, οὐκοὖσιν. Id profecto cujusque ætatis mathematici, inconsulto quidem animi motu, intellexerunt, quum eas Naturæ formas exprimere conati quas calculorum suorum legibus subjicerent, certos terminos esse decrescentis vel longitudinis, vel latitudinis, vel altitudinis asseruerunt, quæ certa nos rerum elementa vocamus, certa, inquam, etiamsi nos prætereat et præterire in æternum necesse sit, qua lege, videlicet quo partium simplicium numero, res quæque in amplitudinem excrescant.
6
[p. 82] Quod autem contendit Boscowich corpora ex similibus inter se partibus effici, vel, ut dicunt, « homogeneis, » propior vero quam celeberrimus ipse monadum inventor accessisse videtur. Nec tantum ejus opinionem comprobant quæ plurima hisce temporibus reperta sunt, quum mira jam ex inspiciendis rebus, inter tot specie diversa, præsagiatur unitas, sed vocata quoque in auxilium Metaphysica suffragatur ; negat enim clare et perspicue intelligi posse, qui vires a viribus aliter ac numero vel intentione discrepent.
Ut brevi formula contrahamus quæ ante exprompta sunt, nullas esse res in Natura continuas arbitramur, quum mentis humanæ proprium ac peculiare sit, continuitatis legem sibi, in suos tantum usus, fingere ; quæ vero continua non sint, hæc in genera duo quam accuratissime dividenda ; alia enim intervallis sejunguntur aut possunt sejungi, ut elementa materiæ ; alia stricte inter se cohærere intelligis, ut veri ac « realis » illius spatii puncta quo movemur, cum repugnet rationi deesse alicubi spatium. Quod quidem permagni momenti discrimen, vix delineatum et adumbratum, magis ac magis clarescet, quum philosophi nostri de Spatio et Tempore placita in disquisitione posuerimus.
§ 4
Intellexit Boscowich nec semel in Theoria professus est, « abstracta » a « concretis » secernenda esse ; hinc enim certæ et finitæ numero partes esse debent ; illinc omnia infinita et ἄπειρα. Antea quoque rem philosophi quam plurimi adverterant, sed ab eis multum operæ, et feliciter quidem minus, insumptum fuerat, ut ea seligerent quæ hujus vel illius generis sunt. In eumdem scopulum, licet a recto profectus principio, incurrit philo-[p. 83]sophus noster ; materiam tantum inter« concreta » numerat ; cætera, motum in primis, et ea quibus motus alitur, tempus scilicet et spatium, omnino abstracta esse censet. Quantum erraverit naturalem illum « realemque »> motum infinitis et continuis mathematicorum rebus annumerans, ex antea dictis jam liquet : opinione non minus decipitur, quum tempus et spatium a priori curat describere. Fatemur profecto, cogitari motum quemdam « idealem, » a rebus et factis prorsus abstractum ; fatemur quoque tempus ac spatium, mathematicorum more, non qualia sint
videlicet, sed qualia ab intellectu creentur, posse nunnunquam figurari, sed contendimus alteram esse harum omnium rerum faciem de quibus tamdiu et tam acriter disputatum est ; ut vere philosophanti appareat, vel in iis quæ vulgo « abstracta » dicuntur, discriminis etiam subtilioris necessitas. Aliud quippe spatium, quo vivo, quo moveor ; aliud autem quod creat et concipit animus. Illud certis descriptisque partibus constare necesse est, cum transeatur ; hoc certos intra terminos ἄπειρον jure nuncupes. Item de tempore et motu. Propiora ergo « concretis » quam « abstractis » ea quæ extra mentem modo quolibet exsistunt, sint nec ne substantiæ reales, quia externam, ex ipsa hypothesi, non internam tantum mentis legem sequuntur.
Neglecto tanti momenti discrimine, eo paulatim adducitur Boscowich ut opinionem suam fuse evolvendo ita explicet, quasi materia per « ideale spatium » moveatur ; quo nihil absonum magis potest excogitari, quum ideale spatium intra mentis humanæ metas totum includatur, materia vero reipsa et καθ'ἑαυτὴν extra mentem vere exsistat. Finge tamen rem ita se habere ut noster existimat ; in implicatissimas jam incidis quæstiones : Quis erit jam, in hac hypothesi, elemento « < reali »> locus ? Elementum quum dividi ultra et dirimi nequeat, omnino [p. 84] simplex sit necesse est et numeri cujusquam expers ; quo igitur pacto spatii illius quod in infinitum dividatur partem aliquam occupabit ? Vel enim partem hanc intervallum esse contendas, vel non ;
si intervallum, partibus coalescet, quod elementi naturæ prorsus simplici repugnat ; --- si punctum, interrogari potest, qua arte, ad punctum ab extensis semper et compositis ventum sit ; num exhauriri posse credis et exinaniri tandem infinita ?
At punctum duo inter intervalla limitem intelligimus, ait Boscowich ; sistendum hic et collocandum elementum.
Sistendum
quippe,
ita tamen ut haudquaquam inde moveri possit. Ut enim, te ipso docente, ad punctum aliud deveniat, non puncta quidem inter se cohærentia, sed intervalli aliquid debet prætermittere. Id vero unde fiet unquam ? Responde, quæso, cum prætermittatur illud quod dicis intervallum, utrum, momento quoque temporis, locum sibi æqualem, an inæqualem, materiæ elementum occupet ? — Inæqualem ne fingas, nihil absurdius : æqualem non licet affirmare, quin propriam ipse hypothesim tollas ; jam enim contendisti puncta punctis in spatio contigua non esse, quod utique fieri oportet, si perpetuo, dum movetur, locum
sibi
æqualem elementum inveniat. Summa hæc est : nec stare in spatio illo « ideali, » nec moveri possunt corpora. Quid mirum, quum motus et quies in Natura rerum « realia » sint, et « realia » a « realibus »> elementis intervalla transmitti necesse sit ?
Cartesius quidem et qui ab eo sunt, necnon et geometræ ante aut post plurimi, « idealem » quamdam sibi finxere materiam quæ trans « ideale » spatium moveretur ; tota profecto errabant via et philosophus et discipuli, quum materia et ipsum spatium longe alia sint ac internæ species aut impressæ mentibus formæ ; sibi tamen constabant, quum ejusdem intra generis fines se continerent, continua continuis aptantes, infi [p. 85] nitis infinita ; materiam scilicet, spatii mathematici more, in infinitum dividi posse asseverabant ; necessaria inde et essentialis servabatur hinc et illinc extensio, quæ, nullo momento temporis, nulla partium distractione tolli posset ; ut nusquam elementum, fracta re, ita nusquam, extenuata quantumvis extensione, punctum occurrebat. Hanc opinionem si judices, quoquo modo judices, consentire principiis exitus oportet agnoscas ; nihil discrepat aut dissidet. Longe aliter se res habet si respicere ad philosophi nostri Theoriam velis ; materiam quippe, qualis in se est, describere et definire diligenter curat Boscowich ; ideo, sublatis omnibus illis involucris quibus tegi et occultari scimus uniuscujusque rei naturam, ad intima usque illa et ultima descendit elementa, quæ sola vere in mundo exsistunt, et jure νοούμενα nuncupamus ; ea autem, quum miro ingenii acumine inventa ac deprehensa sint, in loco mere φαινομένῳ sistit, per loca mere φαινόμενα impellit et agitat !
Causatur et obtendit philosophus intelligi haudquaquam posse locum hunc καθ' ἑαυτὸν, quo puncta stricte inter se cohæreant ; prolata autem ab ipso nec semel argumenta in eum jam retorquere licet ; multa enim sunt quæ vera et certa habere necesse sit, quæ vero certam sui speciem animo haudquaquam præbeant.
Nos igitur vulgaris tenet error, quum arbitramur ea secum pugnare quæ spectari intus nequeant et figurari. Si eadem verborum ambiguitate uti liberum sit quam imprudens hic adhibet Boscowich, interrogemus et ipsi, num elementa illa materiæ intelligantur ? Si minime, quis contendat, mentis ante aciem veluti tabula posse describi punctorum inter se in spatio conjunctiones ? Nunquam profecto deesse posse puncta pro certo habemus ac ponimus, quum nusquam simplicibus elementis materiæ, dum moventur, deesse locus possit. Qui id fiat, nulla verborum translatio, nulla [p. 86] unquam similitudo a sensibus orta manifestum faciet.
At enim, inquit noster, quum se contingant puncta duo, ea in unum coire necesse est.
Rem in proprios usus fingant mathematici, nihil pugno : quæstio autem tota hæc est, an fingere id ipsum liceat, quum a mente et imaginandi vi, res ad Naturam traducatur. Si, ut physici docent, nequeunt in se invicem penetrare corporum elementa, puncta quæ a contiguis duobus rerum elementis occupantur, si minus sejuncta, at certe distincta esse oportet. Quæ Natura exigit ac requirit, ea nonnunquam, et consulto quidem, mathematici negligunt, idque licet, quamdiu scientiæ propriæ finibusincluduntur ; imo, sublata illa, ex mathematicorum hypothesi, « impenetrabilitatis » notione, nil jam obstat quin duo in unum puncta coalescant. Plura autem sunt ad quæ physicus et multo magis metaphysicus respiciant ; confitentur enim omnes, quo magis « concreta » sit, eo plures scientiam conditiones involvere.
Maximam igitur dissimilitudinem habent mathematicum illud philosophi nostri et metaphysicum spatium ; prius ad humanæ mentis formam ita accommodatur, ut subeat infiniti legem, quæ nihil aliud quam declarat nos præterire, in re qualibet extensa, extensionis generandæ modum, certam videlicet et absolutam rei mensuram ; posterius vero, corporibus quæ continet et a quibus quoquoversus trajicitur, omni in genere conveniens et quasi cognatum est. Cartesium igitur inter et Leibnitium, dimidium iter confecisse videtur « Theoriæ virium »
auctor ; ultra Cartesium procedit, quum « realis » non « idealis » materiæ intima, Metaphysicorum more, perscrutatur ; citra autem Leibnitium stat, quum materiæ fingit receptaculum, quod omnino a materia alienum sit. Plus certe quam voluit sensibus indulsit, nescius forsitan, vis imaginativæ jugum, non modo mathematica arte non excuti, sed gravari.
[p. 87]
§ 5
In iis quæ ad incorporeas res pertinent, magis etiam, duce ipsa quoque
mathematica,
claudicare videtur Boscowich.
Probabilis
quidem
et
speciosa
eorum opinio quos « mechanistas » vocant, dum inanima tantum et bruta consideres ; labat autem omnis et ruit, ubi ad superiorem illam animantium regionem deveneris. Mobile aliquid vita, et quod varias in partes quam facillime flecti possit ; nil igitur mirum si rigidior sit scientia geometræ quam ut versatilem ejus naturam exprimat. Præterea, ultro quæque in vita et sponte fiunt : fatis hic et necessitati nullus jam locus est, et cæcam impulsionis vim ita excipit « attractio », blandum scilicet naturæ invitamentum, ut digna eo nomine et vera principia, nusquam retro, antecedentium nomine, invenire sit, porro autem, notionum et « idæarum » ritu, quæ instrumentis a se et sibi creatis utuntur, ut ad veram ipse, haud secus ac instrumenta, vitam accedant.
Id ut manifestius appareat,
animantis cujusquam corpus inspice ; mirabilem deprehendes partium inter se concinentium ordinem, et, ut Græci dixerunt, ἁρμονίαν, cujus causam elicere frustra tentabis, nisi fingas superne vocari et in vitæ unitatem, prospectam quodammodo et præsumptam, coalescere partes illas quibus universum corpus confletur. Jam vero, unaquæque pars, si a cæteris erit cogitatione secreta ac sejuncta, tibi denuo rei integræ speciem præbebit ; internus quoque hic spiritus vivit, undique certum in finem materiæ elementa coagmentans ; hic quoque, ante creatam rem, vix delineatus et adumbratus finis ille, perfecta et absoluta, clarissimam in lucem promitur. His ita excitari eorum animos [p. 88] necesse est qui vitæ latebras perscrutantur, ut plurimi viventem Naturam nihil aliud esse opinati sint quam sparsarum hic et illic « idæarum » arctissimam strictissimamque complexionem, vel, quo verius loquar, « idæam unam, » cujus fragmenta visus hominum hebetior semota tantum et sejuncta percipit. Id utique contendere, pro virili parte ausim, nequaquam posse omnia cæco antecedentium impulsu explicari ; posse autem interiore illo incitamento quod stimuli instar, sed dulcissimi, res in Natura quaslibet attrahere et provehere in melius videatur. Nec existimet ille qui sententiæ huic adhæserit, a præstantissimorum se philosophorum vestigiis declinare. Plato scilicet, Aristotelesque et Leibnitius, rerum universitatem, mente quemdam in modum imbutam esse, et in bonum perpetuo conspirare intellexerunt et prædicarunt. His tamen nusquam de vita et animantibus disserens socium se Boscowich adjungit ; Cartesii potius et Newtoni doctrinæ favet, quibus orbis ampla et vasta machina est, quique ob id ipsum necessitatem vel in animantia sæpius induxerunt. Si enim philosopho nostro credimus, id primum animi munus est, ut corpus, machinæ instar, regat. Quapropter animi imperium, imojugum patitur materia, nedum explendis illius votis sponte se ac libenter accommodet ; extrinsecus impellitur, cogitur ; finem haudquaquam optatum ferit ; ἁρμονίαν, jam non vere suam, progignit. Philosophis qui hanc sententiam amplexi sunt omnibus, curæ est in primis quæstio illa, quæ animi in corpore sedes sit ; nec mirum, quum impulsio motum requirat, motus autem animi, contactum quemdam cum iis corporis partibus quæ moventur. Eum interroga qui materiæ ad spiritalem naturam promovendæ studiosior, fines præstitutos, a rebus vel corporeis prospici et quasi divinari posse existimet, respondebit profecto,
ubicumque præsagiatur et anticipetur votis ordo ille, ibi [p. 89] esse animum ; non autem ita se a negotio expediet qui sensuum testimonio nimium fisus, cuncta mechanicæ legibus regi arbitrabitur ; certam corporis partem seligat necesse est, quæ vera sedes propriumque animi domicilium
sit. Animum, exempli gratia, « pineali glandula » Cartesius includit, quasi materiæ illius pars qualem sensus fingunt extensam, cogitationem vere possit includere ! Unum tamen illud philosopho nostro succurrit quod Cartesio objiciat, « pinealem scilicet glandulam » ablatam interdum a cerebro fuisse, nec ideo periisse animal ; nos, nec Cartesio, nec ipsi Boscowich, hac de re, assentimur ; etiamsi enim inveniretur, scientia in annos proficiente, pars illa, qua sublata, vita animantis extingueretur, non idcirco jure asseveraremus, partem hanc animi vere receptaculum esse : dici tantum posset, animi propriam ac peculiarem vim, usque eo in corpore manifestam fieri, ne tollatur certa quædam et necessaria momenti sui et virtutis conditio.
Ut breviter sententiam nostram contrahamus, tota fere de animis Boscowich doctrina physica est ; pauci minorem ad ea curam adhibuerunt quæ « Psychologiæ aut « Metaphysicæ »> sunt ; nil pro ætate novum ; imo, tractatam toties apud sæculi novissimi philosophos quæstionem, unde scilicet oriantur in mentibus notiones, vix delineatam in Theoria et appendicibus invenias.
Hinc sentiendi vis ; illinc cogitandi et libere agendi. Posteriores illæ nominantur quidem, sed nec certos intra fines definitionibus includuntur, nec satis subtiliter, « analysis » ope discutiuntur ; prior tantummodo, ut jam notavimus, animum ac studia in se philosophi convertit, quippe quæ materiam inter et mentem quasi interjecta, ad utramque æque pertineat ; sensuum quippe instrumenta et conditiones haud minus accurate persequitur quam sensus ipsos. In his quoque physicus est Boscowich.
[p. 90] Jam vero, si ab hominibus ad animalia descendens, philosophum interrogaveris, fluctuantem quoque illius sententiam deprehendes. Cartesianorum opinionem, quæ animantibus, non cogitationem modo, sed sensum ipsum ademerat, non potest non repudiare, quum a scientia ætatis suæ et observandis ipsis rebus, longius ac longius in dies ea opinio recesserit ; eamdem tamen adhibet methodum, et similem fere doctrinam profert. Bipartita illa divisio, qua res universæ Naturæ quælibet in duos veluti loculos inserebantur, ad philosophi nostri placitum tripartita fit ; — deorsum quidem materia, omni sentiendi cogitandi ac volendi vi expers ;
supra, viventia quæ sentiunt, et quibus cogitatio ac voluntas quemdam in modum permitti possit ; — in summo autem fastigio, homines quibus inest solis immortalis animus, ac per se ipsum etiam, extra omne « organicum corpus » cogitationis capax et voluntatis.
Artificiosam nec consentaneam rebus partitionem !
Res profecto, quidquid insumatur operæ, his quasi claustris intercludi se non sinunt ; inde enim oriuntur ex impedimentis impedimenta, ex interrogationibus interrogationes ; num plantæ æque atque animalia sentiunt ? Si animantibus cogitandi ac volendi vis insit, num expedire poteris, cur idem in eodem genere non sit cogitationis aut voluntatis gradus ? Quæ vero causa est quare principium idem, animus scilicet, iisdem virtutibus, licet minorem in gradum ornatus, hic extingui cum corpore, illic immortalitate frui debeat ? Num principium quodvis si vere ita nominetur, possit unquam disperire ?
Hæc et similia nemo non percontabitur. — Quam longe ab illa Aristotelis et Leibnitii disciplina absumus, quæ alia ex aliis in Natura necti, et quæque divino veluti instincta stimulo, ad superiora gradatim progredi docet ! Illud
continuitatis principium quod in mechanica arte ultra modum Boscowich adhibet, [p. 91] in physicis non satis curat, imo prorsus
negligit.
Inde fit ut in Theoria, necessitatem hinc, illinc libertatem, æreus quasi murus dividat ;
fatis avellitur sublimis hominis natura ; cætera autem omnia regit et compescit ferrea necessitatis manus. Hæc asseverans, iterum longiusque a Leibnitio discedit noster. Dicas eum metuere, ne celeberrimi philosophi vestigiis insistens, fixas illas ratasque ab æterno rerum connexiones minus vitet. Dum autem liberam agendi vim humano tantum generi vindicat, excluso aut amoto saltem quantum possit, « rationis sufficientis » principio, periculum est ne excelsius nos naturamque nostram, cætera inferius collocet. Qui enim a servitute imperium, a fati compedibus libertas oriatur ? Nil ullo temporis momento ad lucem Natura vocat, cujus antea, et diu quidem, lineamenta non descripserit. Animadvertas autem licet, quicumque portentum tale probant, eos fere omnes humanum arbitrium verbis ultra quam veri simile est exaggerare ; inter eos contendunt nonnulli, eam libertatem esse quæ non tantum hominem sui juris faciat, sed ei stupendam vim præbeat semetipsum superandi, quasi
rei cujusvis natura, quum a « posse »> ad « actum » transeat, certis non circumscripta sit terminis !
Haud secus atque ipsa rerum Natura, supremus orbis Conditor contraria ea in Theoria involvit, necessitatem simul et libertatem ; duæ enim illius quasi facies sunt ;
si ad alteram respicias, dicas Mathematicum aliquem æternitatem temporum calculis consumentem, parentemque strictissimis calculorum legibus ; alteram nunc adverte : eæ sunt mathematicæ leges, ut perfectam et absolutam Numinis Supremi libertatem esse necesse sit.
Ea fusius evolvamus.
Inter philosophos nonnulli quos « dualistas » nuncupant, substantiam Deo ipsi < coæternam » exsistere arbi [p. 92] trati sunt ; hi Chaos, ut prisci Ioniæ sapientes, metaphysicam quamdam materiam et mere « possibilem » ut Plato et Aristoteles, induxere. Boscowich materiam quoque, sed materiam mathematicam postulat. Fingit quippe, eas esse mathematicæ leges, quæ ex se ipsis, definito cuiquam ordini, certisque illis et quasi examinatis rerum modis quos cernimus, adversentur. Necesse est igitur Deus, non rerum quidem vim, quippe quæ tum nondum sint, sed infinitam, ut philosophi verbis utar, perennium in Natura connexionum « improbabilitatem > vincat. Hæc autem « improbabilitas » inde oritur quod incerti et fortuiti casus, ex calculis mathematicis, tot evenire possunt, pro ordine illo qui unus sit, quot pro unitate, numeri infinite infiniti partes. Materiam autem hanc quisquis attente perpexerit, non rebellem, sed prorsus imbellem prædicabit, quum tota a cogitatione pendeat, nec aliud sit quam mathematici somnium somniantis φάντασμα ; at judice Boscowich, Numiui ipsi obstat ; et ita se gerit ut sublata vel temporis momento Dei « omnipotentia », cuncta sponte in universitate rerum permisceantur.
Repentina autem et improvisa legentem mox obstupefacit conversio. Quem constrinxerat et impediverat Deum a vinculis ipsa eximit Mathematica. Quum infinite « improbabilia » fuerint quæ oculis cernimus, oportet Deus ea liberrime condiderit ac disposuerit. Liberrime, inquis ? Quomodo igitur describas ac definias illam quam vocas libertatem ? Nonne vera illius nomina sunt temeritas et libido ?
Quod ex Mathematicis minime « probabile » sit, id rationi quam maxime esse contrarium oportet, judice Boscowich et quicumque absolutam inesse in
mathematicis veritatem existimant. Quum igitur infinitam illam ordinis « improbabilitatem » Deus superet, rationem ipsam fortuna vincit, aut potius nihil aliud Deus est ac Fortuna...
[p. 93] Adeo periculosum est Summam rerum omnium Rationem a rationis legibus et vinculis eximere velle, quæ veram ex Leibnitii et tot ante philosophorum sententia, libertatem constituunt !
Affirmare satius esset, quæ maxime « probabilia » sunt, ea esse rationalia quam maxime, et, ob eam ipsam causam, quam maxime digna quæ ad lucem aut ad vitam veniant. Deus forsitan ipse, non alia de causa sponte et ex se exsistere creditur, quam quod inest naturæ illius absolutæ et perfectæ summa exsistendi ratio, bonum scilicet, quod sui ipsius et omnium simul rerum causam expedit.
[p. 94] CONCLUSIO
Colligenda jam quæ protulimus judicia. Vitium quo Theoria omnis illa laborat detectum fuisse arbitramur et patefactum : in res ipsas videlicet, quales sunt, investigandas, Boscowich temere mathematicam
invexit. Inde licet mira appareat operis totius continuitas, multa dubia, imo falsa, sive ad physicam, sive ad metaphysicam spectes. Ipsum quidem nutat Theoriæ omnis fundamentum, quum minime constet in Physicis continuitatem valere ; jam autem, nec vires induci necesse est, nec etiam ea elementa rerum quæ omnia a se invicem intervallis sejuncta sint. Si individuæ res, ut credimus, nec extensæ, in Natura exsistant, id ex metaphysicis certius quam ex mechanicis argumentis licet conjicere.
Qui e mathematicæ legibus aut physicis atomis ad animantium usque et hominis ipsius naturam, ex imo ad summum ascendere volet, periculum profecto maximum est, ne in superiora inertiam illam et necessitatem importet quæ in inferioribus, jure an perperam, inesse opinamur. Sin autem in homine libere eligendi vim cæ [p. 95] terasque eximias dotes quas interna testatur experientia, infitiari ille non audeat, tum fit, ut apud plerosque solet, inter proxima sibi et cognata genera, intercisio quædam et quasi hiatus, quo vivum Naturæ corpus in duo vel plura fragmenta dirimitur, exanima quidem et inertia, ut porte quæjam non afflet et moveat unus et idem spiritus.
Metaphysica una est quæ res ipsas, quales sunt, et τὰ ὄντως ὄντα perscrutari feliciter possit, tum quia intima humanæ naturæ novit, et, ob idipsum, ei facem præferre potest qui velit in cæterarum rerum viscera penetrare, tum quod propria methodo eademque ad propositum finem aptissima utitur, sua rebus, quibus obteguntur, involucra detrahens ; una est igitur, quæ e summo illo hominis culmine, libertatem et intellectum, gradatim imminuta et extenuata, vel in infimis Naturæ partibus dignoscere valeat et secernere.
Physica non intus res sed foris contemplatur, quo fieri necesse est ut nec res ipsas, nec quæ ab ipsa mente finguntur unice spectet, sed mixtum aliquid et quasi cinnum amborum, quod φαινόμενον nuncupamus ; vera quidem animo jam non capiuntur ; adhuc tamen leviter et summatim præstringuntur.
Mathematica autem, semotis quæ extra mentem sunt omnibus, nihil aliud nisi figuras inanes intuetur, et evisceratas, ut ita dicam, rerum formas, quæ nulla jam propria vi præditæ, cujusque arbitrio creantur mutantur aut delentur ; nullum exinde menti impedimentum fit, nil quippe extra objacet aut renititur : infinitatem ergo continuitatemque et omnia ea quæ de suo profert, alienis naturis mens attribuit, materiam ipsam ad similitudinem sui fingens. Proprios intra fines propositum plane assequatur mathematica, quis neget ? Sin autem ultra destinata procurrere et metaphysicæ partes agere velit, cæptum prorsus inane evadat necesse est.
[p. 96] Subtile et artificiosum Boscowich opus ; unum tamen in Philosophiæ Naturalis Theoria desideratur,
ipsa scilicet Natura, quæ suis, non nostris legibus paret, et ideo a vinculis mathematicis exempta est.
[p. 97] APPENDIX
De « viribus vivis » tunc temporis inter doctos certamen erat, idque acerrimum. Nomine illo Leibnitius auctor significare intenderat vires quæ se exserunt quum corpus re et actu movetur ; « vires vero mortuæ » appellabantur, meræ eæ virium virtutes quæ nullum sui, intra spatii terminos, indicium dant.
« Hac de re disserens in celeberrimo eo opere cui titulus Encyclopedia est, D'Alembert, quæstionem dilucide designatam his fere verbis proponit
« Newton admet que la Force est comme le produit de la masse par la vitesse virtuelle, c'est-à-dire par la vitesse avec laquelle le corps tend à se mouvoir, suivant l'opinion commune ; ainsi pour que deux corps qui se choquent se fassent équilibre, il faut que le produit de la masse par la vitesse virtuelle soit égal de part et d'autre ; or, dans ce cas, la Force de chacun des deux corps est une Force morte, puisqu'elle est arrêtée toute à la fois et comme en son entier par la Force contraire.
D'après Leibniz, la Force d'un corps qui se meut ou Force vive doit se mesurer autrement. Elle est égale au produit de la masse par le carré de la vitesse.
7
[p. 98] Par exemple :
Si la force est
n avec une vitesse
υ
elle sera
4 n avec une vitesse 2 v
9 n avec une vitesse 3 v
et ainsi de suite.....
Le problème est donc celui-ci :
La Force d'un corps qui a une certaine vitesse, devientelle double ou quadruple, quand la vitesse double ?
Elle devient quadruple, répond Leibniz ; en voici la preuve :
Si un corps jeté de bas en haut avec une certaine vitesse atteint 15 pieds, avec une vitesse double il atteindra 60 pieds. Il surmonte quatre fois plus d'obstacles ; la Force est donc quadruple.
Jean Bernouilli (Discours sur les lois de la Communication du Mouvement), fortifie cette théorie en l'appuyant d'arguments nouveaux ; il montre qu'un corps qui ferme un ressort avec une vitesse v, peut fermer 4 ressort's semblables avec une vitesse seulement double.
Sur cette question, le schisme devient complet, absolu, entre les savants de la première moitié du xvII° siècle. Les partisans de Newton et d'Euler, défavorables aux vues de Leibniz, interprétaient à leur façon les expériences faites :
Un corps qui parcourt 15 pieds avec une vitesse v, disaientils, parcourra 60 pieds avec une vitesse 2 v ; mais il parcourra ces 60 pieds dans un temps double du premier ; cela équivaut à un effet double, non quadruple ; il faut diviser l'espace par le temps pour avoir l'effet auquel la Force est proportionnelle.
A quoi les défenseurs des Forces vives répondaient :
La nature d'une Force plus grande est précisément de durer plus longtemps ; ainsi, il n'est pas surprenant qu'un corps [p. 99] pesant qui parcourt 4 fois autant d'espace, le parcoure en un temps double. L'effet réel de la Force est de faire parcourir 4 fois autant d'espace, le temps n'y fait rien ; plus grande est la force, plus elle met de temps à se consumer. »>
Hæc D'Alembert. Quamvis, propriam posthac sententiam expromens, contendat illustris ille vir, rem tantum hic de nominibus agi, manifestum tamen facit, se Newtoni partes amplexum, ad eos qui « vires vivas » negabant studiis haud dubiis inclinare.
Inter utramque doctrinam Maupertuis ancipitem diu animum habuit ad illam Leibnitii ac Bernullii sententiam tandem concessurus quam Boscowich in suo « de viribus vivis »> opere, scientiæ licet maxime consentaneam, acriter, ut visum est, impugnavit.
Vidi ac perlegi
Lutetiæ Paris. in Sorbona a. d. nm Idus Mart. an. MDCCCLXXX Facult. Litter. in Acad. Paris. Decanus
H. WALLON.
Typis mandetur
Academiæ Parisiensis rector
GRÉARD.
[p. 100] [p. 101] INDEX RERUM
Caput Primum.
De Boscowlch vita et operibus.
Caput Secundum. — Explicatur Theoria.
1
14
§ 1
De principio continuitatis.
16
§ 2
De viribus.
23
§ 3
De elementis.
32
§ 4
De tempore et spatio.
44
§ 5
De animis et Deo.
50
Caput Tertium.
Perpenditur Theoria.
63
§ 1
De principio
continuitatis.
64
§ 2
De viribus.
68
§ 3
De elementis.
76
§ 4
De tempore et spatio.
82
§ 5
De animis et Deo.
86 QUÆDAM EX TOTA DIQUISITIONE CONCLUDUNTUR.
94 APPENDIX.
97, 98, 99
Saint -Denis.
ImprimerieCH. LAMBERT, 17 rue de Paris.
-
Raguse. ↩
-
Inter notissimos numerandi sunt Bernullii fratres, Taylor, Maclaurinus præsertim quem Boscowich in scriptis haud semel laudat. 1 ↩
-
De viribus vivis. Diss. hab. in Coll. Rom. Soc. Jesu. Romæ, typ Kom. 1745. Ead. prod. anno 1747 in Comm. Acad. Bon. et in Germania pluribus vicibus est recusa. Quod ad vires vivas attinet, vid. Append. ↩
-
Suam iterum de viribus vivis in supplementis Stayanæ philosophiæ sententiam profert Boscowich. Lib. II, ad notam in versu 994. ↩
-
Post editam de Viribus viris disceptationem, antequam scriberet de Lumine, dissertatiunculas duo Boscowich protulerat : De Cometis et de æstu maris, ann. 1746 et 1747. ↩
-
Ex dictis liquet Nostrum inter eos fuisse qui primi in Europa Newtoni inventa vulgaverunt ; id profecto notatione dignum, prohibita jamdiu Copernici doctrina, similem, sæculo post, Newtonianam scilicet, non obstantibus « Expurgatorii Indicis » judicibus, Romam permeare potuisse. His scilicet temporibus, eo ipso anno quo publicus in Coll. Rom. professor Boscowich institutus est, Lambertinus ille, doctrina et virtutibus insignis (Ben. XIV) ad pontificiam desem evectus erat. ↩
-
De lege virium in natura existentium. Diss. hab à P. P. Soc. Jes. Romæ, typ. Generosi Salomoni. - ↩
-
De materiæ divisibilitate et principiis corporum. Dissert. conscripta jam ab anno 1748 et nunc primum edita. ↩
-
Vide epistolam auctoris dedicatoriam primæ editionis Viennensis (sic) ad celsissimum tunc principem Archiepiscopum Viennensem (sic)..... Christophorum, e comitibus de Migazzi. ↩
-
Habitants de Lucques. ↩
-
Testatur ipse Boscowich librum hunc prioribus e libellis compactum : « Dederam dispersa dissertatiunculis variis Theoriæ meæ quædam veluti specimina ; ea nunc primum, tota in unum compacta, prodit in publicum : quem laborem postremo hoc mense, molestioribus negotiis quæ me Viennam adduxerant et curis omnibus exsolutus suscepi, dum in Italiam rediturus, opportunum itineri tempus inter assiduas nives opperior. »> (Epistola jam laudata.) ↩
-
Supplementa de Spatio ac Tempore, quæ ad philosophiæ naturalis theoriam adjuncta sunt, in eo opere edita jam fuerant cui titulus : Philosophiæ recentioris, a Benedicto Stay, in Romano archygymnasio publico eloquentiæ professore, versibus traditæ libri X, cum adnotationibus et supplementis Rogerii J. Boscowich, publici matheseos professoris. — Romæ, typ. Nicolai et M. Palearini. 1755. Quis sit auctor, quid opus, lectorem in præfatione Boscowich ipse monet : « Mecum B. Stay non communis patriæ tantummodo et communium consan- ↩
-
R. J. Boscowich Soc. Jesu, inter Arcades, Numenii Anigrei, ecloga recitata, in publico Arcadum consessu, primo ludorum Olympicorum die, quo die Michael Jos. Morejus generalis Arcadiæ custos, illustrium poëtarum arcadum effigies formandas jaculorum ludo substituerat. Rom., in-8. 1753. Stanislai Poloniæ rogis, Lotharingiæ ac Barri ducis, et inter Arcades, Euthimii Aliphiræi, dum ejus effigies in publico Arcadum cætu erigeretur, Apotheosis, auctore P. Rog. Jos. Boscowich, Soc. Jesu, inter Arcades, Numenio Anigreo. — Romæ, ex typ. Gener. Sal. -Est poema versu heroico ; idem autem recusum fuit Nancei cum versione gallica Domini Cogolin. 1753. Pro Benedicto XIV P. M. soteria, occasione periculi mortis imminentis, evitati a Pontifice convalescente. Rom. apud fratres Palear. 1757. In Nuptiis Joannis Corrariiet Adrianæ Pisauriæ e nobilissimis Venetæ Reip. senatoriis familiis, carmen P. R J. Boscowich S. J. publici in Romano Collegio matheseos professoris.- Romæ, 1758. Ex typ. Nic. et M. Palear. DE SOLIS AC LUNÆ DEFECTIBUS, libri V. P. R. J. Boscowich S. Jesu ad Regiam Societatem Londinensem, Londini, 1760, in-4. (Non habetur nomen typographi sed bibliopolarum quorum sumptibus est impressum.) Est et aliud pæma heroïcum anno 1756 impressum Viennæ in Austria, in collectione carminum facta occasione inaugurationis novarum Academiæ Viennensis ædium. Sunt et epigrammata nonnulla in collectionibus Arcadum, inter quæ unum pro recuperata valetudine Joannis V, Lusitaniæ regis, et unum pro rege tum utruisque Siciliæ, et postea Hispaniæ, ac pro regina ejus conjuge. ↩
-
Theor. pars prima 2 143. ↩
-
Theorise 1ª pars. 2 144. 2 ↩
-
Theoriæ, la pars. 36. ↩
-
Theoriæ, 1a pars 48. ↩
-
Ibidem, 50. ↩
-
Theoriæ 1º pars. 39. ↩
-
Theoriæ, 1r pars. 18. ↩
-
Theor., 1º pars. 9. ↩
-
Theor. 1ª pars. 9. ↩
-
Theor. 1ª pars. 9. ↩
-
Cum necesse sit, ante contactum, velocitatum discrimen duo inter corpora exæquari. ↩
-
Th., 1ª pars. 101. ↩
-
Théoriæ 1ª pars. 74. ↩
-
Theoriæ, 1ª pars. 79. ↩
-
Theor. 1ª pars, 11, 12, 13, 14. ↩
-
Theor., 1ª pars. 7. ↩
-
Theor., 1ª pars, nº 84. 3 ↩
-
Theor. 1ª pars 85. sidere. ↩
-
Theer., 1ª pars, 88. ↩
-
Theor. 1ª pars. 90. ↩
-
Theoriæ, 1ª pars. 134. ↩
-
Theor., 1ª pars. nº 95. ↩
-
Ibidem, nº 96. ↩
-
Ibid., 96. ↩
-
Theor., 1ª pars. 98. ↩
-
Theoriæ, 3ª pars. nº 361. ↩
-
Theor., 3ª pars. nº 371, 372, et s q.q. ↩
-
Theoriæ, 3ª pars. 377. ↩
-
Ibid., 382. ↩
-
Suppl. de spatio, nº 2. ↩
-
Ibid. n° 2. ↩
-
Ibid. n° 5. ↩
-
Suppl. de spatio, no 8. ↩
-
Suppl. de spat., nº 11. ↩
-
Suppl. 11, n° 18. ↩
-
Suppl. de spatio, nº 11. ↩
-
Suppl. 11, no 19. ↩
-
Suppl. 11, n° 20. ↩
-
Suppl. 11, 1.º 21. 4 ↩
-
Suppl., 11-24. ↩
-
Ibid., 24. ↩
-
Theor., 1ª pars. 154. ↩
-
Theor., 1ª pars. 154-155. ↩
-
Theor. 1 pars. 154-155. ↩
-
Theoriæ, 1ª pars. 154-155. ↩
-
Theor., 1ª pars. 156. ↩
-
Theoriæ, la pars. 157. ↩
-
Appendix ad metaph. pertinens. De anima et Deo, 526. Cf. Stay. Philos. adnot. 23 ad notam in versu, 117. ↩
-
App. de Anima, 536. ↩
-
App., 538. ↩
-
App. 532. ↩
-
App. 533. ↩
-
Cf. Stay. Phil. supplementa, 15. ↩
-
App. 527. ↩
-
App. 527. ↩
-
Stay. Philos., supplem. ? Iv, ad. vers. 339. ↩
-
App. 539. ↩
-
App., 541. 542, ↩
-
App. 543. ↩
-
App. 547. ↩
-
App. 547. ↩
-
App. 548. ↩
-
App., 550. ↩
-
Αpp., 555. ↩
-
App. 555. ↩
-
Plures eidem postea sententiæ adhæserunt. Ut unum e multis nominem, vide Hirn. Conséq. de la Thermodynamique. ↩
-
Theor. pars. 1ª, 109. ↩
-
Theoriæ, 1ª pars. 110. ↩
-
Theor., 1ª pars. 127. ↩
-
Theor., 1ª pars. 127. ↩